Кіріспе

Лепидоптерлер отрядындағы көбінесе түнгі өмір салған жәндіктер тобы – бауыршақтар емес, Лепидоптерлер отрядының барлық мүшелерін қамтитын жәндіктер тобы. Бұрын олар Heterocera подряды ретінде жіктелетін, бірақ бұл топ бауыршақтарға (Rhopalocera подряды) қатысты парафилетикалық болып табылады және қазіргі жіктемелерде ешқайсысы қолданылмайды. Лепидоптерлер отрядының басым бөлігін көбелектер құрайды. Шамамен 160 000 түр көбелек бар, олардың көптеген түрлері әлі сипатталмаған. Көбінесе көбелектер түнгі өмір салса да, кездейсоқ және күндізгі өмір салған түрлері де кездеседі.

Көбелектер мен көбелектердің айырмашылығы

Көбелектер бір туыс топты құрайды, бірақ лепидоптерлардың қалған бөлігін құрайтын молықтар құрамайды. Лепидоптерлардың жоғары отбасыларын табиғи топтарға біріктіруге көптеген әрекеттер жасалды, бірақ олардың көпшілігі екі топтың бірі туыс топ болмағандықтан сәтсіз аяқталды: Микролепидоптерлар мен Макролепидоптерлар, Гетероцералар мен Ропалоцералар, Югателар мен Френателар, Монотризиялар және Дитризиялар. Көбелектерді молықтардан ажырату ережелері толыққанды белгіленбегенімен, ең жақсы басшылық принцип – көбелектердің жіңішке антенналары бар және (Hedylidae отбасынан басқа) антенналарының ұштарында кішкентай шарлар немесе доңғалақтар болады. Молықтардың антенналары әдетте қауырсын тәрізді болып келеді және ұштарында шар болмайды. Бұл принцип бойынша бөлімдер аталады: «доңғалақ антенналылар» (Rhopalocera) немесе «әртүрлі антенналылар» (Heterocera). Лепидоптерлар алғаш карбон кезеңінде пайда болды, бірақ олардың ерекше белгісі – тілшесі креда кезеңінде гүлді өсімдіктердің дамуымен бірге қана пайда болды.

Этимология

Қазіргі ағылшын тіліндегі "moth" сөзі көне ағылшын тіліндегі "moððe" сөзінен (сондай-ақ Northumbrian mohðe) шыққан, ол жалпы герман тілінен тараған (мысалы, ескі норвег тіліндегі "motti", голланд тіліндегі "mot" және неміс тіліндегі "Motte" сөздерінің бәрі "көбелек" мағынасын білдіреді). Оның шығу тегі көне ағылшын тіліндегі "maða" сөзімен, яғни "құрт" дегенмен немесе "midge" сөзінің түбірімен байланысты болуы мүмкін, бұл сөз 16 ғасырға дейін көбінесе личинканы, әсіресе киім-кешектерді жейтін личинканы көрсету үшін қолданылған.

Қашар

Көбелек құрттары, немесе гусеницалар, қанатты ересек көбелектерге айналу үшін шығатын қозғақтар жасайды. Кейбір көбелек құрттары жерге қазып, ересек көбелекке айналғанша онда өмір сүреді.

Тарих

Көбелектер бабочкалардан әлдеқайда ертерек пайда болған; 190 миллион жылға дейін созылуы мүмкін көбелектің қазба қалдықтары табылды. Лепидоптералардың екі түрі де гүлді өсімдіктермен бірге эволюциялаған деп саналады, негізінен қазіргі заманғы түрлердің көпшілігі, ересектер де, дернәсілдер де гүлді өсімдіктермен қоректенеді. Көбелектің ең ерте белгілі және оның ата-тегі саналатын түрі – Археолепис мане. Оның қазба қалдықтарында қанат тамырларының жүйесі шырыштардың қанаттарына ұқсас қанаттардың іздері бар.

Адам үшін маңызы

Кейбір күбәләктер, әсіресе олардың кеміргіштері, әлемнің көптеген аймақтарында ауыл шаруашылығына елеулі зиян келтіретін зиянкестер болуы мүмкін. Мысалдарға жүгері құрттары және бұршақ құрттары жатады. Шұңқырлы күбәләктің (Lymantria dispar) кеміргіші Солтүстік-Шығыс АҚШ-тың орманды аймақтарына ауыр зақым келтіреді, онда ол жаттық түр болып саналады. Темірлі климатта балыққұйрық күбәләгі (codling moth) едәуір зиян келтіреді, әсіресе жеміс шаруашылықтарына. Тропикалық және субтропикалық климатта алмазды күбәләк (Plutella xylostella) крестоцветті дақылдардың ең қауіпті зиянкесі болып саналады. Сонымен қатар, Сахара төңірегіндегі Африкада африкалық қант құрты қант құрамы, жүгері және соргоның маңызды зиянкесі болып табылады. Tineidae тұқымдасына жататын бірнеше күбәләктер зиянкестер ретінде қарастырылады, себебі олардың личинкалары жүн немесе жібек сияқты табиғи белокталған талшықтардан жасалған киімдер мен жамылғылар сияқты маталарды жейді. Олар жасанды талшықтар қосылған материалдарды жеуге көбірек бейім емес. Кейбір мәліметтерге сәйкес, олардың иісін емен, кедр, лаванда немесе басқа да табиғи майлардың иісінен сезуге болады, бірақ бұл олардың көбеюін тоқтатуға жеткіліксіз. Нафталин (көбелекке қарсы қолданылатын химиялық зат) тиімдірек деп есептеледі, бірақ оның адам денсаулығына тигізетін әсеріне қатысты алаңдаушылықтар бар. Бірнеше күбәләк түрінің личинкалары жануарлардың талшықтарымен қоректенеді және киім-кешекте тесіктер жасауымен белгілі, әсіресе жүннен жасалғандарында. Көптеген түрлер мата жемейді, ал кейбір ересек күбәләктер мүлдем тамақтанбайды. Мысалы, Луна, Полифем, Атлас, Прометей, Цекропия және басқа да ірі күбәләктердің ауыз мүшелері жоқ. Бұл олардың личинка кезінде жинаған қоректік заттарының есебінен мүмкін болады және ересек күйінде қысқа ғана өмір сүреді (кейбір түрлер үшін шамамен бір апта). Дегенмен, көптеген ересек күбәләктер тамақтанады: мысалы, олардың көпшілігі нектар ішеді. Кейбір күбәләктер экономикалық құндылығы үшін өсіріледі. Олардың ішінде ең танымал - жібек құрты, үйретілген күбәләк Bombyx mori-нің личинкасы. Ол коконын құру үшін қолданылатын жібек үшін өсіріледі. 2002 жылғы мәліметтерге сәйкес, жібек өнеркәсібі жылына 130 миллион килограмнан астам шикі жібек өндіреді, оның құны шамамен 250 миллион АҚШ долларына бағаланады. Барлық жібек Bombyx mori-ден өндірілмейді. Жібек үшін өсірілетін бірнеше Saturniidae түрлері бар, мысалы, ailanthus күбәләгі (Samia cynthia түрлер тобы), қытайлық емен күбәләгі (Antheraea pernyi), Ассам жібек күбәләгі (Antheraea assamensis) және жапон жібек күбәләгі (Antheraea yamamai). Көптеген түрлердің личинкалары тамақ ретінде қолданылады, әсіресе Африкада, онда олар тамақтанудың маңызды көзі болып табылады. Мопан құрты, Gonimbrasia belina-ның личинкасы, Saturniidae тұқымдасынан, Оңтүстік Африкада маңызды тағамдық ресурс болып табылады. Тамақ ретінде қолданылатын тағы бір сатурнид – Usta terpsichore (cavorting emperor). Конго елінде ғана 30-дан астам күбәләк личинкасы жиналады. Олардың кейбіреулері жергілікті ауылдық базарларда ғана емес, бір елден екінші елге тонналап та жеткізіледі.

Жыртқыш және паразиттер

Түнгі инсективорлар көбінесе күбәләктермен қоректенеді; оларға кейбір жарғанаттар, құстардың кейбір түрлері және басқа да құстар жатады. Күбәләктерді кейбір кесірткелер, қосмекенділер, мысықтар, иттер, кеміргіштер және кейбір аюлар да жейді. Күбәләк личинкалары Ichneumonidae тұқымдасына жататын паразиттерге шалдығуға осал. Бакуловирустар – паразиттік екі тізбекті ДНК-лы жәндік вирустары, олар көбінесе биологиялық бақылау агенттері ретінде қолданылады. Олар Baculoviridae тұқымдасына жатады, бұл тұқымдас тек жәндіктерге ғана тән. Бакуловирус изоляттарының көпшілігі жәндіктерден, әсіресе Lepidoptera тобынан алынған. Жарғанаттар шығаратын жиіліктегі ультрадыбыс күбәләктердің қашқындау маневрлерін тудырады деген дәлелдер бар. Ультрадыбыстық жиіліктер түнгі көбелектің рефлекстік әрекетін тудырып, шабуылдан қашу үшін ұшып бара жатқанда бірнеше сантиметрге төмен түсуіне себеп болады, ал жолбарыс күбәлегі жарғанаттардың эхолокациясын бұзатын дыбыстар шығарады. Ophiocordyceps sinensis саңырауқұлағы көптеген күбәләк түрлерінің личинкаларын жұқтырады.

Экологиялық маңызы

Көпбұтақтар, аралар және басқа да кең танылған тозаңдаушы жәндіктер сияқты күбәлктер көптеген гүлді өсімдіктер үшін, соның ішінде аралар бармайтын түрлер үшін де маңызды тозаңдаушылар рөлін атқарады. Түнде ұшатын күбәлктер гүлден гүлге ұшып, араларындай күндізгі уақытта нектармен қоректенеді. Ұлыбританияда жүргізілген зерттеуде күбәлктердің денесінде 47 түрлі өсімдік түрінің тозаңы табылды, оның ішінде аралар көбінесе назар аудармайтын жеті түрі де болды. Кейбір зерттеулерге сәйкес, Erebidae және Sphingidae тұқымдастарына жататын күбәлктердің кейбір түрлері Гималай экожүйесіндегі гүлді өсімдіктердің маңызды тозаңдаушылары болуы мүмкін. Күбәлктердің тозаңдаушы рөлі күндізгі тозаңдаушыларға қарағанда аз зерттелген, бірақ соңғы зерттеулер күбәлктердің көптеген өсімдіктер үшін маңызды, бірақ көбінесе назардан тыс қалатын түнгі тозаңдаушы екенін көрсетті. Кейбір зерттеушілердің пікірінше, араға тәуелді деп есептелетін көптеген өсімдіктер де күбәлктерге сенеді, олар негізінен түнде тозаңданатындықтан бұрынғыда аз байқалған.

Жарыққа тартылу

Көбінесе көбелектер жасанды жарықтардың маңында айналып ұшады. Осы мінез-құлықтың себебі (позитивті фототаксис) әзірге белгісіз. Бір гипотеза – аспандық немесе көлденең бағдарлану. Ай сияқты жарық күшті аспан денесіне қатысты бұрышты сақтап, олар түзу сызықпен ұша алады. Аспан денелері соншалықты алыс болғандықтан, тіпті ұзақ қашықтыққа ұшқаннан кейін де көбелек пен жарық көзі арасындағы бұрыштың өзгеруі сезілмейді; сондай-ақ, ай көру өрісінің жоғарғы бөлігінде немесе көкжиекте орналасады. Көбелек жасанды жарықты жақын арада кездестіріп, оны бағыттал үшін пайдаланғанда, бұрыш қысқа ғана қашықтықта айқын өзгереді, және көбінесе көкжиектің астында болады. Көбелек инстинктивті түрде жарыққа қарай бұрылып, түзетуге тырысады, соның салдарынан ұшып жүрген көбелектер күрт төмен құлайды, бұл оларды спираль тәрізді жарық көзіне жақындатады. Зерттеулер көрсеткендей, жасанды жарықтың күшті пайдалануынан туындаған жарық ластануы кейбір аймақтарда көбелектердің санының күрт азаюына немесе түнгі тозаңданудың күрт бұзылуына әкеп соқты.