Кіріспе

1989 жылғы Кеңес санағының мәліметтері бойынша, КСРО халқының 70 пайызы шығыс славян ұлттарынан, 17 пайызы түркі халықтарынан тұрған, ал ешбір этникалық топ 2 пайыздан аспаған. 60 пайызды құраған атеистермен қатар, православие христиандарының (шамамен 20 пайыз) және мұсылмандардың (шамамен 15 пайыз) да айтарлықтай үлесі болған.

Революция және Азамат соғысы, 19171923

Ресейдегі революция және Азамат соғысы кезінде Ресей бұрынғы Ресей империясының аумақтарын жоғалтты, олардың халқы шамамен 30 миллион адамды құрады (Польша: 18 миллион; Финляндия: 3 миллион; Румыния: 3 миллион; Балтық елдері: 5 миллион, Карс: 400 мың). 1917–1923 жылдардағы Ресей Азамат соғысы кезінде бұрынғы Ресей империясының кемінде 2 миллион азаматы қаза тапты, ал тағы 1–2 миллион адам эмиграцияға кетті.

Ұлы Отан соғысы, 1941-1945

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Шығыс майданында Кеңес Одағы шамамен 26,6 миллион адамды жоғалтты. Осы кезде халық құрамы пирамида тәрізді болып көріне бастады.

Халықтың жасылдануы, 1946-1960 жылдар

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Кеңес Одағының халқы біртіндеп соғысқа дейінгі деңгейге қайта қалпына келді. 1959 жылы тіркелген халық саны 209 035 000 адамды құрады, бұл 1941 жылғы халық санағы көрсеткен 196 716 000 адамнан асып түсті. 1958–59 жылдары советтік әйелдердің тудыру көрсеткіші бір әйелге шаққанда шамамен 2,8 балаға жетті.

Өмір сүру ұзақтығы мен нәресте өлім-жітімі

1926-1927 жылдары жаңа туған кеңестік баланың өмір сүру ұзақтығы 44,4 жылды құрады, бұл Ресей империясындағы отыз жыл бұрынғы 32,3 жылдан жоғары көрсеткіш еді. 1958-1959 жылдары жаңа туғандардың өмір сүру ұзақтығы 68,6 жасқа жетті. Көп жылдар бойы Совет Одағындағы өмір сүру ұзақтығы салыстырмалы түрде тұрақты болды, алайда 1970 жылдары ол аздап төмендеді.

Демографиялық статистика

Егер басқаша көрсетілмесе, келесі демографиялық статистика 1990 жылғы CIA Әлемдік анықтамалығынан алынған.

Халық санының өсу қарқыны

0,4% (1992)

Тұқым қуалаушылықтың жалпы көрсеткіші

2.4 бала туысы/әйел (1985)
2.528 бала туысы/әйел (1987)
2.26 бала туысы/әйел (1990)

Сауаттылық

9,9,8% (1980)

Этностық топтар

Кеңес Одағы әлемдегі ең этникалық түрлі елдердің бірі болды, онда 100-ден астам ерекше ұлт өкілдері тұрды.

Этникалық топтар (1926-1989 жж.)

Этностық топтарЖылдар192619391959197019791989Сан%Сан%Сан%Сан%Сан%Сан%Шығыс славян тілдес халықтар113,725,02377.3%132,977,92078%159,279,99776.2%178,820,14174%189,207,19172.2%199,377,74669.8%Ресейліктер 77,791,12452.9%99,591,52058.4%114,113,57954.6%129,015,14053.4%137,397,08952.4%145,155,48950.8%Украиндер 31,194,97621.2%28,111,00716.5%37,252,93017.8%40,753,24616.9%42,347,38716.2%44,186,00615.5%Белорустер 4,738,9233.2%5,275,3933.1%7,913,4883.8%9,051,7553.7%9,462,7153.6%10,036,2513.5%Балтық халықтары337,8320.2%290,6890.2%4,714,2492.3%5,102,1442.1%5,309,7932%5,553,0252%Литвалықтар 41,463–32,624–2,326,0941.1%2,664,9441.1%2,850,9051.1%3,067,3901.1%Латвиялықтар 141,7030.1%114,4760.1%1,399,5390.7%1,429,8440.6%1,439,0370.5%1,458,9860.5%Эстондықтар 154,6660.1%143,5890.1%988,6160.5%1,007,3560.4%1,019,8510.4%1,026,6490.4%Орталық Азия10,378,2677.1%10,872,2786.3%13,004,2096.3%19,607,3008.1%25,844,3019.9%34,306,92612%Өзбектер 3,904,6222.7%4,845,1402.8%6,015,4162.9%9,195,0933.8%12,455,9784.8%16,697,8255.8%Қазақтар 3,968,2892.7%3,100,9491.8%3,621,6101.7%5,298,8182.2%6,556,4422.5%8,135,8182.8%Қырғыз 762,7360.5%884,6150.5%968,6590.5%1,452,2220.6%1,906,2710.7%2,528,9460.9%Тажиктер 978,6800.7%1,229,1700.7%1,396,9390.7%2,135,8830.9%2,897,6971.1%4,215,3721.5%Түркімендер 763,9400.5%812,4040.5%1,001,5850.5%1,525,2840.6%2,027,9130.8%2,728,9651%Кавказ5,095,3573.5%6,678,1743.9%8,418,5904%11,184,3884.6%13,199,0755.1%15,374,6805.4%Әзірбайжандықтар 1,706,6051.2%2,275,6781.3%2,939,7281.4%4,379,9371.8%5,477,3302.1%6,770,4032.4%Грузиндер 1,821,1841.2%2,249,6361.3%2,691,9501.3%3,245,3001.3%3,570,5041.4%3,981,0451.4%Армян 1,567,5681.1%2,152,8601.3%2,786,9121.3%3,559,1511.5%4,151,2411.6%4,623,2321.6%Басқа ірі этностық топтар11,060,3507.5%13,329,3257.8%16,143,8037.7%17,791,4807.4%18,316,9327%18,989,8836.6%Молдовандықтар 278,9050.2%260,4180.2%2,214,1391.1%2,697,9941.1%2,968,2241.1%3,352,3521.2%Жүделер 2,672,4991.8%3,028,5381.8%2,267,8141.1%2,099,8330.9%1,761,7240.7%1,378,3440.5%Немістер 1,238,5490.8%1,427,2320.8%1,619,6550.8%1,846,3170.8%1,936,2140.7%2,038,6030.7%Татарлар2,916,5362%4,313,4882.5%4,917,9912.4%5,783,1112.4%6,185,1962.4%6,648,7602.3%Поляктар 782,3340.5%630,0970.4%1,380,2820.7%1,167,5230.5%1,150,9910.4%1,126,3340.4%Чуваштар1,117,4190.8%1,369,5740.8%1,469,7660.7%1,694,3510.7%1,751,3660.7%1,842,3460.6%Мордвалықтар 1,340,4150.9%1,456,3300.9%1,285,1160.6%1,262,6700.5%1,191,7650.5%1,153,9870.4%Башқұрттар713,6930.5%843,6480.5%989,0400.5%1,239,6810.5%1,371,4520.5%1,449,1570.5%Басқалар6,431,0864.4%6,408,7073.8%7,216,0923.5%9,214,6813.8%10,207,3623.9%12,140,2514.2%Барлығы:147,027,915100%170,557,093100%208,826,650100%241,720,134100%262,084,654100%285,742,511100%Басқа этностық топтарға абазин, адыгей, алеут, ассириялық, авар, болгар, бурят, шешен, қытай, казак, қырым татарлары, эвенк, фин, гагауз, грек, венгр, ингуш, эскимос, қалмық, қарақалпақ, карел, кет, корей, лезгин, мари, моңғол, ненец, орыс, ром, румын, тат, тува, удмурт және якут кіреді. Олардың ондағандары одақтық деңгейдегі республикалардың (мысалы, РСФСР құрамындағы Татар АССР, Грузия құрамындағы Абхаз АССР) немесе бұрынғы (Волга неміс АССР, Қырым АССР) түрлі Автономды Кеңес Социалистік Республикаларының немесе Автономды Облыстардың титулды ұлттары болды.

Тарих

Бүкіл тарихы бойында орыс этносы совет азаматтарының көпшілігін құрады. 1939 жылғы халық санауы бойынша, орыстар халықтың 58,4%-ына жетті. Оған дейін ортақ коммуникация тілінің болуы қажет еді. Факты бойынша, бұл жағдай совет азаматтарының жартысының ана тілі болған орыс тіліне тиімді жағдай жасады. Жалпы, совет азаматтары 200-ден астам тіл мен диалектіде сөйледі (кем дегенде 18 тілде 1 миллионнан астам адам сөйлейді); славян тобы: 75%, басқа үнді-еуропалық тілдер: 8%, алтайлық тілдер: 12%, уралдық тілдер: 3%, кавказдық тілдер: 2% (1990 ж. шамамен).

Жалпы көздер

CIA World Factbook 1991 – деректердің көп бөлігі, басқа көз көрсетілмесе. Дж. А. Ньют: 1970 жылғы кеңестік санақ, «Совет зерттеулері» журналы, 24-том, 2-шығарылым (1972 жылғы қазан), 200–222 беттер. – 1897 жылдан 1970 жылға дейінгі халық саны туралы мәліметтер. Ресей мемлекеттік экономика мұрағаты: 1937 және 1939 жылғы кеңестік санақтар – 1937 және 1939 жылдардағы халық саны туралы мәліметтер. https://web.archive.org/web/20020927142010/http://www.library.yale.edu/slavic/census3739.html