Кіріспе
Ресейдің бірінші деңгейдегі әкімшілік бөлінісі – Шығыс Еуропада орналасқан Ресей Федерациясының республикасы. Оның астанасы Саранск қаласы. 2010 жылғы халық санағы бойынша республиканың халқы 834 755 адамды құрады. Халықтың көп бөлігін этникалық орыстар (53,1%) және мордвалықтар (39,8%) құрайды.
is a republic of Russia, situated in Eastern Europe. Its capital is the city of Saransk. As of the 2010 Census, the population of the republic was 834,755. Ethnic Russians (53.1%) and Mordvins (39.8%) account for the majority of the population.
Ерте тарих
Мордовия аймағында қазіргі заманғы адамның ең алғашқы археологиялық белгілері неолит дәуіріне жатады. Мордвиндер туралы жазба дереккөздерде 6 ғасырдан бастап айтылады. Кейін Мордовия Волга Болгариясы мен Киев Русінің ықпалында болды. Мордвин князьдері кейде Мурома мен Волга Болгариясына шабуыл жасап, көбінесе бір-бірінің иеліктерін қарақылдаған. Мордовия қысқа мерзімге Ерзя князі Пургаз басқарған Пургаз княздығында бірікті, ол Владимир Суздальдің аймақты жаулап алуына қарсы күресті. Содан кейін мордвин тайпалары Волга Болгариясы қолдаған Пургаз бен Владимир Суздаль қолдаған Мокша князі Пуреш арасындағы азамат соғысына тартылды. Пургаз княздығы 1232 жылы аяқталған Владимир Суздальмен соғыстан сақталып қалды, кейіннен Мұхша Улусы ретінде Алтын Ордаға бағынды. 1430 жылдары Алтын Орда ыдырады, нәтижесінде кейбір мордвиндер Казан хандығының құрамына енді, ал қалғандары Московияға қосылды.
Ресей империясының бөлігі
1552 жылы Ресейдің Иван IV Казан хандығын басып алғаннан кейін, мордва жерлері Ресей монархиясына бағынды. Мордва элитасы орыс тілі мен әдет-ғұрыптарын жылдам қабылдады, ал 1821 жылы элита емес халық үшін Ерзя тілінде Жаңа Өсиет басылып шықты. Ауылдық жерлерде мордва мәдениеті сақталды. Ресейліктер мордваларды 18 ғасырдың ортасынан бастап православие дініне көшіруді бастады. Мордвалар өздерінің шамандық дінінен ақырындап бас тартты, бірақ шамандық белгілердің көп бөлігі жергілікті мәдениеттің құрамында сақталды, халық номиналды түрде христиан дінін қабылдағанмен. Мордва тілдеріне аударылған әдебиеттердің көп бөлігі діни кітаптардан тұрды. 18 ғасырда мордва тілі латын әліпбиімен жазылса, 19 ғасырдың ортасынан бастап кириллица қолданыла бастады. Қазіргі Мордовия аймағы 18-ші және 19-шы ғасырларда негізінен Пенза губерниясының құрамында ұйымдастырылды.
Кеңес Одағының бөлігі
Ресей революциясы мен Ресей азамат соғысы кезінде Мордовия соғыстың басынан бастап большевиктер бақылауында болды. Большевиктер соғыста жеңіске жеткен соң, Мордовия Ресей КСРФ-ның құрамына кірді. 1925 жылы Кеңес үкіметі мордвалардың жерінде автономиялық аудандар мен ауылдық кеңестерді құрды. Кеңес дәуірінде екі жазба тілі дамыды, біреуі 1922 жылы эрзя диалектісіне, екіншісі 1923 жылы мокша диалектісіне негізделді, екеуі де кириллица әрпін пайдаланды. Мордовия округі 1928 жылдың 16 шілдесінде құрылды және 1930 жылдың 10 қаңтарында автономды облыс мәртебесіне көтеріліп, Мордовская автономная область аталды. Автономиялық облыс 1934 жылдың 20 желтоқсанында Мордовия Автономиялық Кеңес Социалистік Республикасына айналды. Большевиктер тұсында Темлаг сияқты бірнеше мәжбүрлі еңбек лагерлері (ГУЛАГтар) құрылды.
Ресей Федерациясының бөлігі
Кеңес Одағы тарағаннан кейін, Мордовия Автономдық Советтік Социалистік Республикасы 1990 жылы Мордовия Кеңес Социалистік Республикасы деп жарияланды және Ресей Федерациясының құрамында қалып қойды. Мордовия – егемендік жарияламаған жалғыз екі республиканың бірі болды. 1994 жылдың 25 қаңтарында ол Мордовия Республикасы болып қайта аталды.
Көлдер
Республикада шамамен бесе жүз көл бар.
Табиғи ресурстар
Табиғи ресурстарға торф, минералды сулар және тағы да басқалары кіреді.
Саясат
Жоғарғы заң – Мордовия Республикасының Конституциясы [ru]. Басқа бұрынғы Ресей автономиялық республикаларының арасындағы егемендіктер парады кезінде Мордовия 1991 жылы президенттік институтты құрды. Сол жылы өткен жалпы сайлауда физика ғылымдарының кандидаты Василий Гуслянников сайланды. Гуслянников бұрын Электроника қуаты институтының аға ғылыми қызметкері болған және «Демократиялық Ресей» саяси қозғалысының республикалық бөлімшесіне жетекшілік еткен. 1993 жылы Мордовияның Жоғарғы Кеңесі президент лауазымын жойды, осыған байланысты Гуслянников лауазымынан алынды. Гуслянников республиканың жоғарғы заң шығару органының әрекетіне қатысты Ресей Конституциялық сотына шағымданып, бірақ Конституциялық сот оның Ресей Конституциясына сәйкес екенін мәлімдеді. Мордовия Республикасындағы үкімет басшысы – Республика Басшысы. Қазіргі таңда бұл лауазымды 2020 жылдың 18 қарашасында міндетін атқарушы етіп тағайындалған Артем Здунов атқарып тұр. Оның алдында 2012 жылдан бері осы лауазымда Владимир Волков болған. Мемлекеттік жиналыс – республиканың заң шығару органы. Мордовия Республикасында «Біріккен Ресей», Ресей Федерациясының Коммунистік партиясы, Ресейдің Либералды-демократиялық партиясы, «Әділ Ресей», «Яблоко» және «Дұрыс себеп» сияқты негізгі саяси партиялардың өңірлік кеңселері бар. Республика парламенті – Мордовия Республикасының Мемлекеттік жиналысы – «Біріккен Ресей» және Коммунистік партиядан депутаттармен өкілдік етілген. Дегенмен, басқа саяси күштер де ашық түрде жұмыс істей алады, мысалы, Мордовияның Қоғамдық палатасында.
Экономика
Ең дамыған салалар – машина жасау, химия, ағаш өңдеу және тамақ өнеркәсібі. Көптеген өнеркәсіптік кәсіпорындар астана Саранск қаласында, сондай-ақ Ковылькино және Рузаевка қалаларында, Шамзинка және Комсомольский қала типтес поселкелерінде орналасқан. Аймақтағы ірі компаниялар: "Юнимилк" (Danone Russia филиалы), "Рузаевский химиялық машина жасау зауыты", "Мордовцемент", "Саранскабель".
Демография
Мордовия халқының саны .
Дін
2012 жылы жүргізілген сауалнамаға сәйкес, The Guardian басылымы хабарлағандай, Ресейдегі әйелдер түрмесіндегілердің арасында кең таралған мақал бар: «Мордовияда жазасын өтемесең, жаза өтегенің емес». Оксфорд университетінің ғалымы Джудит Паллот бұл түрмені «50 жылға тоқтап қалғандай» деп сипаттады. 2022 жылғы мәлімет бойынша, Мордовияның түзеу колонияларында АҚШ азаматы Пол Уилан отыр, ол тыңшылық жасады деген айыппен 16 жылға сотталды.
Спорт
Мордовия, көрші Чувашия және Пенза облысымен бірге, Алексей Немовтен басқа, заманауи жылдам жүру спортынан ең үздік спортшыларды – әйелдер (Ольга Канискина, Анисия Кирдяпкина, Елена Лашманова, Олена Шумкина, Ирина Стэнкина) және ерлер (Сергей Бакулин, Валерий Борчин, Станислав Емельянов, Владимир Канайкин, Сергей Кирдяпкин, Сергей Морозов, Денис Нижегородов, Роман Рассказов) берді. Толығырақ ақпаратты «Мордовия спортының тарихы» мақаласында қараңыз.