Қара шайыр және оның түрлері

Кіріспе

Қара, тұтқыр органикалық сұйық

Тар – көмірсутектер мен бос көмірден тұратын, әртүрлі органикалық материалдарды құрғақ айдау арқылы алынатын қоңыр немесе қара түсті тұтқыр сұйық. Тар көмір, ағаш, мұнай немесе торфтан өндіріледі. Мұнай сияқты қазба көмірсутектерден де тарға ұқсас минералдық өнімдер жасалуы мүмкін. Көмір шары көмірден кокс өндірісінің қосалқы өнімі ретінде алынады.

Терминология

"Тар" және "пич" терминдерін бір-бірінің орнына қолдануға болады. Асфальт (табиғи түрде кездесетін пич) "минералды тар" немесе "минералды пич" деп те аталуы мүмкін. Көбінесе "тар" сұйық заттарды, ал "пич" қаттырақ (вискоэластикалық) заттарды сипаттау үшін қолданылады. "Тар" және "пич" екеуі де асфальттың тұтқыр түрлеріне қатысты қолданылады, мысалы, табиғи пич шұңқырларында табиғатта кездесетін асфальт (мысалы, Лос-Анджелестегі Ла-Бреа пич шұңқырлары). "Рангун тары", сондай-ақ "Бирма майы" немесе "Бирма нафтасы" деп белгілі, мұнайдың да бір түрі болып табылады. Асфальттан тұратын және Канаданың Альберта провинциясында кеңінен таралған мұнай құмдары көне тілде "тар құмдары" деп аталады.

Ағаш қышқылы

Ағаш қайыры кем дегенде 600 жыл бойы қайықтардың, кемелердің және шатырлардың су өткізбейтін жабыны ретінде қолданылып келеді. Скандинавияда ол ақша табуға мүмкіндік беретін өнім ретінде өндірілді. "Шарва қайыры" деген атау оның өндірілген айманына байланысты қойылған болуы мүмкін. Ағаш қайыры әлі де дәмдеу үшін конфета, алкоголь және басқа да тағамдарға қосылатын ингредиент ретінде қолданылады. Ағаш қайыры микробқа қарсы әсер етеді. Ағаштан қайырын жасау ежелгі Грецияда белгілі болған, және бұл практика Скандинавияда Темір ғасырынан бері қолданылып келеді. Қайын ағашынан алынған шайырдың өндірісі мен саудасы Солтүстік Еуропа және Американың экономикасына үлкен үлес қосты. Оның басты мақсаты – ағаштан жасалған желкенді кемелерді шіруден сақтау болды. 14-шы ғасырдан бастап, ғасырлар бойы, қайыр Швецияның ең маңызды экспорт тауарларының бірі болды. Швеция 1615 жылы 13 000 баррель, ал 1863 жылы 227 000 баррель қайыр экспорттады. Ең ірі тұтынушы Ұлыбритания Корольдік теңіз флоты болды. Темір мен болаттан жасалған кемелер пайда болғаннан кейін қайырға деген сұраныс азайды. 20-шы ғасырдың басында өндіріс дерлік тоқтады. Традициялық ағаш қайықтар кейде қайырмен жабылады. Қайын ағашын қыздыру (құрғақ дистилляциялау) нәтижесінде қайыр мен шайыр ағаштан ағып шығып, ағаш көмірі қалады. Қайын қабығынан, теріні қорғауға жарамды, "орыс майы" деп аталатын ерекше сапалы қайыр жасалады. Ағаш қайырының қосалқы өнімдері – терпентин және ағаш көмірі. Жапырақты ағаштарды дистилляциялау арқылы метанол (ағаш спирті) және ағаш көмірі алынады. Қайыр пештері (tjärmila, tjæremile, tjæremile,) – бұрын Скандинавияда ағаштан қайыр өндіру үшін қолданылған құрғақ дистилляциялық пештер. Олар орманға жақын жерде, әк тастан немесе қарапайым жердегі шұңқырлардан салынған. Пештің төменгі бөлігі қайырдың ағып шығуы үшін тесікке ие. Ағаш бір саусақтың еніне дейін тілініп, тығыз үйіліп, содан соң топырақ пен мүкпен жабылады. Егер оттегі енсе, ағаш тұтана қоюы мүмкін, және өндіріс жорыққа шығады. Мұның үстіне от жиналып, жағылады. Бірнеше сағаттан кейін қайыр ағып шыға бастайды және бірнеше күн бойы жалғасады.

For at least 600 years, wood tar has been used as a water repellent coating for boats, ships, and roofs. In Scandinavia, it was produced as a cash crop. "Peasant Tar" might be named for the district of its production. Wood tar is still used as an additive in the flavoring of candy, alcohol, and other foods. Wood tar is microbicidal. Producing tar from wood was known in ancient Greece and has probably been used in Scandinavia since the Iron Age. Production and trade in pine derived tar was a major contributor in the economies of Northern Europe and Colonial America. Its main use was in preserving wooden sailing vessels against rot. For centuries, dating back at least to the 14th century, tar was among Sweden's most important exports. Sweden exported 13,000 barrels of tar in 1615 and 227,000 barrels in the peak year of 1863. The largest user was the Royal Navy of the United Kingdom. Demand for tar declined with the advent of iron and steel ships. Production nearly stopped in the early 20th century. Traditional wooden boats are still sometimes tarred. The heating (dry distilling) of pine wood causes tar and pitch to drip away from the wood and leave behind charcoal. Birch bark is used to make particularly fine tar, known as "Russian oil", suitable for leather protection. The by products of wood tar are turpentine and charcoal. When deciduous tree woods are subjected to destructive distillation, the products are methanol (wood alcohol) and charcoal. Tar kilns (tjärmila, tjæremile, tjæremile, ) are dry distillation ovens, historically used in Scandinavia for producing tar from wood. They were built close to the forest, from limestone or from more primitive holes in the ground. The bottom is sloped into an outlet hole to allow the tar to pour out. The wood is split into dimensions of a finger, stacked densely, and finally covered tight with earth and moss. If oxygen can enter, the wood might catch fire, and the production would be ruined. On top of this, a fire is stacked and lit. After a few hours, the tar starts to pour out and continues to do so for a few days.

Көмір қышқылы

Көмір шайыры бұрын газ өндіру зауыттарының өнімдерінің бірі болған. Көмірден немесе мұнайдан алынған шайырдың құрамындағы бензолдың жоғары мөлшеріне байланысты оның улы және қатерлі екені ескеріледі, алайда көмір шайырының төмен концентрациясы псориаз сияқты дерматоздық ауруларды емдеу үшін сыртқа қолданылатын дәрі ретінде қолданылады. Көмір және мұнай шайырының иісі өткір болады. Көмір шайыры Біріккен Ұлттар Ұйымының қауіпті жүктер тізімінде 1999 нөмірмен тіркелген.