Кіріспе

Инук суретшісі Джесси Оонарк (ᔨᐊᓯ ᐅᓈᖅ; 2 наурыз 1906 – 7 наурыз 1985) Солтүстік-Батыс Аймақтарының (қазіргі Нунавут) Киуатин округіндегі Бэк өзенінің сағасына жақын жерде, Utkuhiksalingmiut халқының дәстүрлі жерінде дүниеге келді (Utkukhalingmiut, Utkukhalingmiut – «сабын тасы бар жердің халқы»). Оның туындылары бес он жылдан астам уақыт бойы өмір сүрген дәстүрлі аңшы-көшпелі өмір салтының түрлі жақтарын көрсетеді. Ол балық аулаудан бастап, Чантрей шығанағындағы Бэк өзенінің сағасына жақын лагерьге дейін көшіп, Хонарару Оонарк ерте жасынан терілерді дайындауға және карибу терісінен киім тігуге үйренді. Олар негізінен форель (көл форелі және Арктикалық шаян), ақ балық және құнарсыз жердегі карибу етімен күштенді. Әйелдердің қолданатын пышағы – улу, олардың дәстүрлі тері киімдері – камик, амаути, оның туындыларында жиі кездесетін тақырыптар еді. Өзінің жұмысын жариялағаннан кейін 54 жасқа келгенімен, ол келесі 19 жыл бойында өнімді және белсенді суретші болып жұмыс істеді, сыншылардың жоғары бағасын алған және оны Канаданың ең танымал инук суретшілерінің біріне айналдырды.

Ұтқыр шаңырақ

Ол Батыс Канада инуиттерінің диалект континуумындағы нецилик (нацилик) тайпасы қолданған нацилингмиут диалектісінің кіші диалектісі – Уткухиксаликті еркін меңгерген. Бұл аймақтың басқа да бірінші буын инуит суретшілерінің, Люк Ангуадлуктың және Марион Туулуқтың өнері сияқты, Джессидің туындыларында да Уткухиксалингмиут ауызша тарихы мен аңыздары күшті бейнеленген. Кейінірек Бейкер-Лейкте олар азғын топқа айналып, тілді білетін адамдардың саны азайды.

Көркемдік мансап

1958 жылы Бейкер көлінде мектеп оқушыларының сурет салып отырғанын көрген Оонарк мектеп мұғаліміне өзі одан да жақсы сурет сала алатынын айтты. Солтүстік қызмет офицері Сэм Доддстың әйелі Эдит Доддс, Оонарктың алты суретін Джеймс Арчибальд Хьюстонға, Кейп Дорсеттегі «Вест Баффин» кооперативінің өкіліне жіберді. Оның екі суреті – «Ішкі эскимо әйелі / Эскимо әйелі» және «Тәтуировкаланған беттер» – жаңадан ашылған Кейп Дорсет баспаханасында «Уна (Казан өзені)» деген атпен бір түсті тасқа қашалған баспаға айналдырылып, 1960 жылғы Кейп Дорсет баспа коллекциясы мен каталогына енгізілді. Оның «Ішкі ел халқы» суреті 1961 жылғы Кейп Дорсет баспа жинағында пайда болды. Бұл Кейп Дорсет баспаханасының Кейп Дорсеттен тыс жердегі инуит суретшісінің туындысын қамтыған алғашқы және жалғыз оқиғасы болды. 1961 жылы Үнді және Солтүстік істер департаментінің қолөнер жөніндегі маманы Уильям Лармур Джесси Оонаркты негізгі суретшілердің бірі ретінде тағайындап, федералды үкіметтің өнер және қолөнер бағдарламасын құрды. Ол – суретші, ғалым, инуит өнерін жинаушы және «Эскимо мүсіншілігі» атты ықпалды кітаптың авторы. Олар келген кезде Оонарк бұдан бұрыннан да танымал суретші болған. 1970 жылы алғашқы Бейкер көлі баспа коллекциясы жарық көрді және Альберта өнер галереясында көрмеге қойылды. Томас Маниктың Оонарктың «Әйел» (1970) суретінен жасаған тасқа қашалған баспасы мұқабада бейнеленді, ал оның туындылары көрмеде ерекше көзге түсті. Ол 1985 жылға дейін Бейкер көлі баспа коллекцияларына суреттер беруді жалғастырды. 1970 жылы Оттавадағы Адам және тарих мұражайы Оонарқтың 50 суретінен және мүсінші Джон Пангнарктың туындыларынан тұратын көрме ұйымдастырды. Бұл көрме сегіз ай бойы Канаданың ірі галереяларында көрсетілді. 1972 жылдың көктемінде Бейкер көлі баспа коллекциясы жарық көрді, онда бес Оонарк баспасы болды, олардың екеуі кішкентай қабырғаға ілінетін туындылардың негізінде жасалған. «Жас әйел» атты стильді баспа каталогтың мұқабасында жарияланды. Сол жылы Батыс Онтарио университетінің Иви бизнес мектебі Оонарктың қабырғаға ілінетін туындысын тапсырыс берді, ол олардың «The Business Quarterly» басылымының мұқабасында пайда болды. 1975 жылдың мамырында Оонарк Канада Корольдік өнер академиясының мүшесі болып сайланды. Сол жылы Бейкер көлі баспа коллекциясы жарық көрді, онда 11 Оонарк баспасы бар, бұл суретші үшін жаңа рекорд. 1976 жылы Оонарк өзінің қауымдастығында жақсы танымал болды. Сол жылы оның туындылары Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам қоныстары жөніндегі конференциясын еске алу үшін екі маркада бейнеленді. Маркалардың бірінші күні 1976 жылдың 28 мамырында болды. 1984 жылы ол Канада орденінің офицері атанды. 1986 жылы Виннипег өнер галереясы оның туындыларының ретроспективасын, үлкен гастрольдік көрмені және «Jessie Oonark: a Retrospective» атты каталогты ұйымдастырды. 1987 жылға қарай Оонарк он бір жеке көрмеге және елуден астам ұлттық және халықаралық топтық көрмеге қатысқан. 1994 жылы Бернадетт Дрисколл Эллгелстад «Солтүстік жарық: Арктикалық Канададан келген инуиттік мата өнері» атты көрменің кураторы болды, онда Джесси Оонарктың және оның қыздары Джанет Кигусиук, Виктория Мамнюкслалук, оның туыстары Рут Кауллуарюк және Бэк Ривер аймағынан келген басқа әйелдердің, сондай-ақ Бейкер көлінен келген суретшілердің қабырғаға ілінетін туындылары қойылды. 2015 жылдың 18 қарашасында Оонарктың 1969 жылы жасалған аңшылық көрінісін бейнелейтін, дуфель, иірім жіптерден жасалған қабырғаға ілінетін туындысы 70,800 долларға сатылды, бұл Бейкер көлінің суретшісі үшін жаңа рекорд. Бұл туынды 333 өнер туындысының бірі болды, оларды Оттавадағы Уокердің көркемсурет аукционы ұйымдастырды.

Шамандық

Оонарқтың әкесі Аглагуак және оның әкесінің әкесі шаман болған делінеді. Томас Сивурак басып шығарған, Джесси Оонарқтың "Шаманның көмекші рухтары" (1971) атты суретінің түсті тас кесу және штемцил басылым нұсқасы, жапон қағазында, Канада Ұлттық галереясының тұрақты коллекциясында сақталған. Суретте мүйізді шаман, оған жануарлар көмектесетін рухтар және басында кішкентай рух бейнеленген. Оонарқтың әкесі – Аглакварк – шамандық күштерін сирек қолданған, бірақ Оонарк өзінің көмекші рухын – Уупитанаисуакты жақсы есте сақтаған. Бұл Кивиук (Qiviuk) туралы, каякпен саяхаттап, жолында қауіпті кедергілерге тап болған инуит екенін көрсетеді, ал Франц Боас оны циркумполярлық аймақтағы ең танымал инуит аңызы деп сипаттаған.

Киім-кешек және құрал-саймандар

Әйелдер қолданатын пышақ – улу, олардың киімі – амаути оның туындыларында жиі кездесетін тақырыптар еді.

Құстар

Бернадетт Дрисколл «Құс әйелінің арманы» суреті мен гравюрасында, сондай-ақ Оонарктың басқа да туындыларындағы құстардың болуын, құстардың ұшу символы ретіндегі маңыздылығының символикалық мәнін көрсетеді. Ол, мысалы, «Ангагкок құстарды шақыру (1979)» туындысындағы сияқты, шаманизмге сілтеме ретінде де, көктемнің жаршысы және жемістілік пен қайта жаралудың өзінің символы ретінде де маңызды екенін түсіндірді.

Христиандық

Алан Уиттон 1963 жылдан 1972 жылға дейін Бейкер көліндегі Сент-Айдан шіркеуінің англикандық пасторы болды. Сол кезде оның әйелі Элизабет Уиттон Оонаркпен дос болып, жақын қарым-қатынас орнатты. 1966 жылы Элизабет Оонарк пен басқалармен бірге тігін жобасын ұйымдастырды, олар қолғаптар, паркалар, тапочкалар, шұлықтар және қалдықтардан жасалған аппликациялық суреттерді сату үшін тікті. 1968 жылы Пасхада Элизабет Уиттон Оонарктен жергілікті әйелдер журналы үшін олардың шіркеуі туралы суреттер салуын өтінді. Оонарк салған суреттерде пастор Уиттон, катехист Томас Тапатай, дәстүрлі инуиттік татуировкалары бар әйелдер де бар, сондай-ақ жергілікті инуиттер және шіркеудің сыртқы түрі бейнеленген. Оонарк осы тақырыптарды кейінгі туындыларында да пайдаланды, мысалы, 1971-1972 жылғы Икалуиттегі Сент-Джуд кафедрасы үшін жасалған қабырғаға ілінетін туындысында. 2016 жылдың 4 қыркүйегінде CBC "Инуит өнер орталығы Оңтүстікте Солтүстіктің сұлулығын ашады" деген мақала жариялады, онда Виннипегтегі 65 миллион долларлық орталық, әлемдегі ең ірі инуит өнерінің коллекциясын қамтитыны айтылды. Мақалада графиканың, әсіресе Оонарк, Кеножуак Ашевак және Хелен Калвак сияқты суретшілер үшін маңызды рөлі аталып өтті, олар бейнелеу өнеріне бейімделді, ал ерлер көбірек физикалық күш-жігерді қажет ететін тасқа оюмен айналысты. Оның барлық балалары – Джанет Кигусиюк, Виктория Мамнюксуалук Кайюрюк, Джосия Нуилялик, Нэнси Пукирник, Мириам Киюк, Пегги, Мэри Юссипик және Уильям Ноа суретшілер. Оның авторсыз қабырғаға ілінетін туындысы (1973), оның ең ірі туындыларының бірі, Оттавадағы Ұлттық өнер орталығының негізгі вестибюлінде (фойеде) орналасқан.

Кейінгі өмірі

Оонарк қол-аяқтарында ұю сезімі басталып, 1979 жылы жасалған хирургиялық араласу симптомдарды тоқтатуға көмектеспеген соң, ол қол өнеріндегі шеберлігінен көп нәрсені жоғалтты және одан кейін небары бірнеше туынды жасады.