Ресей мәдениеті мен тілінің ықпалын күшейту шаралары

Кіріспе

Ресей мәдениеті мен тілінің ықпалын арттыру шаралары

Орысшаландыру (русификация) – орыс емес халықтардың өз еркімен немесе еріксіз түрде өз мәдениеттері мен тілінен бас тартып, орыс мәдениеті мен тілін қабылдауы. Тарихи мағынада, бұл термин Ресей империясы мен Кеңес Одағының ұлттық құрамына және Ресейдегі ұлттық азшылықтарға қатысты ресми және бейресми саясатын білдіреді, ол ресейлік үстемдік пен гегемонияға бағытталған. Орысшаландырудың негізгі салалары – саясат және мәдениет. Саясатта орысшаландырудың бір көрінісі – ұлттық мекемелердегі басшылық лауазымдарға ресейлік азаматтарды тағайындау. Мәдениетте орысшаландыру, ең алдымен, ресми іс қағаздарында орыс тілінің басымдығын орнату және орыс тілінің ұлттық тілдерге күшті әсер етуінен тұрады. Демографиялық өзгерістердің орыс этносының пайдасына қарай жылжуы да кейде орысшаландырудың бір түрі деп есептеледі. Талдау жүргізу кезінде, орыс емес этнонимнен орыс этнониміне өзгешелену, яғни этникалық өзін-өзі анықтаудың өзгеруі, орыс тілінің, мәдениетінің және халқының орыс емес мәдениеттер мен аймақтарға таралуынан (орысшаландыру), сондай-ақ советтендіруден (Кеңес Одағы Коммунистік партиясының билік еткен аумағындағы институционалдық формаларды енгізуден) ажырату пайдалы. Осы тұрғыдан алғанда, орысшаландыру жиі орысшаландыру, орысшаландыру және орыс басшылығымен жүзеге асырылған советтендіру ұғымдарымен шатастырылса да, олардың әрқайсысы жеке процесс деп қарастырылуы мүмкін. Мысалы, орысшаландыру және советтендіру автоматты түрде орысшаландыруға, яғни орыс емес халықтардың тілі мен өзін-өзі анықтауының өзгеруіне әкелмейді. Осылайша, орыс тілі мен мәдениетіне ұзақ уақыт бойы тонуына, сондай-ақ советтендіруге қарамастан, Кеңес Одағының соңында орыс емес халықтар Совет Одағы халқының көпшілігін құрауға жақын болды.

Тарих

Батыс және орталық Ресейдің үлкен бөлігінде қоныстанған вепстер, мордвалықтар, марилер және пермдер сияқты урал тілдерінде сөйлейтін халықтардың русификациясы (орыстандырылуы) Шығыс славяндардың алғашқы шығысқа қарай кеңеюімен бірге басталған еді. Ең көне кезеңнің жазбалары сирек, бірақ топонимикалық деректер бұл кеңеюдің түрлі волгалық фин тілдес халықтардың есебінен жүзеге асырылғанын көрсетеді, олар біртіндеп орыстарға ассимиляцияланды; мерялар мен муромалықтардан бастап біздің заманымыздың 2-мыңжылдығының басында. 13-14 ғасырларда комилердің русификациясы басталды, бірақ ол 18 ғасырға дейін комилердің негізгі аймақтарына жеткен жоқ. Дегенмен, 19 ғасырда коми-орыс тілділігі қалыпты жағдайға айналды және коми тіліне орыс тілінің ықпалы арта түсті. 1856 жылы Қырым соғысындағы Ресейдің жеңілісінен және 1863 жылғы қаңтар көтерілісінен кейін патша Александр II болашақ көтерілістердің қаупін азайту үшін русификацияны күшейтті. Ресейде көптеген аз ұлтты топтар өмір сүрді, оларды орыс мәдениетін қабылдауға мәжбүрлеу – өзін-өзі анықтауға ұмтылыстар мен сепаратизмнің алдын алуға бағытталған әрекет болды. 19 ғасырда дәстүрлі қазақ жерінде (сол кезде қате түрде қиырғыз деп аталған) орыс шаруалары қазақтардың көп бөлігін Қытай шекарасынан тысқары жерге ығыстырды. Русификация бұрынғы Киев Русін құраған, москвалық емес этнографиялық топтарға, атап айтқанда украиндер мен белорустарға тарады, олардың ауызекі тілі мен мәдениеті Киев Русінің бөлінуінен кейін Московиядан өзгеше дамыды. Осы топтарға қатысты русификацияның идеологиясы басқаларына қарағанда ерекше болды, себебі Ресей Императорлық үкіметі мен русофилияға жазылушылар оларды «Бүкілресейлік» немесе «Үш бірліктегі орыс ұлтының» бір бөлігі деп сақтады. 19 ғасырда Украина мен Беларусьте дамыған қазіргі ұлтшыл қозғалыстар русификациямен бәсекелесті. Ресей Императорлық билігі, сондай-ақ қазіргі орыс ұлтшылдары русификацияны – орыс ұлтын біртекті ету және поляктандырудың салдарына тойтарыс беру мақсатын көздейтін ұлттық бірігу процесі деп мәлімдеді.

The Russification of Uralic speaking people, such as Vepsians, Mordvins, Maris, and Permians, indigenous to large parts of western and central Russia had already begun with the original eastward expansion of East Slavs. Written records of the oldest period are scarce, but toponymic evidence indicates that this expansion was accomplished at the expense of various Volga Finnic peoples, who were gradually assimilated by Russians; beginning with the Merya and the Muroma early in the 2nd millennium AD. In the 13th to 14th century, the Russification of the Komi began but it did not penetrate the Komi heartlands until the 18th century. However, by the 19th century, Komi Russian bilingualism had become the norm and there was an increasing Russian influence on the Komi language. After the Russian defeat in the Crimean War in 1856 and the January Uprising of 1863, Tsar Alexander II increased Russification to reduce the threat of future rebellions. Russia was populated by many minority groups, and forcing them to accept the Russian culture was an attempt to prevent self determination tendencies and separatism. In the 19th century, Russian settlers on traditional Kazakh land (misidentified as Kyrgyz at the time) drove many of the Kazakhs over the border to China. Russification was extended to non Muscovite ethnographic groups that composed former Kievan Rus, namely Ukrainians and Belarusians, whose vernacular language and culture developed differently from that of Muscovy due to separation after the partitioning of Kievan Rus. The mentality behind Russification when applied to these groups differed from that applied to others, in that they were claimed to be part of the All Russian or Triune Russian nation by the Russian Imperial government and by subscribers to Russophilia. Russification competed with contemporary nationalist movements in Ukraine and Belarus that were developing during the 19th century. Russian Imperial authorities as well as modern Russian nationalists asserted that Russification was an organic national consolidation process that would accomplish the goals of homogenizing the Russian nation as they saw it, and reversing the effects of Polonization.

Кеңес Одағында

1917 жылғы революциядан кейін КСРО билігі Орталық Азиядағы, Кавказдағы және Волга аймағындағы (Татарстанды қоса) жергілікті тілдерде араб әліпбиін қолдануды жоюға шешім қабылдады. Бұл жергілікті мұсылман халқын Құранның тілі мен жазу жүйесімен танысудан алшақтатты. Бұл тілдер үшін жаңа әліпби латын әліпбиіне негізделді және түрік әліпбиінен де шабыт алды. 1930 жылдардың соңында бұл саясат өзгерді. 1939–1940 жылдары Кеңес Одағы бірқатар тілдердің (татар, қазақ, өзбек, түрікмен, тәжік, қырғыз, әзербайжан және башқұр тілдері сияқты) енді кириллицаның өзгеше нұсқаларын қолданатынына шешім берді (Кеңес Одағындағы кириллицаны қараңыз). Одан асып, осы жаңа кириллица сөздерінің жазылуы мен орфографиясы орыс тілінің нормаларына сай болуы тиіс болды. Кейбір тарихшылар Кеңес Одағын отаршылдық империя ретінде қарастырып, "халықтардың түрмесі" тұжырымын КСРО-ға қатысты қолданды. Томас Виндерл: «КСРО белгілі бір жағдайларда бұрынғы империядан гөрі халықтардың түрмесіне айналды» деп жазды.

Коренизация

Сталиннің "Марксизм және ұлттық мәселе" (1913) еңбегі КСРО-дағы ұлттық саясаттың негізгі құрылымын қалыптастырды. Аталған саясаттың алғашқы жылдары, 1920-жылдардың басынан 1930-жылдардың ортасына дейін, коренизация ("туындастыру") саясатымен басшылыққа алынды. Осы кезеңде жаңа советтік үкімет орыс емес халықтарға орысшалаудың ұзақ мерзімді салдарынан құтылуға көмектесуді мақсат етті. Өзінің билігі мен заңдылығын бұрынғы Ресей империясының аумағында орнатуға тырысқан үкімет, аймақтық әкімшілік бірліктер құрып, басшылық лауазымдарға орыс емес өкілдерді тарта бастады, сондай-ақ мемлекеттік басқаруда, сот жүйесінде, мектептерде және бұқаралық ақпарат құралдарында орыс емес тілдерді қолдануға көшті. Ол кезде қалыптасқан ұран: жергілікті мәдениеттер "ішкі мазмұны жағынан социалистік, ал сыртқы формасы жағынан ұлттық" болуы керек еді. Яғни, олар коммунистік партияның советтік қоғам үшін жобалаған социалистік идеяларына сәйкес трансформациялануы керек еді, бірақ жергілікті ұлттардың белсенді қатысуымен және басшылығымен, ал негізгі тілдер жергілікті тілдер болуы керек еді. Ертедегі ұлттық саясаттың мақсаты кейінгі саясаттың да мақсатына ұқсас болды – советтік саяси, экономикалық және әлеуметтік өмірдің барлық салаларын Коммунистік партияның бақылауында ұстау. Бір ғалым бұл саясатты "этникалық ерекшеліктерді күшейту" деп, ал екіншісі – "институционалдық көпұлттылық" деп сипаттады. Оның екі мақсаты болды. Біріншіден, жаңа құрылған Совет Одағында орыс емес тілдер мен мәдениеттерге орын беру арқылы орыс шовинизммен күресуге тырысты. Екіншіден, пан-исламизм және пан-түркізм сияқты этникалық негіздегі балама саяси қозғалыстардың пайда болуын болдырмауға бағытталды. Мұны іске асырудың бір жолы – түркі немесе басқа аймақтық тілдерді біріктірудің орнына, этникалық топтар мен тілдер арасындағы жасалма айырмашылықтарды күшейту болды. Советтік ұлттық саясат алғашқы жылдарынан бастап осы екі тенденцияға қарсы тұруға тырысты, орыс емес ұлттарға федеративтік жүйеде немесе үкімет құрылымында белгілі бір дәрежеде мәдени автономияны қамтамасыз ету арқылы, бірақ биліктегі Коммунистік партияның федеративтік емес, монолиттік екенін сақтап қалды. КСРО-дағы орыс емес халықтардың ресми аумақтарын анықтау үшін "ұлттық-аумақтық шекаралау" процесі жүргізілді. Федеративтік жүйе одақтық республикалардың титулды ұлттарына жоғары мәртебе берді, ал автономиялы республикалардың, провинциялардың және округтердің титулды ұлттарына төмен мәртебе берді. Барлығы шамамен 50 ұлт федеративтік жүйеде номиналды түрде бақылаудағы республикаға, провинцияға немесе округке ие болды. Федерализм және ана тілінде білім берудің қолдауы, нәтижесінде, кеңестік Одақтың аумағында өз этникалық тобының тілінде білім алған және өздерінің отаны деп санайтын үлкен орыс емес халықты қалдырды.

Stalin's Marxism and the National Question (1913) provided the basic framework for nationality policy in the Soviet Union. The early years of said policy, from the early 1920s to the mid 1930s, were guided by the policy of korenizatsiya ("indigenization"), during which the new Soviet regime sought to reverse the long term effects of Russification on the non Russian populations. As the regime was trying to establish its power and legitimacy throughout the former Russian empire, it went about constructing regional administrative units, recruiting non Russians into leadership positions, and promoting non Russian languages in government administration, the courts, the schools, and the mass media. The slogan then established was that local cultures should be "socialist in content but national in form." That is, these cultures should be transformed to conform with the Communist Party's socialist project for the Soviet society as a whole but have active participation and leadership by the indigenous nationalities and operate primarily in the local languages. Early nationality policies shared with later policy the object of assuring control by the Communist Party over all aspects of Soviet political, economic, and social life. The early Soviet policy of promoting what one scholar has described as "ethnic particularism" and another as "institutionalized multinationality", had a double goal. On the one hand, it had been an effort to counter Russian chauvinism by assuring a place for non Russian languages and cultures in the newly formed Soviet Union. On the other hand, it was a means to prevent the formation of alternative ethnically based political movements, including pan Islamism and pan Turkism. One way of accomplishing this was to promote what some regard as artificial distinctions between ethnic groups and languages rather than promoting the amalgamation of these groups and a common set of languages based on Turkish or another regional language. The Soviet nationalities policy from its early years sought to counter these two tendencies by assuring a modicum of cultural autonomy to non Russian nationalities within a federal system or structure of government, though maintaining that the ruling Communist Party was monolithic, not federal. A process of "national territorial delimitation" (:ru:национально территориальное размежевание) was undertaken to define the official territories of the non Russian populations within the Soviet Union. The federal system conferred the highest status to the titular nationalities of union republics, and lower status to the titular nationalities of autonomous republics, autonomous provinces, and autonomous okrugs. In all, some 50 nationalities had a republic, province, or okrug of which they held nominal control in the federal system. Federalism and the provision of native language education ultimately left as a legacy a large non Russian public that was educated in the languages of their ethnic groups and that identified a particular homeland on the territory of the Soviet Union.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1930 жылдардың соңында саясат өзгерді. Украина сияқты кейбір ұлттық аймақтарда тазарту шаралары 1930 жылдардың басында жүзеге асырылған еді. 1933 жылы Украинадағы жағдай өзгергенге дейін, 1929 жылы "ұлттық бұрмалаушылық" деген айыппен Veli İbraimov және оның Қырым АССР-дегі басшылығы тазартылып, үкімет, білім беру және БАҚ орыс тіліне көшірілді, ал латын әліпбиінің орнына Қырым татар тілі үшін арнайы әліпби жасалды. 1923 жылы Иосиф Сталин анықтаған екі қауіптің бірі ретінде буржуазиялық ұлтшылдық (жергілікті ұлтшылдық) Ұлыорыс шовинизімінен (ірі держава шовинизімінен) гөрі қауіптірек деп есептелді. 1937 жылы Файзулла Хожаев пен Акмал Икрамов Өзбек КСР-інің басшылық қызметтерінен алынып, 1938 жылы үшінші Мәскеу процесінде антисоветтік ұлтшылдық қызметтері үшін айыпталды және одан кейін өлім жазасына кесілді. Сталин, грузин этникалық тобынан шыққан, Кеңес Одағының даусыз басшысы болғаннан кейін, орыс тіліне басымдық берілді. 1938 жылы орыс тілі барлық совет мектебінде міндетті пән ретінде оқытылатын болды, оның ішінде басқа пәндер (мысалы, математика, ғылым және әлеуметтану) орыс тілінде оқытылмаған мектептерде де (яғни, басқа тіл оқудың негізгі құралы болған). 1939 жылы 1920 жылдардың соңында латын әліпбиіне негізделген тілдер кириллицаға негізделген жаңа әліпбилерге ие болды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін және соғыс кезінде Иосиф Сталин көптеген ұлттарды, олардың неміс басқыншыларымен байланыста болғандығы туралы айыптаулар негізінен дәлелсіз болды, Орталық Азия мен Сібірге жер аударып жіберді: Волга немістері, Қырым татарлары, чечендер, ингуштар, балкарлар, калмықтар және басқалар. Соғыстан кейін көп ұзамай ол көптеген украиндықтарды, балтықтарды және эстондықтарды да Сібірге жер аударды. Соғыстан кейін Сталин мен оның ізбасарлары Кеңес отбасындағы халықтар мен ұлттардың арасында Ресей халқының жетекші рөлін жариялады. Бұл өзгеріс 1945 жылдың мамырында Коммунистік партияның Бас хатшысы Сталиннің Жеңіс күніне Ресей халқына арнаған сөзінде айқын көрінді:

By the late 1930s, policies had shifted. Purges in some of the national regions, such as Ukraine, had occurred already in the early 1930s. Before the turnabout in Ukraine in 1933, a purge of Veli İbraimov and his leadership in the Crimean ASSR in 1929 for "national deviation" led to the Russianization of government, education, and the media and to the creation of a special alphabet for Crimean Tatar to replace the Latin alphabet. Of the two dangers that Joseph Stalin had identified in 1923, now bourgeois nationalism (local nationalism) was said to be a greater threat than Great Russian chauvinism (great power chauvinism). In 1937, Faizullah Khojaev and Akmal Ikramov were removed as leaders of the Uzbek SSR, and in 1938, during the third great Moscow show trial, convicted and subsequently put to death for alleged anti Soviet nationalist activities. After Stalin, an ethnic Georgian, became the undisputed leader of the Soviet Union, the Russian language gained greater emphasis. In 1938, Russian became a required subject of study in every Soviet school, including those in which a non Russian language was the principal medium of instruction for other subjects (e. g., mathematics, science, and social studies). In 1939, non Russian languages that had been given Latin based scripts in the late 1920s were given new scripts based on the Cyrillic script. Before and during World War II, Joseph Stalin deported to Central Asia and Siberia many entire nationalities for their alleged and largely disproven collaboration with the German invaders: Volga Germans, Crimean Tatars, Chechens, Ingush, Balkars, Kalmyks, and others. Shortly after the war, he deported many Ukrainians, Balts, and Estonians to Siberia as well. After the war, the leading role of the Russian people in the Soviet family of nations and nationalities was promoted by Stalin and his successors. This shift was most clearly underscored by Communist Party General Secretary Stalin's Victory Day toast to the Russian people in May 1945:

"Біздің Кеңес халқымыздың, ең алдымен Ресей халқының денсаулығына тост айтқым келеді. Мен ең алдымен Ресей халқының денсаулығына көтерілемін, өйткені олар осы соғыста елдегі барлық ұлт өкілдері арасында Кеңес Одағының жетекші күші ретінде жалпы мойындалды." Бұл көзқарас Кеңес Одағының жаңа Мемлекеттік әнұранында да көрінді, ол былай басталды: "Бостандық республикаларының бұзылмас одағы, Ұлы Ресей мәңгілікке бекітілді." Кеңес республикаларының әнұранының көпшілігінде "Ресей" немесе "орыс ұлты" ерекше аталып, "бауыр", "дос", "аға" (Өзбек КСР) немесе "достықтың бекінісі" (Түркмен КСР) деп сипатталды. Кейінгі жылдары ұлттар мен тілдер туралы ресми әдебиетте КСРО-да 130 тең тіл бар екендігі айтылса да, іс жүзінде кейбір ұлттар мен тілдерге ерекше рөл берілген немесе олардың болашағы әртүрлі деп саналған иерархия құрылды.

Білім беру реформалары

Оқулықтарды бағалау талдауы көрсетті, 1934-1980 жылдар аралығында 67 тілде кем дегенде бір жылдық білім беру, сондай-ақ кем дегенде бірінші сыныпта оқитын балаларға ұсынылған. Білім беру реформалары Никита Хрущевтің 1950 жылдардың соңында Коммунистік партияның Бірінші хатшысы болғаннан кейін жүзеге асырылды және федералдық жүйедегі мәртебесі төмен ұлттардың орыс емес мектептерін орыс тіліндегі мектептермен алмастыру процесін бастады, сондай-ақ халық саны аз және бұрыннан екі тілді болған ұлттарды да қамтыды. Бұл процеске ресми түрде «ата-ананың ерікті таңдауы» қағидасы жетекшілік етті. Алайда, кеңестік федералдық иерархиядағы топтың мөлшері мен ресми саяси мәртебесі, сондай-ақ ата-аналар арасындағы екі тілділіктің деңгейі сияқты басқа да факторлар да әсер етті. 1970 жылдардың басына қарай, орыс тілінен өзге тілдер оқу құралы ретінде қолданылатын мектептер 45 тілде жұмыс істеді, ал тағы жеті жергілікті тіл кем дегенде бір сынып бойы оқу пәні ретінде оқытылды. 1980 жылға қарай КСРО халықтарының 35 орыс емес тілінде білім берілді, бұл 1930 жылдардың басындағы көрсеткіштің жартысынан астам құрады. Бұл тілдердің көпшілігінде мектептік оқу бағдарламасы толық он жылдық мерзімге ұсынылмады. Мысалы, 1958-1959 жылдары Ресей КСР-інде ана тілінде толық он жылдық білім беру тек үш тілде – орыс, татар және башқұрт тілдерінде ұсынылды. Ал кейбір ұлттарда ана тіліндегі білім беру мүмкіндігі өте шектеулі немесе мүлдем болған жоқ. 1962-1963 жылдары Ресейлік емес ұлттардың арасында I-IV сыныптарда оқитын балалардың 27%-ы орыс тіліндегі мектептерде, V-VIII сыныптардағылардың 53%-ы (толық емес орта мектеп) орыс тіліндегі мектептерде, ал IX-X сыныптардағылардың 66%-ы орыс тіліндегі мектептерде оқыды. Көптеген орыс емес тілдер жоғары сыныптарда (кейбір жағдайларда толық орта мектептің – 10-сыныпқа дейін) оқу пәні ретінде ұсынылса да, Хрущевтің ата-ана таңдауы бағдарламасы қолға алынғаннан кейін орыс тілін негізгі оқу құралы ретінде пайдалану қарқыны күшейді. Орыс тіліне көшуге қалалық аймақтардағы қысым күштірек болды. Мысалы, 1961-1962 жылдары қалалық жерлерде тұратын татар балаларының бар болғаны 6%-ы ғана татар тілі негізгі оқу құралы болып табылатын мектептерге барып оқыды.

An analysis of textbook publishing found that education was offered for at least one year and it was also offered to children who were in at least the first class (grade) in 67 languages between 1934 and 1980. Educational reforms were undertaken after Nikita Khrushchev became First Secretary of the Communist Party in the late 1950s and launched a process of replacing non Russian schools with Russian ones for the nationalities that had lower status in the federal system, the nationalities whose populations were smaller and the nationalities which were already bilingual on a large scale. Nominally, this process was guided by the principle of "voluntary parental choice." But other factors also came into play, including the size and formal political status of the group in the Soviet federal hierarchy and the prevailing level of bilingualism among parents. By the early 1970s schools in which non Russian languages served as the principal medium of instruction operated in 45 languages, while seven more indigenous languages were taught as subjects of study for at least one class year. By 1980, instruction was offered in 35 non Russian languages of the peoples of the USSR, just over half the number in the early 1930s. In most of these languages, schooling was not offered for the complete ten year curriculum. For example, within the Russian SFSR in 1958–59, full 10 year schooling in the native language was offered in only three languages: Russian, Tatar, and Bashkir. And some nationalities had minimal or no native language schooling. By 1962–1963, among non Russian nationalities that were indigenous to the RSFSR, whereas 27% of children in classes I IV (primary school) studied in Russian language schools, 53% of those in classes V VIII (incomplete secondary school) studied in Russian language schools, and 66% of those in classes IX X studied in Russian language schools. Although many non Russian languages were still offered as a subject of study at a higher class level (in some cases through complete general secondary school – the 10th class), the pattern of using the Russian language as the main medium of instruction accelerated after Khrushchev's parental choice program got underway. Pressure to convert the main medium of instruction to Russian was evidently higher in urban areas. For example, in 1961–62, reportedly only 6% of Tatar children living in urban areas attended schools in which Tatar was the main medium of instruction.

Тіл білімі

Орыс тілінің екінші тіл ретінде таралуы және басқа тілдердің біртіндеп ығысуы Кеңес Одағындағы санақтарда қадағаланды. 1926, 1937, 1939 және 1959 жылдарғы Кеңес санақтарында "туған тіл" (родной язык) және "ұлттық есімділік" (национальность) туралы сұрақтар қойылған. 1970, 1979 және 1989 жылғы санақтарға бұл сұрақтармен бірге "КСРО халықтарының басқа тілі" туралы сұрақ қосылды, оны адам "еркін қолдана алады" (свободно владеть) десті. "Екінші тіл" туралы жаңа сұрақтың басты мақсаты – орыс тілінің халықаралық қарым-қатынас тілі ретінде таралуын бақылау болды деп есептеледі. Кеңес Одағындағы әрбір ресми отан, сол ұлттың және оның тілінің жалғыз отаны ретінде қарастырылды, ал орыс тілі – бүкіл Одақ бойынша этностар аралық байланыс тілі деп саналды. Сондықтан, Кеңес дәуірінің көп бөлігінде, әсіресе 1930 жылдары коренизация (туындыландыру) саясаты аяқталғаннан кейін, орыс емес кеңес тілдерін оқытатын мектептер осы этникалық топтардың тиісті әкімшілік-территориялық бірліктерінен тыс жерде көбінесе қолжетімді болған жоқ. Кейбір ерекшеліктер көршілес орыс емес топтар арасындағы тарихи бәсекелестіктер немесе ассимиляция үлгілерімен байланысты болды, мысалы, Ресейдегі татарлар мен башқұрттардың арасындағы қарым-қатынас немесе Орталық Азияның ірі ұлттары арасындағы байланыстар. Мысалы, 1970 жылдары Өзбекстанда кемінде жеті тілде білім берілді: орыс, өзбек, тәжік, қазақ, түрікмен, қырғыз және қарақалпақ тілдері. Барлық тілдер ресми түрде тең деп есептелсе де, барлық Кеңес республикаларында орыс тілі мен жергілікті тілдің екі тілділігі "симметриясыз" болды: титулдық ұлт орыс тілін үйренді, ал қоныс аударушылар орыстар көбінесе жергілікті тілді үйренбеді. Сонымен қатар, өздерінің әкімшілік-территориялық бірліктерінен тыс жерде тұратын көптеген орыс емес халықтар тілдік жағынан орыстандырылуға бейімді болды, яғни олар орыс тілін екінші тіл ретінде ғана емес, сонымен қатар үй тілі немесе ана тілі ретінде қабылдады, бірақ кейбіреулері тілдерін орыс тіліне ауыстырғаннан кейін де этникалық өзіндігін сақтап қалды. Бұл дәстүрлі қауымдастықтарды (мысалы, Белоруссияның солтүстік-батысындағы литвалықтар (Шығыс Вильнюс аймағын қараңыз) немесе Калининград облысы (Кіші Литваға қараңыз)) және Кеңес кезеңінде пайда болған қауымдастықтарды, мысалы, Қазақстан немесе Латвиядағы украин немесе белоруссиялық жұмысшыларды қамтиды, олардың балалары негізінен орыс тіліндегі мектептерге барып, кейінгі ұрпақтар орыс тілін ана тілі ретінде қолданады. Мысалы, 1989 жылғы соңғы Кеңес санағында Эстониядағы украиндықтардың 57%, белорустардың 70% және латыштардың 37% орыс тілін ана тілі деп мәлімдеді. Орыс тілі еврей тілі мен басқа да тілдерді көптеген еврей қауымдастықтарының негізгі тілі ретінде ығыстырды. Ұлттардың араласуының және екі тілділіктің, тілдік орыстандырудың тағы бір салдары – этникалық аралас некелердің өсуі және этникалық орыстандыру процесі болды, яғни адамды ұлттық есімділігі бойынша орыс деп атау, тек орыс тілін екінші тіл ретінде қолдану немесе оны негізгі тіл ретінде пайдалану емес. Кеңес Одағының соңғы онжылдықтарында этникалық орыстандыру (немесе этникалық ассимиляция) карельдіктер мен мордвалықтар сияқты кейбір ұлттар үшін өте жылдам жүрді. Бір орыс ата-анасы бар аралас отбасыларда туған балалардың орыс ретінде тәрбиеленуі жағдайға байланысты болды. Мысалы, Солтүстік Қазақстанда әр ата-анасынан біреуі бар балалардың көпшілігі 16 жасқа толғанда ішкі паспортында орыс ұлтын таңдады. Таллинде (Эстония астанасы) тұратын орыс және эстон аралас ата-аналарының балалары, Ригада (Латвия астанасы) тұратын орыс және латыш аралас ата-аналарының балалары, Вильнюсте (Литва астанасы) тұратын орыс және литва аралас ата-аналарының балалары көбінесе өздерінің ұлтын өз республикасының титулдық ұлты ретінде таңдады, орыс емес. Жалпы алғанда, тілдік және этникалық ассимиляция (орыстандыру) үлгілері күрделі болды және оларды білім беру саясаты сияқты бір ғана фактормен түсіндіруге болмайды. Топтардың дәстүрлі мәдениеті мен діні, олардың қалалық немесе ауылдық жерлерде тұруы, орыс тілімен және орыстармен байланысы, оларға ұшырауы және басқа да факторлар да маңызды болды.

Progress in the spread of the Russian language as a second language and the gradual displacement of other languages was monitored in Soviet censuses. The Soviet censuses of 1926, 1937, 1939, and 1959, had included questions on "native language" (родной язык) as well as "nationality." The 1970, 1979, and 1989 censuses added to these questions one on "other language of the peoples of the USSR" that an individual could "use fluently" (свободно владеть). It is speculated that the explicit goal of the new question on the "second language" was to monitor the spread of Russian as the language of internationality communication. Each of the official homelands within the Soviet Union was regarded as the only homeland of the titular nationality and its language, while the Russian language was regarded as the language for interethnic communication for the whole Soviet Union. Therefore, for most of the Soviet era, especially after the korenizatsiya (indigenization) policy ended in the 1930s, schools in which non Russian Soviet languages would be taught were not generally available outside the respective ethnically based administrative units of these ethnicities. Some exceptions appeared to involve cases of historic rivalries or patterns of assimilation between neighboring non Russian groups, such as between Tatars and Bashkirs in Russia or among major Central Asian nationalities. For example, even in the 1970s schooling was offered in at least seven languages in Uzbekistan: Russian, Uzbek, Tajik, Kazakh, Turkmen, Kyrgyz, and Karakalpak. While formally all languages were equal, in almost all Soviet republics the Russian/local bilingualism was "asymmetric": the titular nation learned Russian, whereas immigrant Russians generally did not learn the local language. In addition, many non Russians who lived outside their respective administrative units tended to become Russified linguistically; that is, they not only learned Russian as a second language but they also adopted it as their home language or mother tongue – although some still retained their sense of ethnic identity or origins even after shifting their native language to Russian. This includes both the traditional communities (e. g., Lithuanians in the northwestern Belarus (see Eastern Vilnius region) or the Kaliningrad Oblast (see Lithuania Minor)) and the communities that appeared during Soviet times such as Ukrainian or Belarusian workers in Kazakhstan or Latvia, whose children attended primarily the Russian language schools and thus the further generations are primarily speaking Russian as their native language; for example, 57% of Estonia's Ukrainians, 70% of Estonia's Belarusians and 37% of Estonia's Latvians claimed Russian as the native language in the last Soviet census of 1989. Russian replaced Yiddish and other languages as the main language of many Jewish communities inside the Soviet Union as well. Another consequence of the mixing of nationalities and the spread of bilingualism and linguistic Russification was the growth of ethnic intermarriage and a process of ethnic Russification—coming to call oneself Russian by nationality or ethnicity, not just speaking Russian as a second language or using it as a primary language. In the last decades of the Soviet Union, ethnic Russification (or ethnic assimilation) was moving very rapidly for a few nationalities such as the Karelians and Mordvinians. Whether children born in mixed families to one Russian parent were likely to be raised as Russians depended on the context. For example, the majority of children in North Kazakhstan with one of each parent chose Russian as their nationality on their internal passport at age 16. Children of mixed Russian and Estonian parents living in Tallinn (the capital city of Estonia), or mixed Russian and Latvian parents living in Riga (the capital of Latvia), or mixed Russian and Lithuanian parents living in Vilnius (the capital of Lithuania) most often chose as their own nationality that of the titular nationality of their republic – not Russian. More generally, patterns of linguistic and ethnic assimilation (Russification) were complex and cannot be accounted for by any single factor such as educational policy. Also relevant were the traditional cultures and religions of the groups, their residence in urban or rural areas, their contact with and exposure to the Russian language and to ethnic Russians, and other factors.

Ресей Федерациясында (1991 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

Кеңес Одағының ыдырауынан кейін Ресейде Ресейдің қалған жергілікті азшылықтарын күштеп русластыру жалғасты, әсіресе урбанизация және халықты алмастыру деңгейінің төмендеуімен (батыс топтарында ерекше төмен) байланысты. Осының салдарынан Ресейдің бірнеше жергілікті тілі мен мәдениеті қазір жойылу қаупінде деп есептеледі. Мысалы, 1989 және 2002 жылғы халық санақтары арасында мордва халқының ассимиляцияға ұшырағандарының саны 100 мыңнан асып, жалпы саны бір миллионнан аз халық үшін зор шығын болды. 2018 жылдың 19 маусымында Ресей Федерациясы Мемлекеттік Думасы орыс тілінен басқа барлық тілдердегі білім беруді міндетті емес деп жариялаған заңды қабылдады, бұл этностық автономиялардың бұрынғы заңдарын күштен шығарып, азшылық тілдеріндегі оқуды аптасына екі сағатқа дейін шектеді. Кейбір сарапшылар, мысалы, Foreign Affairs журналында, бұл заңды русификация саясатына теңеді. Бұл заң 2017 жылдың жазындағы сот процесінен кейін қабылданды, онда бір орыс анасының ұлына татар тілін оқыту "материалдық зиян" келтіргенін мәлімдеді, ал Путин сөйлеген сөзінде біреуді өз тілі емес тілді үйренуге мәжбүрлеудің дұрыс еместігін айтты. Чувашия, Кабардин-Балқария, Қарашай, аварлар, Чеченстан және Ингушетия. Ресейдің 12 этникалық автономиясы, оның ішінде Кавказдағы бесеуі, заң жобасын тоқтатуға шақырды. 2019 жылдың 10 қыркүйегінде удмурт белсендісі Альберт Разин Ижевск қаласындағы облыстық әкімдік ғимаратының алдында удмурт тілінің мәртебесін төмендетуге бағытталған даулы заң жобасын қарастырып жатқанда өзін өртеді. 2002 жылдан 2010 жылға дейін удмурт тілінде сөйлейтіндердің саны 463 мыңнан 324 мыңға дейін азайды. 2002 және 2010 жылғы халық санақтары арасында мари тілінде сөйлейтіндердің саны 254 мыңнан 204 мыңға дейін төмендеді. Бұл қалаларда да, ауылдық жерлерде де жергілікті тілді оқытудың біртіндеп тоқтатылуына және аймақтық БАҚ пен үкіметтердің толығымен орыс тіліне өтуіне байланысты. Солтүстік Кавказда бұл заң соңғы он жылда жергілікті тілдердегі білім беру мүмкіндіктері бюджеттің қысқаруы және орыс тілінен басқа тілдердің рөлін азайтуға бағытталған федералдық күш-жігерінің нәтижесінде 50%-дан астамға төмендегеннен кейін қабылданды. Осетин, кумық және авар тілдерінде сөйлейтіндердің саны тиісінше 43 мың, 63 мың және 80 мыңға азайды. және кейін Федерация Кеңесі. Түзетулердің бірі орыс ұлтын "мемлекет құраушы ұлт" (орыс тілінде: государствообразующий народ) деп, ал орыс тілін "мемлекет құраушы ұлттың тілі" деп бекітті. Бұл түзету Ресейдің көпұлтты мемлекет екендігіне қайшы келетінін және оларды одан әрі шеттетуге әкелетінін айтып, Ресейдің азшылықтары тарапынан сынға ұшырады. Константин Малофеев және Николай Стариков сияқты орыс ұлтшылдары түзетулерді қолдады. Конституцияға енгізілген өзгерістерге дейін 2018 жылдың желтоқсанында жарияланған "Ресей Федерациясының ұлттық саясатының стратегиясы" барлық ресейлік азаматтық сәйкестік Ресейдің мәдени үстемдігіне негізделгенін және Ресей Федерациясының барлық халықтарына тән екенін мәлімдеді. 2022 жылғы соңғы халық санағының нәтижелері көптеген этникалық топтардың, әсіресе Волга аймағындағы халықтардың санының катастрофалық түрде төмендегенін көрсетті. 2010 жылдан 2022 жылға дейін мари халқы ретінде танылғандардың саны 22,6%-ға, 548 мыңнан 424 мың адамға дейін азайды. Чуваш және удмурт этникалық топтары тиісінше 25% және 30% -ға төмендеді. Мордва және коми-пермяктар сияқты осал топтар одан да көп азайды, тиісінше 35% және 40% -қа төмендеді, оның біріншісі мордва халқының Ресейдегі ең ірі он этникалық топтың қатарынан шығуына әкелді.

The enforced Russification of Russia's remaining indigenous minorities continued in Russia after the collapse of the Soviet Union, especially in connection with urbanization and the declining population replacement rates (particularly low among the more western groups). As a result, several of Russia's indigenous languages and cultures are currently considered endangered. E. g. between the 1989 and 2002 censuses, the assimilation numbers of the Mordvins have totalled over 100,000, a major loss for a people totalling less than one million in number. On 19 June 2018, the Russian State Duma adopted a bill that made education in all languages but Russian optional, overruling previous laws by ethnic autonomies, and reducing instruction in minority languages to only two hours a week. This bill has been likened by some commentators, such as in Foreign Affairs, to the policy of Russification. The law came after a lawsuit in the summer of 2017, where a Russian mother claimed that her son had been "materially harmed" by learning the Tatar language, while in a speech Putin argued that it was wrong to force someone to learn a language that is not their own. Chuvashia, Kabardino Balkaria, the Karachays, the Avars, Chechnya, and Ingushetia. Twelve of Russia's ethnic autonomies, including five in the Caucasus called for the legislation to be blocked. On 10 September 2019, Udmurt activist Albert Razin self immolated in front of the regional government building in Izhevsk as it was considering passing the controversial bill to reduce the status of the Udmurt language. Between 2002 and 2010 the number of Udmurt speakers dwindled from 463,000 to 324,000. Other languages in the Volga region recorded similar declines in the number of speakers; between the 2002 and 2010 censuses the number of Mari speakers declined from 254,000 to 204,000 This is attributed to a gradual phasing out of indigenous language teaching both in the cities and rural areas while regional media and governments shift exclusively to Russian. In the North Caucasus, the law came after a decade in which educational opportunities in the indigenous languages was reduced by more than 50%, due to budget reductions and federal efforts to decrease the role of languages other than Russian. The numbers of Ossetian, Kumyk and Avar speakers dropped by 43,000, 63,000 and 80,000 respectively. and later the Federation Council. One of the amendments enshrined Russian nation as the "state forming nationality" (Russian: государствообразующий народ) and Russian the “language of the state forming nationality”. The amendment has been met with criticism from Russia's minorities who argue that it goes against the principle that Russia is a multinational state and will only marginalize them further. The amendments were welcomed by Russian nationalists, such as Konstantin Malofeev and Nikolai Starikov. The changes in Constitution were preceded by "Strategy of government's national policy of Russian Federation" issued in December 2018, which stated that "all Russian civic identity is founded on Russia cultural dominant, inherent to all nations of Russian Federation". With the release of the latest census in 2022, results showed a catastrophic decline in the number of many ethnic groups, particularly peoples of the Volga region. Between 2010 and 2022, the number of people identifying as ethnic Mari dropped by 22.6%, from 548,000 to 424,000 people. Ethnic Chuvash and Udmurts dropped by 25% and 30% respectively. More vulnerable groups like the Mordvins and Komi Permyaks saw even larger declines, dropping by 35% and 40% respectively, the former of which resulted in Mordvins no longer being among the top ten largest ethnic groups in Russia.

Әзірбайжан

Ресей Оңтүстік Кавказға он тоғызыншы ғасырдың бірінші жартысында Каджар Ираны 1813 және 1828 жылдары Гулистан және Түркменчай келісімдері бойынша Кавказ аумақтарын Ресейге беруге мәжбүр болғаннан кейін отарлау арқылы енді. 1830 жылға қарай Шуша, Баку, Елизаветполь (Ганжа) және Шемах (Шамахы) қалаларында орыс тілінде оқытатын мектептер ашылды; кейін мұндай мектептер Куба (Құба), Ордюбад және Закаталы (Зақаттала) қалаларында құрылды. 1887 жылы Хабиб бей Махмудбеев пен Сұлтан Маджид Ғанизаде Бакуде алғашқы орыс-әзербайжан мектебін құрғанға дейін орыс тіліндегі білім алу этникалық әзербайжандықтар арасында кең таралмаған еді. Орыс және әзербайжан тілдерінде оқытатын бұл мектептің бағдарламалары мұсылман халқының мәдени құндылықтары мен дәстүрлеріне сәйкес жасалған. Соңында Оңтүстік Кавказды "кеңестікке айналдыруға" дейін ерлер мен қыздарға арналған 240 мектеп, соның ішінде 1901 жылы құрылған әйелдер колледжі ашылды. Алғашқы орыс-әзербайжандық анықтамалық кітапхана 1894 жылы есігін ашты. 1918 жылы Әзербайжанның қысқа мерзімді тәуелсіздігі кезеңінде әзербайжан тілі ресми тіл деп жарияланды, бірақ барлық мемлекеттік қызметкерлер ресми тілді толық меңгергенше, орыс тілін мемлекеттік құжаттарда пайдалануға рұқсат берілді. Кеңес дәуірінде Бакудегі көптеген орыс тұрғындары, Ресейдегі білім берудің жоғары сапасы мен мүмкіндіктері, орыс әдебиетіне қолжетімділіктің артуы және басқа да факторлар Баку халқының қарқынды русификациясына ықпал етті. Оның тікелей нәтижесі ХХ ғасырдың ортасына қарай орыс, әзербайжан, армян, еврей және басқа да этникалық топтардан құралған, космополиттік және орыс тілінде сөйлейтін қалалық Баку субмәдениетінің қалыптасуы болды. Орыс тілінің кеңінен қолданылуы "орыс тілінде сөйлейтін әзербайжандықтар" деген құбылысқа әкелді, яғни орыс тілін ана тілі деп санайтын әзербайжандықтардың қалалық қауымдастығының пайда болуы. 1970 жылы 57 500 әзербайжандық (1,3%) орыс тілін өз ана тілі деп атады.

Russia was introduced to the South Caucasus following its colonisation in the first half of the nineteenth century after Qajar Iran was forced to cede its Caucasian territories per the Treaty of Gulistan and Treaty of Turkmenchay in 1813 and 1828 respectively to Russia. By 1830 there were schools with Russian as the language of instruction in the cities of Shusha, Baku, Yelisavetpol (Ganja), and Shemakha (Shamakhi); later such schools were established in Kuba (Quba), Ordubad, and Zakataly (Zaqatala). Education in Russian was unpopular amongst ethnic Azerbaijanis until 1887 when Habib bey Mahmudbeyov and Sultan Majid Ganizadeh founded the first Russian–Azerbaijani school in Baku. A secular school with instruction in both Russian and Azeri, its programs were designed to be consistent with the cultural values and traditions of the Muslim population. Eventually, 240 such schools for both boys and girls, including a women's college founded in 1901, were established prior to the "Sovietization" of the South Caucasus. The first Russian Azeri reference library opened in 1894. In 1918, during the short period of Azerbaijan's independence, the government declared Azeri the official language, but the use of Russian in government documents was permitted until all civil servants mastered the official language. In the Soviet era, the large Russian population of Baku, the quality and prospects of education in Russia, increased access to Russian literature, and other factors contributed to the intensive Russification of Baku's population. Its direct result by the mid twentieth century was the formation of a supra ethnic urban Baku subculture, uniting people of Russian, Azerbaijani, Armenian, Jewish, and other origins and whose special features were being cosmopolitan and Russian speaking. The widespread use of Russian resulted in a phenomenon of 'Russian speaking Azeris', i. e. an emergence of an urban community of Azerbaijani born ethnic Azeris who considered Russian their native language. In 1970, 57,500 Azeris (1.3%) identified Russian as their native language.

Беларусь

Ресей және Кеңес билігі 1772 жылдан 1991 жылға дейін Беларусьті орысшаландыру саясатын жүргізді, бірақ 1920 жылдары беларусьтандыру саясатымен тоқтатылды. 1994 жылы Ресейге жақын президент Александр Лукашенко билікке келгеннен кейін, орысшаландыру саясаты қайта жаңартылды.

Финляндия

Финляндияны орысшалау (1899–1905, 1908–1917), sortokaudet ("құғын уақыты" фин тілінде) – Ресей империясының Финляндияның автономиясын жоюға бағытталған мемлекеттік саясаты. Финляндияның орысшалауға қарсылығы 1917 жылы Финляндияның тәуелсіздік жариялауына себеп болған басты факторлардың бірі болды.

Германия

1945 жылы Қызыл Армия Германияның Шығыс Пруссия провинциясының солтүстік бөлігін басып алды. Ол Кеңес Одағына қосылды. 1949 жылға дейін беженді емес азаматтар мәжбүрлі еңбекке Совет Одағына күштеп жер аударылып, немесе қуылса, Калининград облысы ресейліктермен жүйелі түрде қоныстандырылды. Немістерді еске түсіретін барлық мәдени мүліктер (мысалы, шіркеулер, қамалдар, сарайлар, ескерткіштер, кітапхана қоры, суару жүйелері және т.б.) бұзылды немесе тоқырауға ұшыратылды, ал барлық қалалар, су көздері мен орманға орыс тілінде атаулар берілді. Солтүстік Шығыс Пруссия толығымен орыстандырылды.

Латвия

1885 жылдың 14 қыркүйегінде Александр III Балтық губернияларының шенеуніктері үшін орыс тілін міндетті түрде қолдануды белгілейтін жарлыққа қол қойды. 1889 жылы ол Балтық муниципалитеттерінің ресми іс-шараларына да қатысты. 1890 жылдардың басына қарай орыс тілі Балтық губернияларының мектептерінде оқыту тілі ретінде енгізілді. 1944 жылы Латвияны Кеңес Одағы қайта басып алғаннан кейін орыс тілі мемлекеттік іс жүргізу тіліне айналды және орыс тілі қаладанған орыс емес этникалық топтар арасындағы ұлтаралық қарым-қатынас тілі ретінде қызмет етті, бұл қалаларды орыс тілінің кеңінен қолданылу орталықтарына айналдырды және жергілікті тұрғындар үшін орыс тілінде функционалды екі тілділік қажеттілікке айналдырды. Кеңес орысшалау саясатын ішінара кері қайтару және латыш тіліне орыс тілімен тең мүмкіндік беру мақсатында, Латвия Коммунистік партиясының құрамындағы латыш ұлттық коммунистік фракциясы 1957 жылы барлық Коммунистік партия қызметкерлері, мемлекеттік қызметкерлер және қызмет көрсету саласының қызметкерлері үшін латыш және орыс тілдерін білуді міндетті ететін заң жобасын қабылдады. Заңда екі тілді меңгеруге екі жылдық мерзім белгіленді. 1958 жылы заң жобасының екі жылдық мерзімі жақындағанда, Кеңес Одағының Коммунистік партиясы білім беру реформасын жүзеге асыруға кірісті, оның бір бөлігі, «Тезис 19» деп аталатын, Ресей Федеративтік Социалистік Республикасын қоспағанда, барлық Кеңес Республикаларындағы ата-аналарға мемлекеттік мектептерде балалары үшін республиканың титулды ұлтының тілін (осы жағдайда латыш тілін) немесе орыс тілін, сондай-ақ бір шет тілін таңдау мүмкіндігі берілді, бұл бұрынғы білім беру жүйесінен өзгеше, онда мектеп оқушылары міндетті түрде үш тілді де үйренуі керек еді.

Литва мен Польша

XIX ғасырда Ресей империясы Польшаның (1772–1795) бөлінісі мен Вена конгресінің (1815) нәтижесінде Ресей империясына қосылған аймақтарда украин, поляк, литва және белорус тілдерін орыс тіліне алмастыруға ұмтылды. 1815 жылға қарай Ресей империясы маңызды мәдени жағдайға тап болды: Наполеон соғыстарының салдарынан Ресей қоғамының үлкен бөлігі шетелдік ықпалға түсіп, өзгеріске ашық көрінді. Польша аумағын сіңірудің нәтижесінде 1815 жылы Романов әулетінің 64 пайызы поляк тегінен шыққан. Үшінші ірі қала – Вильнюс толығымен поляк сипатына ие болды және оның университеті империядағы ең жақсысы саналды. Польшадағы русификация 1831 жылғы қараша көтерілісінен кейін, әсіресе 1863 жылғы қаңтар көтерілісінен соң күшейді. 1864 жылы поляк және белорус тілдеріне қоғамдық орындарда тыйым салынды; 1880 жылдары поляк тілі мектептерде, мектеп аумағында және Польша Конгресі кеңселерінде қолдануға тыйым салынды. Польша тіліндегі зерттеулер мен оқыту, Польша тарихы немесе католицизм діні тыйым салынды. Орыс тілін үйренуден бас тартқан поляктардың арасында сауатсыздық артты. Орысшалауға қарсылық көрсеткен студенттер жазаланды. Польшадағы құпия білім беру желісі құрылды, оның ішінде әйгілі «Ұшатын университет» де болды. Ресейлік есептерге сәйкес, ХХ ғасырдың басында Польша Конгресі аумағындағы тұрғындардың шамамен үштен бірі поляк әдебиетінің туындыларын пайдалана отырып, құпия оқытуға қатысты. 1840 жылдардан бастап Ресей поляк тілінің жазылуы үшін кіріліцаны енгізуді қарастырды, ал алғашқы мектеп кітаптары 1860 жылдары басылды; алайда, орыс тіліндегі мектеп білімінің енгізілуіне байланысты реформа қажетсіз деп танылды. Литвада да осыған ұқсас жағдай орын алды. 1863 жылғы қаңтар көтерілісінен кейін көптеген поместьелер мен жерлер көтеріліске көмектескен деген айыппен поляк және литвалық ақсүйектерден тартылып алынды; бұл мүліктер кейіннен орыс ақсүйектеріне берілді немесе сатылды. Көтеріліс қолдаушылары тұратын ауылдар этникалық орыстармен қайта толықтырылды. Орыс тілінде оқытылған Вильнюс университеті 1832 жылы жабылды. Литвалықтар мен поляктар Литвада мемлекеттік қызметтерге (оқытушылар мен дәрігерлер сияқты мамандықтарды қоса) орналасуына тыйым салынды; бұл білімді литвалықтарды Ресей империясының басқа аймақтарына көшуге мәжбүр етті. Ескі заң кодексі жойылды және орыс тілінде жазылған жаңа заң кодексі қабылданды; орыс тілі аймақтағы жалғыз әкімшілік және құқықтық тілге айналды. Бұл шаралардың көпшілігі 1904–1905 жылдардағы орыс-жапон соғысының басында тоқтатылды, бірақ кейбіреулерін кері қайтаруға көбірек уақыт кетті; Вильнюс университеті 1919 жылы Ресей қала бақылауын жоғалтқаннан кейін ғана қайта ашылды.

In the 19th century, the Russian Empire strove to replace the Ukrainian, Polish, Lithuanian, and Belarusian languages and dialects with Russian in those areas, which were annexed by the Russian Empire after the Partitions of Poland (1772–1795) and the Congress of Vienna (1815). Imperial Russia faced a crucial critical cultural situation by 1815:

Large sections of Russian society had come under the foreign influence as a result of the Napoleonic wars and appeared open to change. As a consequence of absorbing so much Polish territory, by 1815 no less than 64 percent of the nobility of the Romanov realm was of Polish descent, and since there were more literate Poles than Russians, more people within it could read and write Polish than Russian. The third largest city, Vilnius, was entirely Polish in character and its university was the best in the Empire. Russification in Congress Poland intensified after the November Uprising of 1831, and in particular after the January Uprising of 1863. In 1864, the Polish and Belarusian languages were banned in public places; in the 1880s, Polish was banned in schools, on school grounds, and in the offices of Congress Poland. Research and teaching of the Polish language, Polish history, or Catholicism were forbidden. Illiteracy rose as Poles refused to learn Russian. Students were beaten for resisting Russification. A Polish underground education network was formed, including the famous Flying University. According to Russian estimates, by the start of the 20th century, around one third of the inhabitants in the territory of Congress Poland participated in secret teaching with use of Polish literary works. Starting in the 1840s, Russia considered introducing Cyrillic script for spelling the Polish language, with the first school books printed in the 1860s; the reform was eventually deemed unnecessary because of the introduction of school education in the Russian language. A similar development took place in Lithuania. After the 1863 January Uprising, many manors and great chunks of land were confiscated from nobles of Polish and Lithuanian descent who were accused of helping the uprising; these properties were later given or sold to Russian nobles. Villages where supporters of the uprising lived were repopulated by ethnic Russians. Vilnius University, where the language of instruction had been Polish rather than Russian, closed in 1832. Lithuanians and Poles were banned from holding any public jobs (including professional positions, such as teachers and doctors) in Lithuania; this forced educated Lithuanians to move to other parts of the Russian Empire. The old legal code was dismantled and a new one based on the Russian code and written in the Russian language was enacted; Russian became the only administrative and juridical language in the area. Most of these actions ended at the beginning of the Russo Japanese War of 1904–1905, but others took longer to be reversed; Vilnius University re opened only after Russia had lost control of the city in 1919.

Бессарабия/Молдавия

Бессарабия 1812 жылы Ресей империясына қосылды. 1816 жылы Бессарабия дербес мемлекет мәртебесіне ие болды, бірақ ол тек 1828 жылға дейін сақталды. 1829 жылы әкімшілік іс жүргізуде румын тілінің қолданылуына тыйым салынды. 1833 жылы шіркеулерде румын тілінде қызмет өткізуге тыйым салынды. 1842 жылы румын тіліндегі оқыту орта мектептерде, ал 1860 жылы бастауыш мектептерде тоқтатылды. Ресей билігі молдаван халқының Ресей империясының басқа облыстарына (әсіресе Кубань, Қазақстан және Сібір) көшіп кетуіне ынталандырды, сонымен қатар шетелдік этникалық топтарды (орыстар мен украиндар, 19 ғасырда «кіші орыстар» деп аталған) қоныстануға шақырды. 1817 жылғы халық санағы этникалық құрамын тіркемегенімен, румын авторлары Бессарабияда сол кезде 86% молдаван, 6,5% украиндар, 1,5% орыстар (липован) және 6% басқа этникалық топтар тұрғанын мәлімдеді. 80 жыл өткен соң, 1897 жылы этникалық құрамы мүлдем өзгерді: молдаван халқының үлесі 56% ғана болды, ал украиндар 11,7%, орыстар 18,9% және басқа этникалық топтар 13,4% құрады. 1817 мен 1897 жылдар аралығындағы 80 жыл ішінде молдаван халқының үлесі 30% төмендеді. 1940 жылы Бессарабияны Кеңес Одағы басып алғаннан кейін, Бессарабияның румын халқы кеңес билігі тарапынан, әсіресе аннексиядан кейінгі жылдары, әлеуметтік, білім беру және саяси себептермен қуғынға ұшырады. Осыған байланысты румын халқына қайтадан русификация заңдары енгізілді. Соғыс аралық кезеңде кеңес билігі қолдаған молдаван тілі, алдымен Молдавия Автономиялық Кеңес Социалистік Республикасында, ал 1940 жылдан кейін Молдавия Кеңес Социалистік Республикасында оқытылды. Бұл тіл шын мәнінде румын тілі болғанымен, орыс әліпбиіне негізделген кириллица әрпімен жазылған. Кириллица әрпін қолдаушылар румын тілі тарихи тұрғыдан кириллицамен жазылғанын, бірақ оның басқа нұсқасын қолданғанын айтады (осы мәселені талқылау үшін Молдаван әліпбиі мен румын кириллицасына қараңыз).

Bessarabia was annexed by the Russian Empire in 1812. In 1816 Bessarabia became an autonomous state, but only until 1828. In 1829, the use of the Romanian language was forbidden in the administration. In 1833, the use of the Romanian language was forbidden in churches. In 1842, teaching in Romanian was forbidden in secondary schools; it was forbidden in elementary schools in 1860. The Russian authorities encouraged the migration of Moldovans to other provinces of the Russian Empire (especially in Kuban, Kazakhstan, and Siberia), while foreign ethnic groups (especially Russians and Ukrainians, called in the 19th century "Little Russians") were encouraged to settle there. Though the 1817 census did not record ethnicity, Romanian authors have claimed that Bessarabia was populated at the time by 86% Moldovans, 6.5% Ukrainians, 1.5% Russians (Lipovans), and 6% other ethnic groups. 80 years later, in 1897, the ethnic structure was very different: only 56% Moldovans, but 11.7% Ukrainians, 18.9% Russians, and 13.4% other ethnic groups. During 80 years, between 1817 and 1897, the share of the Moldovan population dropped by 30%. After the Soviet occupation of Bessarabia in 1940, the Romanian population of Bessarabia was persecuted by Soviet authorities, especially in the years following the annexation, based mostly on social, educational, and political grounds; because of this, Russification laws were imposed again on the Romanian population. The Moldovan language promoted during the Interwar period by the Soviet authorities first in the Moldavian Autonomous Soviet Socialist Republic, and after 1940 taught in the Moldavian Soviet Socialist Republic, was actually the Romanian language but written with a version of the Cyrillic script derived from the Russian alphabet. Proponents of Cyrillic orthography argue that the Romanian language was historically written with the Cyrillic script, albeit a different version of it (see Moldovan alphabet and Romanian Cyrillic alphabet for a discussion of this controversy).

Украина

Ресей және Кеңес билігі 1709 жылдан 1991 жылға дейін Украинаны русияландыру саясатын жүргізді, бірақ 1920 жылдары Коренизация саясатымен тоқтатылды. Украина тәуелсіздік алғаннан бері, үкімет орыс тілінің қолданылуын азайту және украин тілін қолдау мақсатында украин тілін жандандыру саясатын іске асырып келеді. Русияландыру саясатының құралдарына әртүрлі шаралар кірді, ең маңыздысы – 1876 жылғы Эмс жарлығынан бастап украин тілінде басылым шығаруға, әдебиет импорттауға, пьесалар қоюға немесе дәріс оқуға тікелей тыйым салу болды. Русияландыруға қарсылық білдірген бірнеше украиндық белсенділері өз-өзіне қол жұмсады, олардың ішінде 1968 жылы Василь Макух және 1978 жылы Олекса Хирник болды. 2014 жылы Ресейдің Қырымды аннексиялауынан және Шығыс Украинада Ресей тарапынан қолдау алған, мойындалмаған құрылымдардың пайда болуынан кейін, бұл аймақтарда басым көпшілік орыс тілінде сөйлесе де, орыстандырудың сырттай көрінбейтін түрі басталды.