Кіріспе
Неміс және ресей тарихының бір саласы. Ресей, Украина және Кеңес Одағындағы неміс азшылықтары бірнеше көзден және бірнеше толқындарда келді. 19 ғасырдың екінші жартысынан бастап, Ресей империясындағы орысшаландыру саясаты мен міндетті әскери қызметтің салдарынан, Ресейден шыққан немістердің көп бөлігі Америкаға (көбінесе Канада, АҚШ, Бразилия және Аргентина) көшіп кетті, онда олар көптеген қалаларды құрды. 1914 жылы Ресей империясында қалған этникалық немістердің саны 2 416 290-қа жетеді деп есептелді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Совет Одағындағы этникалық немістер қудаланды және көптегендері Орталық Азия сияқты басқа аймақтарға күштеп көшірілді. 1989 жылы Кеңес Одағында шамамен 2 миллион этникалық неміс бар екені жарияланды. 1991 жылы Кеңес Одағының ыдырауынан кейін 2002 жылы көптеген этникалық немістер (көбінесе Германияға) эмиграциялады, нәтижесінде халық саны жартысына дейін кеміп, шамамен 1 миллионға жетті. 2002 жылғы Ресей халық санағында 597 212 неміс өзін осылай деп атады, бұл оларды Ресей Федерациясындағы бесінші ірі этникалық топқа айналдырды. 1999 жылы Қазақстанда 353 441 неміс, Қырғызстанда 21 472 неміс тұрды; ал 2001 жылғы санақ бойынша Украинада 33 300 неміс өмір сүрді. Германиядан келген иммигранттар Киев Русіне Киев княгінясі Ольга тұсында алғаш рет келді. Екатерина II билікке келгенге дейін (1762–1796) этникалық немістер патшалық және аристократияда да күшті өкілдік еткен, себебі еуропалық дворяндық өте байланысты болған. Бұған қоса, немістер ірі жер иелері, әскери шенеуніктер, императорлық қызметтің жоғары буындары, инженерлер, ғалымдар, суретшілер, дәрігерлер және жалпы буржуазия арасында көрнекті болды, себебі кейбір неміс халықтарында білім деңгейі жоғары болды. Ресейдегі немістер міндетті түрде орыс тілінде сөйлемеді; көптегендері неміс тілінде сөйледі, ал француз тілі жоғары аристократияның тілі ретінде жиі қолданылды. Географиялық және басқа да жағдайларға байланысты көптеген орыс немістері орыс тілін бірінші немесе екінші тіл ретінде қолданды. 19 ғасырда көптеген ерте иммигранттар, әсіресе 1803–1815 жылдардағы Наполеон соғыстары кезінде және одан кейін, өздерін негізінен орыстар деп санауды бастады. Екатеринаның шақыруымен келген көптеген шаруалар мен ауылдық саудагерлерге тек неміс ауылдарында қоныстануға және 1920 жылдарға дейін неміс тілін, дінін және мәдениетін сақтауға рұқсат берілді. Ол Османлы шапқыншылығы мен аурулардан қираған аймақтарды қайтадан қоныстандыруға тырысты. Бүгінгі Ресей немістері көбінесе орыс тілінде сөйлейді, өйткені олар біртіндеп ассимиляция процесінен өтуде. Сондықтан олардың көптегені неміс тілін еркін меңгермеуі мүмкін. Осыған байланысты Германия олардың елге қайта оралуын қатаң шектеуде. Ресей Федерациясындағы немістер санының төмендеуі баяулады, себебі олар енді Германияға эмиграцияламайды. Сонымен қатар, Қазақстан немістері Германияға емес, Ресейге көшіп барады. Ресейдегі немістердің жағдайы 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басындағы толқулар мен революция кезеңінде нашарлағандықтан, көптеген этникалық немістер Ресейден Америкаға және басқа елдерге көшіп кетті. Олар жиналып «Ресейден келген немістер» деп аталды.
The German minority population in Russia, Ukraine, and the Soviet Union stemmed from several sources and arrived in several waves. Since the second half of the 19th century, as a consequence of the Russification policies and compulsory military service in the Russian Empire, large groups of Germans from Russia emigrated to the Americas (mainly Canada, the United States, Brazil and Argentina), where they founded many towns. In 1914, an estimate put the remaining number of ethnic Germans living in the Russian Empire at 2,416,290. During World War II, ethnic Germans in the Soviet Union were persecuted and many were forcibly resettled to other regions such as Central Asia. In 1989, the Soviet Union declared to have an ethnic German population of roughly 2 million. By 2002, following the collapse of the Soviet Union in 1991, many ethnic Germans had emigrated (mainly to Germany) and the population fell by half to roughly 1 million. 597,212 Germans self identified as such in the 2002 Russian census, making Germans the fifth largest ethnic group in the Russian Federation. There were 353,441 Germans in Kazakhstan and 21,472 in Kyrgyzstan (1999); while 33,300 Germans lived in Ukraine (2001 census). Emigrants from Germany first arrived in Kievan Rus during the reign of Olga of Kiev. Before Catherine the Great's reign (1762–1796), ethnic Germans were also already strongly represented amongst royalty and aristocracy, as the European nobility was highly interrelated. In addition, Germans had become prominent among large land owners, military officers, and the upper echelons of the imperial service, engineers, scientists, artists, physicians, and the bourgeoisie in general, because there was strong education among some of the German peoples. The Germans of Russia did not necessarily speak Russian; many spoke German, while French was often used as the language of the high aristocracy. Depending on geography and other circumstances, many Russian Germans spoke Russian as their first or second language. During the 19th century many of the early immigrants began to identify primarily as Russians, particularly during and after the Napoleonic Wars of 1803 1815. The large numbers of farmers and village tradesmen who arrived following Catherine the Great's invitation were allowed to settle in German only villages and to keep their German language, religion, and culture until the 1920s. She was seeking to repopulate some areas devastated by Ottoman invasions and by disease. Today's Russian Germans speak mostly Russian, as they are in the gradual process of assimilation. As such, many may not necessarily be fluent in German. Consequently, Germany has recently strictly limited their re patriation. A decline in the number of Germans in the Russian Federation has moderated as they are no longer emigrating to Germany. In addition, Kazakhstan Germans from Kazakhstan are moving to Russia rather than Germany. As conditions for Germans in Russia generally deteriorated in the late 19th century and early 20th century during the period of unrest and revolution, many ethnic Germans migrated from Russia to the Americas and elsewhere. They became collectively known as Germans from Russia.
Ресей империясындағы немістер (Польша мен Кавказ бөлінісі)
Неміс саудагерлері Новгородта Петергоф деп аталған сауда бекетін құрды. 1229 жылы Новгородтағы неміс саудагерлеріне олардың жағдайын тұрақтандыратын бірнеше жеңілдіктер берілді. Мәскеудегі ең алғашқы неміс қонысы 1505 жылдан 1533 жылға дейін Мәскеудің Ұлы князі Василий III билік еткен кезеңге дейін барып жетеді. Бірқатар неміс және голланд шеберлері мен саудагерлеріне Мәскеудің Немец кварталында (Немецкая слобода, яғни Немецкая слобода) қоныстануға рұқсат берілді, себебі олар астанаға қажетті техникалық білімдерді ұсынды. Бұл саясат біртіндеп басқа да ірі қалаларға тарады. 1682 жылы Мәскеуде шамамен 200 мың адам тұрды, олардың 18 мыңы "неміс" немесе "батыс елдігінен" саналды. Немец кварталындағы халықаралық қауымдастық Ұлы Петрға (1682-1725 жылдары билік құрған) зор әсер етті. Оның Ресейді заманауи еуропалық мемлекетке айналдыруға жасаған тырабының көп бөлігі Ресейдегі беделді немістермен болған тәжірибесінен туындаған деп саналады. 17 ғасырдың соңына қарай, Ресей қалаларында шетелдіктер сирек болмайтын, ал Мәскеудің Немец кварталы сол ғасырдың соңында этникалық ерекшелігін жоғалтты.
Висла немістері (Польша)
Польшаның соғыстары мен бөліністері арқылы Пруссия поляк территориясының солтүстік, батыс және орталық бөлігін иеленді. Висла өзені оңтүстіктен солтүстікке қарай ағып, Балтық теңізінде Данциг (қазіргі Гданьск) маңындағы сағасына құяды. Неміс және голландтар өзеннің жағалауынан басталып, біртіндеп оңтүстікке қарай ішкі аймаққа қарай қоныстанды. Ақырында Пруссия Висланың суайдымасының көп бөлігін иеленді, ал сол кездегі Польшаның орталық бөлігі Оңтүстік Пруссияға айналды. Оның өмір сүру мерзімі 1793 жылдан 1806 жылға дейін қысқа болды, бірақ оның соңында көптеген неміс қоныс жайлаушылары бұрынғы шекараларында протестанттық шаруашылық қоныстарын құрды. Ал поляктардың көпшілігі католик еді. Кейбір неміс католиктері оңтүстік-батыстан, әсіресе Пруссия Силезия аймағынан келді. 1935 жылғы "Брейер картасы" Польшаның орталық бөлігіндегі неміс қоныстарының таралуын көрсетеді. Наполеонның жеңістері Оңтүстік Пруссияның қысқа ғасырлық тарихына нүкте қойды. Француз императоры осы және басқа да аумақтарды Варшава герцогтігіне қосты. Алайда 1815 жылы Наполеон жеңілгеннен кейін герцогтік екіге бөлінді. Пруссия Батыс Позен аймағын аннексиялады, ал қазіргі Польшаның орталық бөлігі Ресейдің ықпалындағы Польша мемлекетіне айналды. Көптеген немістер осы орталық аймақта өмір сүруді жалғастырды, силезия диалектісіне ұқсас орта неміс прус диалектісін, протестанттық және католик діндерін сақтады. (Ресей халқы негізінен орыс православиелік шіркеуінен құралған.) Бірінші және екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде осы аймақта шығыс майданы үшін шайқастар болды. Кеңес үкіметі жас жігіттерді әскерге шақыруды күшейтті. Висла немістерінің Конгресс Польшасынан осы аймаққа көшіп келуі арта түсті. Бірақ кейбіреулері поляктанды, ал олардың ұрпақтары Польшада қалды. Соңғы жылдары және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін көптеген этникалық немістер қашып кетті немесе оларды Шығыс Еуропадан ресейліктер мен поляктар күштеп қуып жіберді, әсіресе неміс тілін және жеке діндерін сақтап қалғандарды. Орыстар мен поляктар оларды нацистердің одақтастары деп айыптап, нацистік Германияның шығысқа басып кіруіне себепкер деп санады – оның өмірлік кеңістік бағдарламасы. Немістер сонымен қатар жергілікті халықты ішкі соғыста зәбірлегені үшін де кінәлі деп есептелді, олар Германиямен одақтасқан кезде оларға көмектескен. Потсдам келісімінде одақтастар халықты ірі көлемде көшіруге келісті. Көшірілгендер әдетте барлық мүлкін жоғалтып, көшіру кезінде шабуылға ұшырады. Тірі қалғандар соғыстан кейін миллиондаған басқа босқындармен бірге жолға шықты.
Волгалық немістер (Ресей)
Екатерина II – неміс патшайымы, Помераниядағы Штеттинде (қазіргі Польшадағы Щецин) дүниеге келген. Билікке келгеннен кейін, 1763 жылғы 22 шілдеде Ресей империясында тұруға ниеттенген шетелдіктерге ашық иммиграция жариялады, осымен империяға неміс халқының көшуі басталды. Ол неміс шаруаларының Османмен болған соғыстан соң қараусыз қалған жерлерді қайта игеруін қалады. Осыдан кейін бірден-ақ Еділдің төменгі ағысында неміс колониялары құрылды. Бұл алғашқы қоныстар Пугачев көтерілісі кезінде, оның ошағы Еділ аймағында болғанда, шабуылға ұшырады, бірақ көтерілістен аман қалды. Неміс иммиграциясының себебі – Орта Еуропадағы діни төзімсіздік пен соғыстар, сондай-ақ, әсіресе Оңтүстік княздықтардағы қиын экономикалық жағдайлар еді. Екатерина II-нің жарғысы неміс иммигранттарын әскери қызметтен (туған ресейліктерге талап етілгендей) және көптеген салықтардан босатты. Ол жаңа келгендерді Ресейдің феодалдық жүйесінен тысқары қойып, оларға кең ауқымды ішкі тәуелсіздік берді. Ресейге көшу неміс иммигранттарына өздерінің туған жерлерінде болмаған саяси құқықтарды сыйлады. Бұл шарттар діни азшылықтарға, әсіресе Висла өзені жағалауындағы меннониттерге өте қолайлы болды. Олардың әскери қызметке қатысудан бас тартуы және лютерандық пен кальвинизмнің негізгі ағымынан алшақтау дәстүрі пруссиялықтардың билігінде өмірді қиын етіп берді. Келесі ғасыр ішінде Пруссия меннониттерінің көбі Ресейге қоныс аударды, Пруссияда тек аз ғана топ қалды. Басқа неміс азшылық шіркеулері де Екатерина II-нің ұсынысын пайдаланды, әсіресе баптистер сияқты евангелистік христиандар. Екатеринаның жарлығы оларға православие дінін ұстанушыларды басқа дінге шақыруға тыйым салғанмен, Ресейдің мұсылман және басқа да христиан емес азшылықтарына үгіл-насихат жасауға мүмкіндік берді. Неміс отарлауы ең көп Еділдің төменгі ағысында болды, бірақ басқа да аймақтар иммигранттарды қабылдады. Көптеген адамдар Қара теңіз маңында қоныстанды, ал меннониттер Днепр өзенінің төменгі ағысына, Екатеринославқа (қазіргі Днепр) және Александровскіге (қазіргі Запорожье) қарай көбірек тартты. 1803 жылы Екатерина II-нің немересі, Александр I патша, оның жарғысын қайта жариялады. Наполеон соғыстарының салдарынан немістер өздерінің соғысқа ұшыраған жерлерінен қашып, көптеп жауап берді. Патша әкімшілігі жаңа иммигранттарға Ресейге кіру үшін кемінде 300 гульден ақша немесе арнайы білік болуын талап етті. 1861 жылы Ресей империясында жекебас бостандығы жойылғаннан кейін ауыл шаруашылығында еңбек күші жетіспеді. Жұмысшылардың қажеттілігі жаңа неміс иммиграциясын, әсіресе халық тығыздығы артып келе жатқан Орта Еуропа мемлекеттерінен тартты. Онда ауыл шаруашылығында толық жұмыспен қамту үшін жеткілікті жер болмады. Сонымен қатар, Ресейдің этникалық немістерінің көп бөлігі Польша иеліктерінен Ресейге көшіп келді. 18 ғасырдың соңында Польшаның бөлінісі (1772–1795) Польша-Литва мемлекетін таратып, оны Австрия, Пруссия және Ресей арасында бөліп берді. Польшаның сол бөліктерінде тұратын көптеген немістер Ресейге көшіп келді, бұл орта ғасырлық және кейінгі көші-қонға жатады. Көптеген немістер Польшадағы Конгресспен бірге сол кезден бастап Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін Ресейге шығысқа қарай көшіп кетті, әсіресе 1830 жылғы поляк көтерілісінен кейін. 1863 жылғы поляк көтерілісі Польшадан шығысқа көшіп келгендерге жаңа неміс эмиграциясының толқынын қосты және Волыньде кең көлемді неміс колонияларының құрылуына әкелді. Польша 1918 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін тәуелсіздігін алған кезде ол Ресейге неміс эмиграциясының көзі болуын тоқтатты, бірақ сол кезде жүздеген мың немістер Ресей империясының анклавтарында қоныстанған болатын. Немістер 19 ғасырдың басынан бастап Кавказ аймағына қоныстанды және 1850 жылдары Қырымға дейін кеңейді. 1890 жылдары Ресей Азиясындағы Алтай тау аймағында жаңа неміс колониялары ашылды (Алтайдың меннониттік қоныстарын қараңыз). Украинадағы неміс отарлау аймақтары Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін кеңейе берді. 1897 жылғы Ресей империясының алғашқы санағына сәйкес, шамамен 1,8 миллион адам неміс тілін ана тілі ретінде көрсетті.
Волындық немістер (Польша және Украина)
Немістердің Волыньға (Украинаның солтүстік-батысын, Киевтен Польша шекарасына дейін) көшіп келуі жоғарыда сипатталған жағдайлардан едәуір өзгеше болды. 19 ғасырдың соңына қарай Волыньде 200 мыңнан астам неміс қоныс танушысы болды. Олардың көшіп келуіне жергілікті ақсүйектер, көбінесе поляк жер иелері, осы аймақтағы кең аумақты жерлерін ауыл шаруашылығына пайдалану үшін ынталандырды. Немістердің шамамен 75% немесе одан да көп бөлігі Конгресс Польшасынан келсе, қалғаны Шығыс және Батыс Пруссия, Померания, Позен, Вюртемберг, Галиция және тағы басқа аймақтардан тікелей келді. 1800 жылдан кейін алғашқы неміс отбасылары бұл жерге көшіп келе бастады. 1831 жылғы бірінші поляк көтерілісінен кейін көші-қон қарқын алды, бірақ 1850 жылға қарай немістердің саны 5 мыңға жуық болды. Ең ірі көші-қон 1863 жылғы екінші поляк көтерілісінен кейін басталды, мыңдаған немістер аймаққа ағылып келді. 1900 жылға қарай олардың саны 200 мыңға жетті. Осы немістердің басым көпшілігі протестант лютерандары (Еуропада олар евангелисттер деп аталды) болды. Висла өзенінің төменгі ағысындағы меннониттердің шағын тобы Волыньдің оңтүстік бөлігінде қоныстанды. Баптистер мен Моравия бауырластары көбінесе Житомирдің солтүстік-батысында орналасты. Бұл жердегі немістер мен Ресейдің басқа аймандарына қоныс аударған немістердің арасындағы тағы бір маңызды айырмашылық – соңғылары көбінесе ірі қауымдастықтарда қоныстанды. Волыньдегі немістер 1400-ден астам ауылға шашырап кетті. Халық саны 1900 жылы ең жоғары деңгейге жеткенімен, көптеген немістер 1880 жылдардың соңында Солтүстік және Оңтүстік Америкаға Волыньден кетуге кірісті. 1911-1915 жылдар аралығында Волыньдегі неміс шаруаларының шағын тобы (36 отбасы, 200-ден астам адам) Шығыс Сібірге көшірілді. Оларға Ресейдің ресми азаматы болулары, әскери қызметке шақырылулары және салық төлеулері туралы ескертілді. Олар 1906-1911 жылдардағы үкіметтің Столыпин реформасының көшіп-қонуға арналған жәрдемақысын да пайдалана алды. Олар қазіргі Иркутск облысының Заларин ауданындағы үш ауылда (Пихтинск, Орта Пихтинск және Дагник) қоныстанды, олар «Буг голландтары» деп белгілі болды. Олар енді неміс тілін қолданбай, украин және поляк тілдерінде сөйледі. Олар Шығыс Пруссияда басылған, поляк тіліндегі «фратур» деп аталатын лютерандық Киелі кітаптарды пайдаланды. Олардың ұрпақтары, көбінесе неміс тегімен, 21 ғасырға дейін осы ауданда өмір сүруді жалғастыруда.
Кавказдық немістер
Кавказ аймағында, Солтүстік Кавказ, Грузия және Әзірбайжан сияқты аймақтарда шамамен 100 000 неміс азшылығы болды. 1941 жылы Иосиф Сталин неміс әкесі бар барлық тұрғындарды, көбінесе Сібірге немесе Қазақстанға депортациялауға бұйрық берді.
1870-1910 жылдар аралығында Ресейден Америкаға немістердің жаппай көшіп кетуі
1870 жылдарға дейін Ресейдегі немістер өздерінің мұрасын және тәуелсіздігін сақтауға ерекше мүмкіндікке ие болды. Орыс мемлекетінен әскери қызметтен және салықтан босатылғаннан бөлек, олардың колониялары неміс тілінде сөйлеуді жалғастырды, балалары неміс тіліндегі сыныптарда оқыды және өз дінін бейбіт түрде өркендетуге мүмкіндік алды. Бірақ, Александр II таққа отырғаннан кейін бұл жағдай өзгерді. 1871 жылы ол Екатерина II және Александр I немістерге алғаш қоныстанғаннан бері берген көптеген бостандықтарын жойды. 1874 жылдан бастап белгілі бір жасқа жеткен ер адамдардың барлығы әскери қызметке алынуға міндетті болды. Бұл отаршылдарды ер адамдарынан айырды, табыстарын азайтты және олардың әлеуметтік-экономикалық деңгейін ресейлік шаруалардың деңгейіне түсірді. Александр III таққа келгеннен кейін, немістерді «орысшаландыру» саясаты олардың неміс тілін қолдануын жоюмен жалғасты. Көптеген немістер, оларға уәде етілген жеңілдіктерден айырылғанына көңіл көшірді және эмиграцияға көшті. 19 ғасырдың соңында Американың түрлі елдеріне Ресейден көшіп келген немістер, Ресей империясында қалғандардан айырмашылығы, русификациядан сақталып, ата-бабаларының неміс мәдениетін сақтай алды.
Солтүстік Америка
Солтүстік Американың Ұлы жазықтарындағы неміс тегі бар адамдардың көпшілігінің ата-бабалары қазіргі Германия емес, Ресей империясынан көшіп келген. «Канада энциклопедиясы» былай деп мәлімдейді: «Канадаға немістердің негізгі көзі – Ресей, әсіресе Волга, Қара теңіз жағалауы және Волынь аймақтары болды». «Ұлы жазықтар энциклопедиясы» мынадай деректер келтіреді: «1873 жыл мен 1914 жыл аралығында шамамен 115 000 орыс немісі АҚШ-қа, ал шамамен 150 000-ы Батыс Канадаға көшіп келді» және «1910 жылға қарай Батыс Канадаға қоныс аударған неміс қоныс аударушылардың шамамен 44 пайызы Ресейден келген немістер екені есептеледі».
Бразилия
1876 жылы Бразилия империясы, қазіргі Бразилия, монархиялық жүйеде болды және Педро II Волга немістерін, сондай-ақ Ресейден келген басқа немістерді өзінің жерін қоныстандыруға шақырды. Осыдан бастап, неміс иммигранттары толқындармен Сан-Паулу, Парана, Санта-Катарина және Рио-Гранде-ду-Сул штаттарына қоныс тепті.
Аргентина
Ресейден келген немістер, әсіресе Волга немістері Аргентинада көптеген колониялар құрды. Көбінесе Буэнос-Айрес провинциясының оңтүстігінде, Энтре-Риос провинциясында және Ла-Пампа провинциясында. Бұл колониялар өз мәдениетін бүгінгі күнге дейін сақтап келеді және түрлі мерекелер (Керб, Креппельфест, Шлахтфест және т.б.) ұйымдастырып, елдің басқа халқын шақырып қабылдайды. Аргентинадағы Волга немістерінің ұрпақтарының саны 2,000,000-нан астам адамға жетеді деп есептеледі.
Ресейлік немістердің құлдырауы
Ресейлік неміс қауымының құлдырауы Александр II реформаларымен басталды. 1871 жылы ол ата-бабаларының ашық есікті иммиграциялық саясатын жойып, империяға жаңа неміс иммиграциясын тоқтатты. Неміс колониялары кеңейгенімен, бұл табиғи өсім мен Польшадан келген немістердің көшіп келуінің нәтижесінде болды. Александр II тұсында қалыптасқан орыс ұлтшылдығы 1871 жылы ресейлік немістердің көп бөлігінің салық жеңілдіктерін жоюға негіз болды, ал 1874 жылдан бастап олар әскери қызметке тартылды. Ұзақ келіссөздерден кейін ғана меннониттерге, дәстүрлі түрде бейбітшіл дін өкілдеріне, орман шаруашылығы және медициналық қызметте жұмыс істеу арқылы баламалы қызмет атқаруға рұқсат берілді. Бұл наразылық көптеген ресейлік немістерді, әсіресе дәстүрлі протестант шіркеулерінің мүшелерін, АҚШ пен Канадаға көшіп кетуге итермеледі, ал көптеген католиктер Бразилия мен Аргентинаны таңдады. Олар негізінен Американың Ұлы жазықтарына және Канаданың батысына, әсіресе Солтүстік Дакота, Оңтүстік Дакота, Небраска, Канзас және Колорадоға; Канаданың Манитоба және Саскачеван, Альбертаға; Бразилияға, әсіресе Парана, Санта-Катарина және Рио-Гранде-ду-Сулға; және Аргентинаға, әсіресе Буэнос-Айрес провинциясының оңтүстігіне, Энтре-Риос провинциясына және Ла-Пампа провинциясына көшіп барды. Солтүстік және Оңтүстік Дакота негізінен Одасса (Қара теңіз аймағы) аймағынан келген ресейлік немістерді тартты, ал Небраска мен Канзас негізінен Ресейден Волга немістерін тартты. Волынь немістерінің көпшілігі Канаданы баруға таңдады, кейін олардың көп бөлігі АҚШ-қа көшіп кетті. Кішігірім қоныстар басқа аймақтарда да пайда болды, мысалы, Мичиганның оңтүстік-батысындағы Волга және Волынь немістері, Висконсиндегі Волынь немістері, Коннектикуттағы Конгресс Польшасы мен Волынь немістері. 1881 жылдан кейін ресейлік немістер мектепте орыс тілін оқуға міндеттелді және қалған барлық ерекше артықшылықтарынан айырылды. Көптеген немістер Ресейде қалды, әсіресе Ресейдің 19-ғасырдың соңында өнеркәсіптік дамуы басталған кезде жақсы жағдайға ие болғандар. Ресейлік немістер Ресейдің инженерлері, техникалық саудагерлері, өнеркәсіпшілері, қаржыгерлері және ірі жер иелері арасында көптеп ұсынылған. Бірінші дүниежүзілік соғыс Ресейдің Наполеон дәуірінен бергі Германияға қарсы соғысқа қатысқан алғашқы соғысы болды, және ресейлік немістердің жаушылдыққа бейімділігіне күдік туды. 1915 жылы Ресей соғыста жеңіліс таба бастағанда, Волынь аймағында тұратын немістер Волганың төменгі ағысындағы неміс колонияларына жер аударылды. Көптеген ресейлік немістер патша үкіметі тарапынан мемлекетке қарсы жауынгерлер деп танылып, сот немесе дәлелдерсіз Сібірге жер аударылды. 1916 жылы Волга немістерін де шығысқа депортациялау туралы бұйрық шығарылды, бірақ Ресей революциясы бұл жоспардың іске асуына кедергі келтірді. Революция кезінде ресейлік немістердің адалдығы әртүрлі болды. Көптегендері монархистік күштерді қолдап, Ақ Армияға қосылды, ал басқалары Александр Керенскийтің Уақытша үкіметін, большевиктерді және тіпті Нестор Махно сияқты кішігірім күштерді қолдады. Ресейлік немістер, меннониттер мен евангелистерді қоса алғанда, Ресей революциясы мен Азамат соғысында барлық тарапта соғысты. Кейбір ресейлік немістер өте бай болғанымен, басқалары өте кедей болды және славян көршілеріне қатты симпатия танытты. Білімді ресейлік немістер солшыл және революциялық көзқарастарға, сондай-ақ этникалық орыс интеллигенциясына да бейім болды. Ресей революциясы мен одан кейінгі азаматтық соғыстың хаосында көптеген этникалық немістер Ресейдің ішінде жер аударылды немесе Ресейден мүлдем көшіп кетті. Ресей Азамат соғысының хаосы көптеген неміс қауымдастықтарына, әсіресе меннониттер сияқты діни қарсылықтарға ауыр соққы берді. Көптеген меннониттер Украинадағы Нестор Махно күштерін өздерінің қауымына қарсы зорлық-зомбылық үшін жауапты деп есептейді. Бұл кезең соғыс кезінде азық-түліктің ұзақ қашықтыққа тасымалдануының болмауынан туындаған тұрақты азық-түлік тапшылығымен де сипатталды. 1920 жылдардың басында болған тиф эпидемиясы мен ашаршылықпен бірге Ресей немістерінің үштен бірі қаза тапқан болуы мүмкін. Америкадағы ресейлік-неміс ұйымдары, әсіресе меннониттік орталық комитеті, 1920 жылдардың соңында Ресейдегі аштыққа көмек көрсету үшін ұйымдастырылды. Қауіпсіздік орналып, Кеңес Одағының жағдайы нығайғаннан кейін көптеген ресейлік немістер соғыстың аяқталуын пайдаланып Америкаға көшті. 1929 жылы Сталиннің жарлығымен КСРО-дан эмиграция тоқтатылды, нәтижесінде КСРО шегінде шамамен бір миллион ресейлік неміс қалды. КСРО Сталиннің 1929 жылы Владимир Лениннің Жаңа экономикалық саясатын тоқтатып, ауыл шаруашылығын күштеп коллективтендіруді және ірі жер иеліктерін жоюды бастаған кезде ресейлік немістердің фермалары мен бизнестері, басқа барлық фермалар мен бизнес сияқты, тартып алынды. Дегенмен, кеңестік ұлттық саясат ресейлік немістердің институттарын кейбір аймақтарда белгілі бір деңгейде қалпына келтірді. 1924 жылдың шілдесінде Волга неміс автономиялық кеңестік социалистік республикасы құрылды, бұл Волга немістеріне неміс тіліндегі автономды институттарды ұсынды. Лютеран шіркеуі, Ресейдегі барлық діни ұйымдар сияқты, Сталин тұсында қатыгездықпен қудаланды. Бірақ 600 мыңдай неміс Волга неміс АССР-ында тұрған болса, 1881 жылдан бері алғаш рет неміс тілі жергілікті шенеуніктердің тілі болды. 1941 жылдың 22 маусымында Совет Одағына Германияның басып кіруі салдарынан Сталин ресейлік немістерді Сібір мен Орталық Азияға жер аударуға шешім қабылдады. Осы сәтте, режим шетелдік мемлекеттермен этникалық байланысы бар ұлттық азшылықтарды, мысалы, немістерді, әлеуетті бесінші колонна деп есептегені анық болды. 1941 жылдың 12 тамызында Компартия Орталық Комитеті Волга немістерін, олардың автономиялық республикасынан, мемлекетке қарсы қызметтері үшін депортациялау туралы шешім қабылдады. 1941 жылдың 7 қыркүйегінде Волга неміс автономиялық кеңестік социалистік республикасы таратылды және шамамен 438 мың Волга немісі депортацияланды. Келесі айларда Украина және Қырым сияқты басқа да дәстүрлі қоныстарындағы тағы 400 мың этникалық неміс Сібірге депортацияланды. Бірақ, Вермахттың (1935-1945 жылдар аралығындағы неміс армиясы) жылдам ілгерілеуіне байланысты Советтер Батыс және Оңтүстік Украинада тұратын барлық неміс қоныс аударушыларын депортациялай алмады. Құпия полиция, НКВД, Украинадан тек этникалық немістердің 35% депортациялай алды. Осылайша, 1943 жылы нацистік Германияның халық санағында Совет Одағының оккупацияланған аумақтарында 313 мың этникалық неміс тұрғаны тіркелді. Совет әскерлері қайта басып алғаннан кейін Вермахт шамамен 300 мың ресейлік немісті эвакуациялап, Рейхке қайтарды. Ялта келісімінің ережелеріне сәйкес, соғыс аяқталған кезде Германияда тұратын барлық бұрынғы совет азаматтары, көбінесе күштеп, өз елдеріне қайтарылды. 200 мыңнан астам ресейлік неміс Одақтың күштерімен Сібірге депортацияланды. Соғыстан кейін бір миллионнан астам этникалық неміс Ресейден арнайы қоныстар мен еңбек лагерлерінде болды. 1940 жылдарда 200 мыңнан 300 мыңға дейін адам аштықтан, баспананың жоқтығынан, тым көп жұмыстан және аурудан қаза тапқан деп есептеледі. 1948 жылдың 26 қарашасында Сталин ресейлік немістердің Еуропаға оралуына тыйым салды, бірақ ол 1953 жылы оның қайтысынан кейін күшін жойды. Көптеген ресейлік немістер Еуропалық Ресейге оралды, бірақ біраз бөлігі Советтік Азияда қалды. Сталиннен кейінгі кеңестік мемлекет этникалық немістерді топтық түрде қуғынға түсіргенімен, олардың республикасы қайта құрылмады. Ресейдегі көптеген немістер толығымен орыс қоғамына сіңіп, интеграцияланды. 1989 жылы Совет Одағында 2 миллионға жуық этникалық неміс тұрды. 1989 жылғы Совет Одағының халық санағы көрсеткендей, неміс азшылығының 49% неміс тілін ана тілі деп атады. 1...
Kazakhstan, and 841,295 Germans lived in Russia including Siberia. Perestroika opened the Soviet borders and witnessed the beginnings of a massive emigration of Germans from the Soviet Union. With the dissolution of the Soviet Union, large numbers of Russian Germans took advantage of Germany's liberal law of return to leave the harsh conditions of the Soviet successor states. The German population of Kyrgyzstan has practically disappeared, and Kazakhstan has lost well over half of its roughly one million Germans. The drop in the Russian Federation's German population was smaller but still significant. A very few Germans returned to one of their ancestral provinces: about 6,000 settled in Kaliningrad Oblast (former East Prussia).
Ресейлік немістер мен перестройка
XVIII-XIX ғасырларда Ресейге көшіп келгеннен бері немістер көптеген славяндық қасиеттер мен мәдениеттерді қабылдап, «rossiskie nemtsy» яки орыс немістері деп аталатын ерекше топты құрды. Соңғы кезде орыс немістері Германия мен Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы (ТМД) үшін ұлттық қызығушылыққа ие болды. Этникалық немістерді қуғынға салу тоқтатылғанымен, олардың большевиктерге дейінгі өмірі мен ауылдары қайта құрылмады. Көптеген немістер кеңестік қоғамға еніп, қазір де сонда өмір сүруде. Қоныс аударған немістер Волга өзенінің аңғарындағы немесе Қара теңіз аймақтарындағы ата-бабаларының жеріне қайта орала алмайды, себебі көп жағдайда осы ауылдар Сталин режимі кезінде жойылғаннан кейін енді жоқ. 1990 жылы бұрынғы Германияның Волга Республикасында шамамен 45 000 орыс немісі, яки халықтың 6 пайызы тұрды. ХХ ғасырдың соңында орыс немістерінің төрттен үш бөлігі Орталық Азияда (Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан және Өзбекстан), Оңтүстік-Батыс Сібірде және Оңтүстік Уралда өмір сүрді. 1970 жылдардан бастап, орыс немістерінің тұру орнына әсер ететін итермелеу және тартымдылық әсері пайда болды. Экономиканың нашарлауынан Орталық Азияда тұратын жергілікті тұрғындар мен жақында көшіп келген аз ұлттар арасында шиеленіс күшейді. Бұл жағдай 1979 жылы Ауғанстан соғысы басталғаннан кейін нашарлады. Бұл, егер отбасы мүшесі Кеңес Одағында қалып, кейіннен кеткісі келсе, қажетті құжаттары болмағандықтан бара алмайтынын білдірді. Сонымен қатар, орыс неміс ауылдары өзін-өзі қамтамасыз ететін болғандықтан, егер сол қауым үшін қажетті адам, мысалы, мұғалім, механик немесе ұста кетсе, бүкіл ауыл жойылуы мүмкін, себебі осы маңызды қауым мүшелерінің орнын табу қиын болды. Ресейлік немістердің Германияға көшуіне құқықтық және экономикалық факторлар ықпал етті. Оларға Aussiedler (бұрынғы неміс аумақтарынан немесе неміс тегінен шыққан жер аударылғандар) деген арнайы құқықтық мәртебе берілді, ол оларға дереу неміс азаматтығын, дауыс беру құқығын, шексіз жұмыс рұқсатын, Мәскеуден Франкфуртқа билетті (барлық жеке заттарымен және үй мүлігімен бірге), жұмыс оқуын және үш жылға жұмыссыздық жәрдемақысын берді. Оңтүстік-Батыс Сібірден келген орыс немістеріне Орталық Азияда тұратын немістерге қарағанда мүлдем басқаша қарады. Жергілікті билік екі өзін-өзі басқару ауданын құру арқылы немістерді қала беруге көндірді. Бұл жоспар сәтті болмады, себебі Германия талқылауға араласып, дипломатиялық шиеленіс тудырды, нәтижесінде Ресей бұл жобаға қарсылық білдірді. Осы мәселелердің бірі екі тараптың да келіспеушіліктерін шегіне қойып, «қайта қалпына келтіру» сөзі сияқты белгілі бір қағидалар бойынша келісе алмауында болды. Олар Ресейдің орыс немістерін Волгаға қайта тартуға тырысуының экономикалық себептерін де ескермеді. 1992 жылы орыс немістері мен Ресейдің ресми өкілдері ақыры жоспарға келісті, бірақ Германия оны мақұлдамады. 1992 жылдың 21 ақпанында Ресей Федерациясының президенті Борис Ельцин Ресей немістеріне азаматтығын қайтару туралы Германиямен Ресей Федерациясы арасындағы келісімге қол қойды. Бұл Федералдық бағдарлама орыс немістерінің және олардың ұрпақтарының бұрынғы Волга Республикасындағы отанын біртіндеп қалпына келтіруді көздеді, осылайша орыс немістерін Ресейге көшіп келуге шақырды. Сонымен қатар, бұл орыс немістерінің ұлттық және мәдени ерекшеліктері, мәдениеті, тілі мен діні сақталатынын қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, егер олар кейіннен кетуді шешсе, бұл олардың кету құқығын бұзбайды немесе реттемейді. Сибирде жеке аумақ үшін жағдай басқаша болды, себебі қаржылық тұрғыдан тұрақты орыс-неміс қоныстары бұрыннан бар еді. Сибирлік шенеуніктер өздерінің білікті орыс неміс азаматтарын басқа республикаларға немесе елдерге кетпеу үшін экономикалық тұрғыдан ынталандырды. 1990 жылдың басында Ресей немістерін ұстап қалу немесе олардың оралуын қолдау үшін сүргіншілерге арналған кеңсеге (Германияға келгеннен кейін эмигранттардан жауапты бюро) ұсынылған бірнеше идеялар қажетті маңызды ауыл мамандарына (механиктер, мұғалімдер, дәрігерлер және т.б.) сауда бірлестіктері мен қосымша оқу сияқты жеңілдіктер ұсынылуы керек еді. Ресейлік неміс мектептері мен университеттері де қайта ашылуы керек еді. Үшінші идея – жеке адамдарды үй сатып алуға, ферма немесе шағын бизнес құруға ынталандыратын қаржы институтын құру. Өкінішке орай, ұсынылған бастамалар қолдау таппады және сыбайлас жемқорлық, тиімсіздік және тәжірибесіздік салдарынан іске асырылмады. Шетелдегі немістер қауымдастығы (VDA) Inkoplan компаниясымен келісім шарт жасап, Орталық Азиядан отбасыларды қысыммен көшірді, бұл VDA және Inkoplan қызметкерлерінің арасындағы айырмашылықты қалтаға салуына әкелді. Тиімсіздік пен тәжірибесіздіктің мысалдары: VDA барлық орыс немістері қазіргі өмірлерінен бас тартып, Волга аймағына көшіп, жаңадан бастағысы келеді деген жалған идеяны таратты. Осы әрекеттердің нәтижесінде Германияға көшіп оралу жалғасуда. 1990 және 1991 жылдары ТМД елдерінен Германияға 140 000-нан астам адам көшті, ал 1992 жылы шамамен 200 000 адам көшті. 2010 жылғы Ресей халық санағында 394 138 неміс тіркелді, бұл 2002 жылғы 597 212-ден азайды, нәтижесінде немістер Ресейдегі 20-ші ірі этникалық топқа айналды. Сібірде шамамен 300 000 неміс тұрады. Сонымен қатар, сол халық санағында неміс тілін түсінетін 2,9 миллион азамат бар екені анықталды (олардың көп бөлігі этникалық орыстар немесе идиш тілінде сөйлейтін еврейлер, олар тілді үйренген). Қазіргі Ресейдегі көрнекті этникалық немістерге Томск облысының 1991 жылдан 2002 жылға дейінгі әкімі Виктор Кресс және 2000 жылдан 2007 жылға дейінгі Ресейдің экономика және сауда министрі Герман Греф кіреді. 2002 жылы тіркелген 597 212 немістің 68 пайызы Азиялық федералдық округтерде, ал 32 пайызы Еуропалық федералдық округтерде тұрды. Сібірлік федералдық округте 308 727 этникалық неміс тұрды, бұл ең көп көрсеткіш. Бірақ осы федералдық округте де олар жалпы халықтың 1,54 пайызын құрады. Этникалық немістердің ең көп саны тіркелген федералдық субъектілер: Алтай өлкесі (79 502), Омск облысы (76 334), Новосибирск (47 275), Кемерово (35 965), Челябинск (28 457), Тюмень (27 196), Свердловск (22 540), Краснодар (18 469), Оренбург (18 055), Волгоград (17 051), Томск (13 444), Сарат (12 093) және Пермь өлкесі (10 152). Германияға көшіп кету енді жиі кездеспесе де, және кейбір немістер Қазақстаннан Ресейге көшіп келсе де, Ресейдегі немістердің саны азаюда. 2021 жылғы Ресей халық санағына сәйкес, Ресейдегі немістердің саны 195 256-ға дейін азайды. 2011 жылы Калуга облысы бұрынғы КСРО республикаларында тұратын этникалық немістерді Ресейге отандастарды қайтару жөніндегі федералдық бағдарлама аясында қабылдады. 1989 жылғы халық санағына сәйкес, Қырғызстанда 100 309 неміс тұрды. Соңғы халық санағының мәліметтеріне (1999) сәйкес, Қырғызстанда 21 472 неміс тұрды. Тәжікстандағы неміс халқы 1979 жылы 38 853 адамды құрады. Германияда шамамен 2,3 миллион орыс немісі тұрады, олар бұрынғы КСРО және Израильмен қатар ең ірі орыс тілді қауымдастықтардың бірін құрды.
Балтық еліндегі немістер
Балтық теңізінің шығыс жағалауында немістердің болуы Орта ғасырларға дейін барып жетеді, ол кезде саудагерлер мен миссионерлер Орталық Еуропадан келе бастады. Неміс тілінде сөйлейтін Ливониялық Бауырластық XIII ғасырдың басында Ескі Ливонияның (қазіргі Эстония және Латвия) көп бөлігін жаулап алды. 1237 жылы Бауырластық Тевтон орденіне қосылды. Ұлы Петрдің билігі тұсында Ресей империясы Ұлы Солтүстік соғысында (1700–1721) Швециядан Латвия мен Эстонияның көп бөлігін басып алды, бірақ жергілікті неміс ақсүйектерін билікте қалдырды. 1880 жылдарға дейінгі ресейлендіру саясатына дейін Балтық неміс қауымдастығы мен оның институттары Ресей империясының қорғауында болды. Балтық неміс ақсүйектері Ресей патшасының әскері мен басқаруында зор ықпалға ие болды. Александр III жүргізген реформалар неміс ақсүйектерінің көптеген дәстүрлі жеңілдіктерін сайланған жергілікті билік органдарымен және біркелкі салық кодекстерімен алмастырды. Мектептерде орыс тілін оқыту міндетті болды, ал орыс ұлтшыл баспасөз немістерді патриоттық емес және "жеткіліксіз орыс" деп сынады. Балтық немістері Латвия мен Эстонияның жаңадан пайда болған ұлтшыл қозғалыстарының да назарында болды. 1939 жылдың соңында (Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін) Латвия мен Эстониядағы Балтық немістерінің көпшілігі фюрер Адольф Гитлердің шақыруына құлақ асып, нацистік Германия бірнеше апта бұрын бағындырған Польшаның батыс аймақтарына (әсіресе Вартегауға) "қайта оралды". Бұл "заңдық негіз" 1939 жылғы тамыздағы нацистік-советтік келісімнің құпия баптарында ("Германия-Кеңес шекарасы және достық туралы шартта") келісілген болатын. 1940–1941 жылдары Сталиннің Кеңес Одағы Латвия мен Эстонияны басып алғаннан кейін этникалық немістердің (және олардың отбасы мүшелерінің) кішкентай көлемде "қайта оралуы" жалғасты. 1945 жылдан кейін Совет билігінде небары бірнеше жүз Балтық немісі қалды, олардың көпшілігі Гитлердің Германияға кету шақыруын қабылдамағандар еді.