Кіріспе

Американдық инженер және өнертапқыш (шамамен 1754–1834)

Джордж Е. Клаймер (шамамен 1754–1834), Филадельфия, Пенсильваниядан шыққан баспахана өнертапқышы және өндірушісі, американдық инженер және көп салалы өнертапқыш болған. Клаймер өзінің кәсіби мансабының бастапқы жылдарында азаматтық инженер болып жұмыс істеген, ал өнертапқыш ретінде 19 ғасырдың басындағы баспа машиналарын жетілдіру және дамытумен танымал болды. Соңында ол өзінің ерекше баспа машиналарын жасады, ол тез арада Колумбия баспа машинасы ретінде кеңінен белгілі болды және Америка, Англия және Еуропаның бір бөлігіндегі баспагерлер тарапынан жақсы қабылданып, мақтауға ие болды. Нарық жағдайларының жақсаруына байланысты Англияға көшкеннен кейін, Клаймер 19 ғасырдың басында Еуропадағы баспа машиналарын дамытушы және жеткізушілердің біріне айналды. Ол баспа машиналарын жасауға енгізген жаңашыл үлгілері оның қайтысынан кейін көп жылдар өткен соң басқа баспа машиналарын жасауда қолданылды.

Жас шағы мен отбасы

Клаймер Филадельфияның солтүстік шекарасында, Пенсильвания штатының Бакс округінде әкесінің үлкен шаруашылығында дүниеге келіп өскен. Оның отбасы Швейцариядан келген, олар 1700 жылдардың басында британдық Америка колонияларына қоныстанған. Ол жергілікті мектептерде білім алған, сонымен қатар шаруашылықтың күнделікті жұмысына әкесіне көмектесіп, шаруашылық құралдарын жөндеу, жақсарту және өзгертуде өте шебер екенін көрсетті. Бірде Клаймер өзінің механикалық дағдысын танытып, сол аймақтың қиын топырағын өңдеуге арналған, дәстүрлі тырмалардан әлдеқайда жақсы, бірегей тырма жасады, бұл сол кездегі көптеген өнертапқыштардың назарын аударды. Он алты жасында ол ағаш өңдеушінің кәсібін үйренді және туған жерінде жиырма бес жыл бойы осы саламен айналысып, өз білімін көптеген жағдайларда пайдаланды. Баспа тарихын зерттеуші Чарльз Генри Тимперли Клаймердің "еркек және беделді" сырт келбеті бар, бойы биік адам болғанын хабарлайды. Ол Пенсильваниядағы Дарем темір зауытының судьясы Ричард Бэкхаусқызы Маргарет Бэкхаусқа үйленді. Клаймердің некесінен бірнеше бала дүниеге келді. 1797 жылға қарай Клаймер өзінің механикалық дағдысын пайдалана берумен және дәстүрлі ағаш баспа машиналарын жақсартумен айналысты.

Өнертапқыш

Клаймер шамамен 1800 жылы Филадельфияға көшіп келді, онда Филадельфия арқылы өтетін Скуилкилл өзеніндегі алғашқы тұрақты көпір салынып жатты. Көпір тіректері салынып жатқан кезде ол гидравликаға қызығушылық танытып, арнайы сорғы ойлап тапты, ол минутына 500 галлон суды шығара алатын, сонымен қатар құм мен қиыршық тасты бірден кептіріп, алып тастайтын еді. Қолданысқа енгізілгеннен кейін, Клаймердің сорғысы сол кездегі аймақтағы басқа сорғылардан әлдеқайда тиімді екені дәлелденді, ол 1801 жылдың 22 желтоқсанында сорғыға АҚШ патенін алды. Кейін ол өзінің сорғысын Ұлыбританияға әкеліп, онда да патент алды. Одан немесеке ол баспа ісіне қызығушылық танытып, ағаштан жасалған баспа машиналарын жасады, олардың дизайны мен функционалдығын едәуір жақсартты. 1805 жылы ол қалалық анықтамалықта баспа машиналарын жасаушы ретінде тіркелді. Клаймер, Филадельфиядағы көптеген замандастарымен бірге, ағаштан жасалған баспа машиналарын жақсартуды жалғастырды. Ол 17 және 18 ғасырларда қолданылған дәстүрлі баспа машинасының дизайнын едәуір жетілдірген алғашқылардың бірі болды. Ол үлкен темір бұранданы кесу әдісін өзгертіп, платинаны басқаша орнатты және платинаны жылжыту үшін сырғанау темірлерінің орнына роликтерді қолданды. Біраз уақыттан кейін ол ағылшын өнертапқышы Стэнхоп графы жасаған баспа машинасымен кейбір принциптерін бөлісетін темір қол баспасын жасады. Алайда, сол кезде Америкада бар болғаны екі Stanhope баспа машинасы болды және Клаймер нақты машинаны көргеніне ешқандай дәлел жоқ. Тарихшылардың пікірінше, 1800 жылға дейін Клаймер 18 ғасырда кеңінен қолданылған ағаш баспаларын жасауды бастады және дәстүрлі дизайнға өзгерістер мен жақсартулар енгізген болуы мүмкін. 1813 жылы, он алты жылдық табанды еңбектен кейін, Клаймер өзінің жеке баспасын ойлап тапты, оны Колумбия баспасы деп атады, ол көп ұзамай Стэнхоп баспасын Еуропа нарығынан ығыстырып шығарды. Клаймердің баспа машинасы американдық және британдық баспа өнеркәсібіндегі алғашқы маңызды американдық өнертабыс саналды. Оның баспасында рычагпен жұмыс істейтін баспа және платина болды, ол 1700 жылдардағы ағаштан жасалған қол баспаларына қарағанда баспа машиналарын едәуір жақсартты. Бұрын, 15 ғасырдан бері Еуропада қолданылып келген, сондай-ақ 1600 жылдардан бері Америка колонияларында, Адам Рамадж жасағандары сияқты, ағаш баспалары кеңінен қолданылды. Клаймер қазіргі темір құю технологиясының жетістіктерін пайдаланып, баспасын құйма темірден жасады, оның құрылымындағы әшекейлер оны басқа баспа машиналарынан ерекшелендірді. Әр тірегінде Гермес бейнесінен құйма темірден жасалған әшекейлер, рычагтарда аллигаторлар мен басқа да жорғалаушылар бейнеленген, ал құрылымның үстінде американдық ақ құбырлы бүркіт бейнеленген, ол баспадан кейін платинаны көтеруге арналған қарсы салмақ ретінде де қызмет етті. Клаймердің ерекше баспа машиналары дизайнымен және жұмыс істеу оңайлығымен бірегей болды және көптеген американдық баспагерлер оларды қалайтыны түсінікті болды, бірақ көптегендер оның сұраныс бағасы 400 доллар болатындықтан төлей алмады, сондықтан 1817 жылы Клаймер баспасын Англияға алып барды, онда ол дереу жақсы қабылдады, ал Еуропа нарығында Стэнхоп баспасымен, кейін Альбион баспасымен бәсекелесті. Колумбия баспасы көп жылдар бойы танымал болды, Клаймер Голландия королінен оның дизайны үшін алтын медаль алды, ал Ресейде баспасын енгізгеннен кейін ол Ресей императоры Александр I-ден сыйлық алды. Клаймердің Колумбия баспасы ағылшын Стэнхоп баспасынан шабыттанды. Америкадағы баспагерлердің көпшілігі әлі де жаңадан құрылып жатқандықтан және Клаймердің қымбат баспа машиналарын сатып ала алмағандықтан, ол АҚШ-та оған шектеулі нарық тапты. 1830 жылы ол Сэмюэл Диксонды серіктес ретінде қабылдады, содан кейін олар өз компаниясын Филадельфиядағы Финсбери көшесінің 10-ына көшірді және «Клаймер және Диксон» деген атпен бизнес жүргізді. Англияда жасалған оның алғашқы баспа машиналарында оның аты болды, бірақ 1825 жылға қарай компания мен баспа машиналары екі атын да көрсетті. 1813 жылдан кейін Клаймер Рамаджбен бірге алғашқы американдық баспагерлердің қажеттіліктерін қамтамасыз етудің маңызды көзіне айналды.

Соңғы жылдары және мұрасы

Клаймер баспа машиналарын жасау бизнесімен сәтті айналысып, өмірінің қалған бөлігін Англияда өткізді. Ол Филадельфияда бірнеше ондаған баспа машиналарын жасап сатқанмен, американдық Колумбия баспа машиналарын сақтап қалу мүмкін болмады. Олардың дизайны толықтай бірдей болмаса да, Ипсвичте жасалған Леггеттің «Королева» пресі мен Лидсте жасалған «Британия» пресі Клаймердің Колумбия пресі үлгісінде жасалған. «Альбион» пресі де Клаймердің әсем әрі беделді пресінен озу мақсатымен құрастырылған. «Альбион» бастапқыда аса әсем болмаса да, кейіннен ағылшын корольдік гербының әшекейлі құймасы қарсы салмақ ретінде қосылды, бұл Колумбия пресінің мәшһүр және сәнді бүркіт қарсы салмағымен үндес болды. Лондонға келген соң Клаймер «Супер Рояль» және «Дабл Рояль» деп аталатын өлшемдерде баспа машиналарын өндірді. Олар тиісінше 100 және 125 фунт стерлингке сатылды, аралықта түрлі өлшемдер мен бағалар болды. 1820 жылы Англияда экономикалық дағдарыс болды, ол бизнес сатылымына кері әсер етті, соның салдарынан Клаймер сұраныс бағасын 75 фунттан 85 фунтқа дейін төмендетуге мәжбүр болды. 1819 жылы Клаймердің баспа машинасының суреті Вашингтондағы Колумбия типографиялық қоғамы – жергілікті баспагерлер одағы, өз ұйымының символы ретінде пайдаланды, себебі ол саяси аренадағы республикалық көзқарастарын көрсететін болса, сонымен қатар американдық баспа саласындағы ұлттық мақтаныш белгісіне айналды. Қазіргі тарихи Ричмонд қалашығында сақталған сирек кездесетін ерте баспа машинасы тарихшылар тарапынан Клаймердің 1813 жылғы Колумбия пресіне арналған дизайнына дейін жасаған жалғыз белгілі машинасы деп саналады. 1800 жылдары Клаймердің баспа машиналары еуропалық баспаханаларда кеңінен қолданылды. Бүгінде оларды Еуропаның түрлі мұражайларында кездестіруге болады. Клаймер 1834 жылы Лондон қаласында сексен жасында дүние салды. Ол өзінен кейін бірнеше баласынан үш қызын қалдырды. Оның қайтысынан кейін Колумбия пресін ол құрған фирма сата берді, сондай-ақ 1913 жылға дейін Ұлыбритания мен Еуропаның басқа аймақтарындағы өндірушілер де оны жасады.