Иран мен АҚШ қарым-қатынасындағы Артур Миллспоуғдің ролі

Кіріспе

Артур Честер Миллспау, PhD, (1883–1955) – АҚШ Мемлекеттік департаментінің Сыртқы сауда кеңсесінің бұрынғы кеңесшісі, ол 1922–1927 және 1942–1945 жылдары Иранның Қаржы министрлігін қайта ұйымдастыру үшін шақырылған. Оның көмегімен Иран экономикасын ұстап тұру үшін шетелдік қарыздарға тәуелділіктен құтылды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін ирандықтар АҚШ-ты Ұлыбритания мен Ресейдің үстемдігінен құтқарушы, сондай-ақ Иранды өркендетіп, байытатын ел деп қарады. Салқын соғысқа дейін Миллспау Иран саясаты бойынша АҚШ Мемлекеттік департаментіне әсер етуге тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады. Ол Мичиган штатының Аугуста қаласында дүниеге келді және Альбион колледжінде, Иллинойс университетінде және Джонс Хопкинс университетінде білім алды. Екі жыл саясаттанудан сабақ бергеннен кейін және АҚШ Мемлекеттік департаментінің редакциялық бөлімінде үш жыл жұмыс істеген соң, 1921–22 жылдары сыртқы сауда жөніндегі кеңесшінің міндетін атқарды. Персия Тегеранға американдық қаржы кеңесшісін жіберуді сұрағанда, доктор Миллспау тағайындалды және ол мен оның командасы 1922 жылдың қараша айында Персия астанасына жетті. Ол Персия қазынасының тозған және қаржылық басқарудың тәртіпсіз екенін көрді, бірақ Персия билігі мен әскерінің көмегімен жағдайды түзетуге көмектесті. Бюджет құрылды, салықтар жиналды және қарақшылық айтарлықтай азайды. Иранның қаржы министрі ретінде ол ирандық бюджетті теңгергенде оң нәтижелерге қол жеткізіп, ирандық үкіметтік дараларда американдық беделін нығайтты. Ирандық үкімет шенеуніктері Миллспауға алғыс айтты, оның арқасында ирандық үкіметтің айлық дефициті айтарлықтай азайды. Ол Тегеранда төрт жыл жұмыс істеді және 1942 жылы Иранның XIII Мәжілісінің шақыруымен қайта оралды. Уақытша заң шығару құқығы берілгеніне қарамастан, Миллспаудың реформалары иран экономикасын жаңғыртуға жеткіліксіз болды. Реза Шах Миллспаудың әскери шығындарды арттыру туралы Шахтың талаптарын үнемі орындамауы себепті оның өкілеттігін тоқтатты. Миллспау бірқатар реформаларды жүзеге асырды, соның ішінде кедейлерге ауыр тиген жаңа салық салу заңы бар еді, бірақ ол Реза Шахтың 1927 жылы бастау алған Иранды көлденең кесіп өтетін темір жол жобасын қаржыландырды. Миссияның жетістіктеріне Ирандағы ішкі саяси бәсекелестік және көптеген саясаткерлер арасындағы кең таралған қамқорлық және жемқорлық жүйесі кедергі келтірді. Өзін Иран экономикасын қайта құруға бағытталған Морган Шустердің орындалмаған мұрагері деп есептеген Миллспау 1925 жылы Ирандағы жұмысы туралы «Персиядағы американдық міндет» атты кітап жариялады. Иранның қираған экономикасы туралы сөз қозғайтын Миллспаудың кітабы Иран мен ирандықтарға ізгі ниетпен қарады, бірақ ирандық бюрократияны қатаң сынады. «Персиядағы американдық міндет» американдық саяси пікірді қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Иран туралы түсініктемелер американдық сыртқы саясат журналдарында, мысалы, Foreign Affairs және Foreign Policy Reports, немесе Time журналы сияқты жетекші басылымдарда жиі Миллспаудың есептеріне негізделді. 1942 жылы Миллспау тағы бір қаржылық миссияны басқарды, бұл жолы ол АҚШ Мемлекеттік департаментімен байланысты болды. Оның миссиясына Ирандағы ішкі саяси бәсекелестік, ирандық саяси элитаның (экономикалық, әскери, саяси және тайпалық) мүдделерінің бекітілуі және Тегерандағы жиі кабинет алмасулар (1941 мен 1946 жылдар аралығында 11 премьер-министр болды) кедергі келтірді. Миллспаудың басшылығымен жүзеге асырылған қаржылық миссия Тегеран мен Вашингтон арасындағы шиеленістің себебіне айналды және 1945 жылы тоқтатылды. 1946 жылы оның Иран туралы екінші кітабы «Американдықтар Персияда» саясатты зерттеуші Брукингс институтында жарық көрді. «Клиниктік» метафораларға толы және Шахтың үкіметінде жұмыс істеген тәжірибесінен туындаған Миллспау бұл жолы ирандықтарға көңілсіз және сын көзбен қарады, оларды өзін-өзі басқаруға қабілетсіз деп сипаттады: «Персияны өзіне қалдыруға болмайды, тіпті егер ресейліктер саяси тұрғыдан араласпаса да. Персия әлі өздігінен өзін-өзі басқаруға қабілетті екенін дәлелдемеді» (екінші кітабының 243-беті).

Arthur Chester Millspaugh, PhD, (1883–1955) was a former adviser at the U. S. State Department’s Office of the Foreign Trade, who was hired to re organize the Finance Ministry of Iran from 1922–1927 and 1942 1945. With his help, Iran became independent of foreign loans to maintain its economy. Before World War II the Iranian public viewed the United States as a liberator from British and Russian dominance, as well as the country which would make Iran prosperous and rich. Up until the Cold War, Millspaugh tried, unsuccessfully, to influence the U. S. State Department's policies toward Iran. He was born at Augusta, Michigan, and educated at Albion College, the University of Illinois, and Johns Hopkins. After teaching political science for two years and working in the drafting office of the United States State Department for three more, he became acting foreign trade adviser in 1921 22. When Persia requested that an American financial adviser be sent to Tehran, Dr. Millspaugh was appointed, and he and his staff reached the Persian capital in November, 1922. He found the Persian treasury empty and the fiscal administration in chaos, but with the help of the Persian authorities and the military, he straightened matters out. A budget was established, taxes were collected, and brigandage greatly diminished. As Administrator General of Finances of Iran, he brought positive results in balancing the Iranian budget, further strengthening the American case in Iranian government circles. Iranian government officials were grateful to Millspaugh by whom appreciable reduction was effected in the monthly deficit of the Iranian Government account. He worked in Tehran for four years, and again returned in 1942 by the invitation of Iran's 13th Majles. Despite being given temporary legislative authority, Millspaugh's reforms were unable to rejuvenate the Iranian economy. Reza Shah terminated the authority on grounds of Millspaugh’s repeated noncompliance with the Shah’s requests for increased military expenditure. Millspaugh managed to implement a number of reforms, including a new taxation law that hit the poor hard but financed Reza Shah’s Trans Iranian Railway project, which got underway in 1927. The mission’s accomplishments were repeatedly hampered by internal political rivalries in Iran and a widespread system of patronage and graft among many leading Iranian politicians. Fancying himself the successor to Morgan Shuster’s unfulfilled legacy of restructuring Iran’s economy, in 1925 Millspaugh published a book on his assignment in Iran, "The American Task in Persia". Discussing Iran’s shattered economy, Millspaugh’s book sympathetically portrayed Iran and Iranians, but heaped criticism on the Iranian bureaucracy. "The American task in Persia" was highly influential in shaping American political opinion towards Iran. Commentaries on Iran appearing in American foreign policy journals, such as Foreign Affairs and Foreign Policy Reports, or in leading journals such as Time magazine, frequently relied on Millspaugh’s accounts as a principal source. In 1942 Millspaugh headed another financial mission, this time clearly connected with the U. S. State Department. His mission was hampered again by internal political rivalries in Iran, the entrenched vested interests of the Iranian political elite (economic, military, political, and tribal), and frequent cabinet reshuffles in Tehran with seesawing political orientations (with 11 prime ministers between 1941 and 1946). The financial mission under Millspaugh’s supervision again became a source of irritation between Tehran and Washington and had to be terminated in 1945. In 1946, his second book on Iran, Americans in Persia, was published by the policy think tank Brookings Institution. Replete with “clinical” metaphors, and speaking from experience from his days working for the Shah's government, Millspaugh this time was more pessimistic and critical of Iranians, portraying them as incapable of self government:

"Persia cannot be left to herself, even if the Russians were to keep their hands off politically. Persia has never yet proved its capacity for independent self government." (p 243 of his second book)