Кіріспе

Көбелек (Macroglossum stellatarum) – Еуразияның қоңыржай аймақтарында кездесетін бүркітшіл көбелек түрі. Бұл түр құстарға, әсіресе колибриге ұқсас болғандықтан осылай аталған, себебі олар ұзын сорғыштарын пайдаланып, ауада қалықтап, түтік тәрізді гүлдердің нектарымен қоректенеді; мұндай ұқсастық конвергенттік эволюцияның мысалы болып табылады. Бұл көбелекті алғаш рет Карл Линней 1758 жылы шығарған "Systema Naturae" еңбегінің 10-шы басылымында сипаттаған. 2018 жылға қарай оның геномы мен митогеномы толығымен секвенирленді.

Тарату

Қошқұс көбелегі Еуропаның оңтүстігі, Солтүстік Африка және шығысқа қарайғы аймақтар сияқты жылы климатта көбейеді, бірақ таралу аймағы Португалиядан Жапонияға дейінгі Солтүстік Еуразияны қамтиды. Испанияда жылына үш буын шығарылады. Жазда кең таралып, күшті ұшады. Алайда, ол солтүстік ендіктерінде (мысалы, Еуропадағы Альп тауларының солтүстігінде, Ресейдегі Кавказдың солтүстігінде) қысқы уақытта өте сирек тіршілік етеді. Hemaris туысына жататын, Sphingidae тұқымдасына жататын көбелектер АҚШ-та "қошқұс көбелектері" және Еуропада "ары көбелектері" деп аталады. Бұл кейде осы түрді Солтүстік Америка туысымен шатастыруға себеп болады.

Өмірлік цикл

Жыл сайын екі немесе одан көп ұрпақ туады. Ересектер жыл бойы кездесуі мүмкін, әсіресе ареалдың оңтүстік бөлігінде, онда үш немесе төрт ұрпақ болуы мүмкін. Ол тастардың, ағаштардың және ғимараттардың арасындағы жарықтарда ересек күйінде қыстайды.

Жұмыртқалар

Жасыл түсті, жалтыраған жұмыртқалары (ұялары) шар тәрізді, диаметрі бар. Олар мезгілсіз гүлдің гүл бүршіктеріне ұқсайды дейді, және аналық оларды сонда салады. 6-8 күннен кейін жұмыртқадан шығады. Гүлмен қоректенгенде, оның ауада тоқтаулы ұшуы және естілетін гуылды дыбысы оны кереметтей құсқа ұқсатады. Құстар сияқты, ол түтік тәрізді гүлдері бар гүлдермен қоректенеді. Таңға жарықтан бастап, тіпті жаңбырдың астында да қоректенеді, бұл күндізгі шұбарқұрттар үшін де ерекше жағдай. M. stellatarum еркін тоқтаулы ұшуға қатысады, бұл жоғары энергетикалық шығындарға қарамастан, қанаттарын жайып ұшуға қарағанда маневрлеуге және басқаруға көбірек мүмкіндік береді.

Көрініс

Көбелек құстың көру қабілеті жан-жақты зерттелген, және олар түстерді үйренуге қабілетті екенін көрсетті. Оларда үш түсті көру жүйесі бар және 349–521 нм толқын ұзындығы диапазонына ең сезімтал. Олар көздер арасында 1–2 нм ғана болатын толқын ұзындығының айырмашылығын ажырата алады. Бұл айырмашылық батыс бал арасынан (Apis mellifera) да дәл. Гүлге келетін басқа да жәндіктердің арасында олардың көру жүйесі Азиялық құйрықты көбелек (Papilio xuthus) және түнгі фил-құйрықты көбелек (Deilephila elpenor) сияқты. Олардың дернәсілдері көбінесе сарыбас (bedstraws) немесе маддер (Rubia) жеміріп қоректенеді, бірақ басқа Rubiaceae, Centranthus, Stellaria және Epilobium түрлерінде де кездеседі. Құрттың сорғыш мүшесінің (proboscis) ұзындығы гүлдің түтігінің ұзындығына эволюциялық түрде байланысты деп саналады. Бұл көбелектер, басқа көбелектермен бірге, Sphingidae тұқымдастығына жатады, себебі олардың дернәсілдері ежегіт Мысыр Сфинксіне ұқсас деп есептелген.