Кіріспе

Қауіпсіздік пен ынтымақтастық арасындағы қақтығыс – ойын теориясының елік аулау мәселесі

Ойын теориясында елік аулау, кейде сенім ойыны, сенім дилеммасы немесе ортақ мүдделер ойыны деп аталады, қауіпсіздік пен әлеуметтік ынтымақтастық арасындағы қақтығысты сипаттайды. Елік аулау мәселесі философ Жан Жак Руссоның «Теңсіздік туралы эссесінде» пайда болған. Бұл дилемманың ең көп таралған түсіндірмесі Руссоның түсіндірмесінен мүлдем өзгеше: екі аңшы бір-бірінен хабарсыз, жеке-жеке бұғы аулауға баруды немесе қоян аулауды шешеді. Алайда, екі аңшы да елік аулауға тек бірлесіп қана қол жеткізе алатынын біледі. Бір аңшы аз күш жұмсап, қоянды жалғыз ұстай алады, бірақ ол бұғыдан кем құнды және еті аз. Бірақ егер екеуі де бұғы аулаудың мақсатын таңдаса, бір-бірінің тәуелсіздігінен бас тартып, өзара ынтымақтастық пен күш-қуатқа ие болса, екеуінің де жағдайы жақсырақ болар еді. Бұл жағдай көбінесе әлеуметтік ынтымақтастықтың көптеген түрлері үшін пайдалы аналогия ретінде қарастырылады, мысалы, климаттық өзгерістер жөніндегі халықаралық келісімдер. Елік аулау тұтқынның дилеммасынан екі таза стратегиялық Нэш тепе-теңдігімен ерекшеленеді: бірінде екі ойыншы да ынтымақтасады, екіншісінде екеуі де бас тартады. Тұтқынның дилеммасында, керісінше, екі ойыншының да ынтымақтасуы Парето тиімді болғанымен, жалғыз таза Нэш тепе-теңдігі – екеуінің де бас тартуы. 2-суретте елік аулау үшін сыйлық матрицасының мысалы келтірілген.

Ресми анықтама

Формальды түрде, бұғы аулау – екі таза стратегиялық Нэш тепе-теңдігіне ие ойын, олардың біреуі тәуекелге басым, ал екіншісі – төлемге басым. 1-суреттегі төлем матрицасы жалпы бұғы аулауды көрсетеді, мұнда көбінесе ұқсас құрылымды, бірақ тәуекелге басым Нэш тепе-теңдігі жоқ ойындар кепілдік ойындары деп аталады. Мысалы, егер a=10, b=5, c=0 және d=2 болса. (Hare, Hare) Нэш тепе-теңдігі болып қала береді, бірақ енді тәуекелге басым емес. Дегенмен, көптеген адамдар бұл ойынды бұғы аулау деп атайды. Таза стратегиялық Нэш тепе-теңдігінен басқа, аралас стратегиялық Нэш тепе-теңдігі де бар. Бұл тепе-теңдік төлемдерге байланысты, бірақ тәуекел басымдығы шарты аралас стратегиялық Нэш тепе-теңдігіне шектеу қояды. Жоғарыда аталған шарттарға (тәуекел басымдығын қоса алғанда) сәйкес келетін ешбір төлем, Stag жартысынан жоғары ықтималдықпен ойналатын аралас стратегиялық тепе-теңдік тудыра алмайды. Ең жақсы жауаптар осы суретте көрсетілген.

Елік аулау және әлеуметтік ынтымақтастық

Көптеген авторлар тұтқынның дилеммасын әлеуметтік ынтымақтастық мәселесін ең жақсы бейнелейтін ойын деп қарастырса да, кейбір авторлар бұғы аулауды ынтымақтастық пен оның қиындықтарын зерттеу үшін бірдей (немесе тіпті одан да қызықтырақ) жағдай деп санайды (көріңіз). Бұғы аулау мен тұтқынның дилеммасы арасында маңызды байланыс бар. Биологияда тұтқынның дилеммасы ретінде сипатталған көптеген жағдайлар, сәйкестік қалай есептелетініне байланысты, бұғы аулау ретінде де түсіндірілуі мүмкін. Сонымен қатар, тұтқынның дилеммасы сияқты көрінетін кейбір адамдар арасындағы қарым-қатынастар шын мәнінде бұғы аулау болуы мүмкін. Мысалы, 3-суретте көрсетілгендей тұтқынның дилеммасын қарастырайық. Егер ынтымақтас азаматтарға қарсы бас тартқан ойыншылар өздерінің бас тартуы үшін жазаланса, төлем матрицасын түзету қажет болады. Мысалы, егер күтілетін жаза -2 болса, онда осы жазаны қолдану жоғарыдағы тұтқынның дилеммасын кіріспеде келтірілген бұғы аулауға айналдырады.

Елік аулаудың мысалдары

Бастапқы елік аулаудың қиындықтары мынадай: бір топ аңшылар үлкен еліктің ізін тауып, оның белгілі бір жолмен жүргенін байқайды. Егер барлық аңшылар бірлесіп жұмыс істесе, олар елікті өлтіріп, бәрі жей алады. Егер оларды байқап қойса немесе ынтымақтаспаса, елік қашады, барлығы аштыққа ұшырайды. Аңшылар жасырынып, жол бойы күтеді. Бір сағат өтеді, еліктен хабар жоқ. Екі, үш, төрт сағат өтеді, із де жоқ. Бір күн өтеді. Елік әр күн сайын келмейді, бірақ аңшылар оның келетініне сенімді. Алайда, жолмен қозғалып келе жатқан қоянды барлық аңшылар көреді. Егер аңшы қоянды өлтірсе, жейді, бірақ елікке қойылған тұзақ бекер болады, ал қалған аңшылар аштықтан қиналады. Елік келеді деген кепілдік жоқ, қоян болса бар. Егер бір аңшы күтіп отырса, оның біреуі қоянды өзі үшін өлтіріп, қалғандарды құрбан етуі мүмкін. Бұл қауіпті екі есе арттырады: еліктің келмеу қаупі және басқа аңшының олжаны алу қаупі. Руссо ұсынған мысалдан өзге, Дэвид Юм елік аулауға қатысты бірнеше мысал келтіреді. Бір мысалда екі адам қайық жүргізіп жатыр. Егер екеуі де ескек тартып жүргізсе, қайықты қозғалта алады. Бірақ, егер біреуі жүргізбесе, екіншісі күшін зая жұмсайды. Юмның екінші мысалында екі көрші шалғынды кептіруге тырысады. Егер екеуі де жұмыс істесе, сәтті болады, ал біреуі өзінің міндетін орындамаса, шалғын кептірілмейді. Жануарлардың бірнеше мінез-құлқы елік аулау ретінде сипатталған. Мысалы, шырышты қаптардың үйлесімді әрекеті. Қиын жағдайда, жеке жасушалы протозоидтар бірігіп, үлкен дене құрайды. Егер олардың бәрі бірлесіп әрекет етсе, сәтті көбейе алады, бірақ сәттілік көптеген жеке протозоидтардың ынтымақтастығына байланысты. Тағы бір мысал – касаткалардың аң ауу тәсілі (айналмалы тамақтану деп аталады). Олар бірлесіп үлкен балық үйірлерін су бетіне жинап, құйрықтарымен соғып, балықты жансыздандырады. Бұл үшін балықтардың қашуға мүмкіндігі болмауы керек, сондықтан көптеген касаткалардың ынтымақтастығы қажет. Автор Джеймс Камбиас 2014 жылы жарық көрген «Қараңғы теңіз» атты ғылыми-фантастикалық кітабында ойынның шешімін дамыған ғарыштық цивилизацияның негізі ретінде сипаттайды. Кэрол М. Роуз елік аулау теориясының «құқық және гуманитарлық ғылымдар» теориясында пайдалы екенін айтады. Халықаралық құқықта елдер – елік аулауға қатысушылар. Олар, мысалы, жақсы корпоративтік басқаруды жақсарту үшін бірлесіп жұмыс істей алады.

Ойын алдындағы байланыспен елік аулау

Роберт Ауман: "Енді сценарийді өзгертейік, ойын алдындағы байланысқа рұқсат беру арқылы. Көрінерінде, ойыншылар (c, c) ойнауға 'келісе алады'; келісім міндетті болмаса да, ол әр ойыншының екіншісі c ойнайды деген күмәнін сейілтеді". Ауман бұл ойында "келісімнің ешқандай әсері жоқ" деген қорытындыға келді. Оның пікірі: "Мұндай келісім ойыншылар оны сақтайды дегенді білдірмейді (өйткені ол міндетті емес), бірақ әрқайсысы екіншісінің оны сақтауын қалайды". Осы ойында "әр ойыншы өзі не ойнаса да, екінші ойыншының c ойнауын қалайды. Сондықтан (c, c) ойнауға келісім ойыншылардың не істейтіні туралы ешқандай ақпарат бермейді және оны өзінен-өзі орындалатын деп санауға болмайды". Вейс пен Агасси бұл аргумент туралы былай деп жазды: "Біз мұны толыққанды дұрыс емес деп санаймыз, себебі бұл ойынның нәтижесіне байланысты ойыншылардың өзара күтулерін өзгерте алатын келісімді ескермеушілік. Ауманның келісімнің ынтымақтастыққа әкелетініне априорлық себеп жоқ деген тұжырымын толықтыру қажет; кейде, бірақ тек кейде ғана, а posteriori себептері болады. Осылайша, нақты ойыншының нақты ойындағы әрекеті, ойын өтетін мәдениетке байланысты болады".