Кіріспе
Жаңа Зеландиялық кәсіпкер (1938–2023)
Сер Тимоти Уильям Уоллис (9 қыркүйек 1938 – 17 қазан 2023) – Жаңа Зеландиялық кәсіпкер және авиация саласындағы кәсіпкер. Ол тікұшақтан тірі бұғы аулауды алғаш рет енгізді, бұл Жаңа Зеландияда маңызды өнеркәсіптің дамуына әкелді. Ол бұғы шаруашылығы саласының жетекшісі және халықаралық өкілі болды. Уоллис Альпілік ұрыс жинағын және Уанакадағы «Соғыс құстары» әуе шоуын құрды.
Ерте өмір
Ол Батыс жағалаудағы Грейммутта Артур Тревор мен Дженис Милдред (құрметті аты Блунден) Уоллистің отбасында дүниеге келді. Ол төрт баланың екіншісі болды: Джордж (1935 жылдың наурызында), Адриан және Жозефина. Оның әкесі ағаш өңдеу және аралау өнеркәсібімен айналысқан кәсіпкер болған.
Елендерді қалпына келтіру және өсіру
Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралында тірі бұғыларды қалпына келтіру саласындағы алғашқы кәсіпкер Уоллис, тікұшақтарды пайдалану арқылы авиациялық империя құрды, қиын-қыстау таулы аймақтардан құнды жануарларды алып шықты. Ол көп жыл бойы Фиордланд ұлттық паркіндегі коммерциялық аң аулау құқығына монополиялық құқықтарды иеленді. 1970 жылдары бұғы шаруашылығының Жаңа Зеландиядағы әлеуетін бірінші болып сезініп, оның Criffel шаруашылығы жоғары сапалы генетикалық материалдың орталығына айналды және көптеген фермерлерге үлгі болды. 1977 жылы оның шаруашылығында елдегі алғашқы бұғы аукционы өтті. Оның "Альпілік бұғылар тобы" компаниясы Ресей, Корея және Гонконгпен сауда қарым-қатынастарын орнатып, Азияға барқыт, мүйіз және пиццель экспорттады. 1974 жылы ол Тайваньға тірі бұғыларды экспорттауды бастады, ал 1975 жылы Кореяға тірі бұғыларды экспорттау жүзеге асырылды. 1976 жылы Уоллис Марароа кеңшарын сатып алды. Ол 1987 жылы Challenge Deer Park компаниясына сатылды.
Әуе қатынасына қатысу
1965 жылы Уоллис алғашқы тікұшағын сатып алып, оны коммерциялық жұмыстарға пайдаланды. Ұзақ жылдар бойы авиацияға құмар болған Уоллис Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңіне жататын көптеген истребитель ұшақтарын сатып алып, жаңадан қалпына келтірді, соның нәтижесінде Альпілік истребительдер коллекциясын және Жаңа Зеландия истребитель ұшқыштары мұражайын құрды.
1968 жылғы апат
1968 жылы 7 шілдеде Дик Бертон және Лин Херрон жолаушыларымен бірге Хиллер UH 12E тікұшағын ұшырып бара жатқанда, Куинстон Хилл станциясы аумағында 33 кВ жоғары кернеулі электр сымдарына соқтығысты. Апат салдарынан Уоллис арқасын сынып, омыртқасына болат пластиналар салу қажет болды. Оның сол аяғы жартылай қозғалмайтын болып қалды, сондықтан ол тізеден аяқ киімге дейін жететін болаттан (кейін титаннан) жасалған тіреу құрылғысын пайдалануға мәжбүр болды. Уоллис жарақатына қарамастан, ұшқыш мансабын жалғастыра алды. 1984 жылы Уоллис АҚШ-тан Джон Диллиден Солтүстік Америкалық P-51 Mustang ұшағын сатып алды. Жаңа Зеландия Корольдік Әуе Күштері түсімен боялған ол бірнеше жылдан бері Жаңа Зеландияда көрілмеген Екінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы ұшағы ретінде көптеген БАҚ назарын өзіне тартты және 1980-1990 жылдары Жаңа Зеландиядағы Warbird қозғалысының дамуына зор үлес қосты. Осы ұшақты сатып алуы оған "Альпілік күресшілер" коллекциясын құруға мүмкіндік берді.
Spitfire сатып алу
1988 жылдың қазан айында Уоллис өзінің P 51D Mustang ұшағын сатты, бұл оған Supermarine Spitfire Mk XVI, RAF сериялық нөмірі TB863 ұшағын Англиядағы Стивен Грейден сатып алуға мүмкіндік берді. Ол Стивен Грейдің көмегімен Оклендтегі RNZAF Whenuapai әуе базасында осы ұшақты басқаруға қатысты біліктілікті алды. 1989 жылдың қаңтарында Ардмор әуежайындағы авиашоуда көрсетілім бергеннен кейін ол оңтүстікке, Мастертон қаласына бет алды. Жолда Spitfire ұшағының жанармай шығынын дұрыс есептемегендіктен жанармай таусылып қалды. Ол ұшақты Waipukurau әуежайына бұруға үлкерді, бірақ қонуға дайындалып келе жатқанда қозғалтқыш тоқталып, ұшақ құлады, соның салдарынан шасси мен пропеллер зақымданды. Ұшақты қайта жөндеуге және оны ұшуға жарамды етуге шамамен бір жыл уақыт кетті. 1992 жылдың қараша айында Уоллис тағы да Spitfire ұшағымен апатқа ұшырады, ол Бленхаймдегі RNZAF Woodbourne әуе базасына қонғанда күрт жел соғып, бақылауын жоғалтты. Осының нәтижесінде сол жақ шасси мен сол қанаты зақымдалды.
Жаңа Зеландия ұшқыштар музейі
Уоллис Жаңа Зеландия әскери ұшқыштар мұражайының құрылуына жетекші күш болды, ол Ванака әуежайындағы Альпинг Деер тобы кеңселерінің жанында салынды. Оны 1993 жылы отставкадағы топ капитаны Колин Грей ашты. Жақын жердегі ангарда Альпинг Файтер Коллекшн жинағы орналасқан еді. Оның алғашқы кураторы Иан Броди болды.
Поликарповтарды қалпына келтіру
Ресейде Мессершмитт Bf 109 немесе Фокке Вулф 190 ұшақтарының қалдықтарын тауып, қалпына келтіруге тырысқаннан кейін, сондай-ақ үш болмаған Антонов АН 2 бипланы үшін 12 000 АҚШ долларын алдап алғаннан кейін, Уоллис апатқа ұшыраған Поликарпов ұшақтарының қалдықтарын алуға күш салды. 1993 жылға қарай ол жеткілікті мөлшерде қалдықтар сатып алып, Новосибирсктегі Кеңес Аэронаутикалық Ғылыми-зерттеу институтында (СИБНИ) алты Поликарпов І-16 және үш Поликарпов І-153 ұшағын қалпына келтірді. Қайта қалпына келтірілген алғашқы ұшақ (І-16) 1995 жылы ұшты. Қалпына келтірілген ұшақтар теміржолмен Владивостокқа жеткізіліп, одан Гонконг арқылы Жаңа Зеландияға тасымалданды. Бұл жоба 1999 жылы соңғы ұшақтың Жаңа Зеландияға жеткенімен аяқталды.
1996 жылғы апат
1996 жылдың 2 қаңтарында Уоллис Брайан Хоребен және оның P-51 Mustang ұшағымен формациялық ұшуды жаттығу мақсатында жоспарлаған. Ол Alpine Fighter Collection жинағына тиесілі Spitfire Mk XIV ұшағын таңдады. Ол кезде ол осы типтегі ұшақпен барлығы 5,5 сағат ұшқан, тек 7 рет көтерілген болатын. Ұшақтың радиосымен туындаған мәселе салдарынан ұшуы кейінгі уақытқа шегерілді. Хоренің жоғарыдағы ұшуын күтіп, ұшып кетуін бақылауға жиналған көптеген адамдардың болуына алаңдап, ол Griffon қозғалтқышты Spitfire XVI ұшағынан (Merlin қозғалтқышы бар, ол күні бұрын ұшқан) ажырататын рульдің орнатылуын естен шығарды. Бұл өзгеріс қажет болды, өйткені Griffon қозғалтқышының винті Merlin қозғалтқышынан кері бағытта айналады. Ұшақ ұшып көтерілген кезде оңға қарай бұрылып, түзетуге үлкермей, ұшу-қону жолағынан шығып кетті, ал артқы дөңгелегі шекаралық қоршаудың екі жоғарғы сымына ілігіп қалды. Бұл ұшақты тоқтатты және ол жерге құлап түсті. Оң қанаты сынды, жел әйнегі мен кабинасы ауыр зақымдар алды, себебі ұшақ тоқтағанға дейін шамамен 40 метр бойы басқа айналып ұшты. Уоллис ауыр жарақат алып, жедел жәрдеммен Дунедин қалалық ауруханасының жансақтау бөліміне жеткізілді. Оның жарақаттары оны ұшуға жарамсыз деп танылды. 1996 жылғы Уоллистің апатынан кейін Alpine Fighter Collection жинағы таратылды, ұшақтар шетелге сатылды. Сонымен қатар, NZFPM 2011 жылдың басында жабылды. Апаттан кейін Spitfire (NH799) 19 жылдық жұмыстан кейін 2015 жылғы Classic Fighters Omaka авиашоуына қарай толық қалпына келтірілді.
Ванаканың үстіндегі соғыс құстары
Уоллис 1988 жылы Уанакадағы "Соғыс құстары" екі жылда бір рет өткізілетін әуе шоуын ұйымдастырды.
Отбасы
Уоллис Пру Хазлидинге 1974 жылы 22 тамызда Преториада, Оңтүстік Африкаға саяхат барысында үйленді. Олардың төрт баласы болды: Тоби Фредерик (1975 жылдың қыркүйегінде туған), Джонатан Артур (1976 жылдың қарашасында туған), Мэтью Тимоти (1979 жылдың 3 қаңтары – 2018 жылдың 21 шілдесі) және Николас Роберт (1980 жылдың маусым айы – 2018 жылдың 18 қазаны). 2018 жылы олардың төрт ұлының екеуі тікұшақ апатында қаза тапты: Мэтью (Мэт) Уоллис (39 жас) 21 шілдеде, ал Ник (38 жас) 18 қазанда.
Өлім
Уоллис 2023 жылғы 17 қазанда 85 жасында дүние салды.