Кіріспе

Көшіру машиналары қазіргі заманғы құжат көшіру технологиясының алға басушысы болды. Қазір олардың орнына сандық дупликаторлар, сканерлер, лазерлік принтерлер және фотокөшіру машиналары келді, бірақ көп жылдар бойы олар шектеулі таралымға арналған құжаттарды көбейтудің негізгі құралы болды. Дупликаторды Томас Эдисон мен Дэвид Гестетнер ойлап тапты, Гестетнер 1990 жылдардың соңына дейін нарықты бағыттап тұрды. Жазу машинасы сияқты, бұл машиналары да 19-шы ғасырдың соңында басталған өнеркәсіптік революцияның екінші кезеңінің өнімдері еді (оны екінші өнеркәсіптік революция деп те атайды). Бұл екінші кезең кішкентай электр моторлары және өнеркәсіптік химия өнімдері сияқты технологияларды жаппай нарыққа енгізді, оларсыз көшіру машиналары экономикалық жағынан тиімді болмас еді. Күнделікті өмірге қағаз жұмысының көлемін ұлғайту арқылы көшіру машинасы мен жазу машинасы кеңсе үстелінің пішінін және кеңсе жұмысының мәнін біртіндеп өзгертті. Олар көбінесе мектептерде, шіркеулерде және шағын ұйымдарда қолданылды, онда хабарламалар мен жаттығу парақтарын шығару үшін революциялық түрде экономикалық көшіру қажет болды. Жеке баспагерлер осы машиналары арқылы фанзиндерді де шығарды. 17-шы ғасырдың ортасынан 18-шы ғасырдың соңына дейін қолмен көшірудің бірнеше әдісі ойлап табылды, бірақ олардың ешқайсысы коммерциялық мақсатта кеңінен қолданылмады.

Жалғандықты анықтау құрылғылары

Құжат көшіруде (құқық қорғау және басқа да салалардан өзгеше), полиграф – жазушының қолындағы қаламмен қатар қозғалатын механикалық құрылғы, ол жазу барысында құжаттың бірнеше көшірмесін жасауға мүмкіндік береді. Полиграфтар 17 ғасырда пайда болған, бірақ 1800 жылға дейін кеңінен танымал болған жоқ. Джон Исаак Хокинс және Чарльз Уилсон Пил 1803 жылы АҚШ-та полиграфты патенттеді, ал 1804 жылдан бастап Томас Джефферсон олармен бірлесіп машинаны жетілдіру жұмыстарын жүргізді. Ол өмірінің соңына дейін полиграфты пайдаланды. Дегенмен, полиграфтар көптеген кеңселерде қолдануға ыңғайлы болған жоқ және бизнесте кеңінен таралған емес. Хокинс пен Пил полиграфтарды өндіруден пайда таппады. Мұның себебі – құрылғының "туғаннан берілген тұрақсыздығы және үнемі жөндеу мен реттеу қажеттілігі".

Хаттар көшірмелеу баспалары

1780 жылы Джеймс Уотт хаттарды көшіруге арналған баспа машинасына патент алды, оны сол жылдан бастап Джеймс Уотт & Co. өндіре бастады. Хаттарды көшіру престерін 1780-ші жылдардың басында Бенджамин Франклин, Джордж Вашингтон, Генри Кавендиш және Томас Джефферсон сияқты тұлғалар қолданды. 1785 жылы Джефферсон Джеймс Уотт & Co. компаниясы жасаған стационарлық және портативті баспа машиналарын пайдаланды. Хаттарды көшіру машиналарын пайдаланып, хат жазылғаннан кейін жиырма төрт сағат ішінде көшірме жасауға болады, бірақ бірнеше сағат ішінде жасалған көшірмелер жақсырақ болатын. Көшіруші кеңсе қызметкері алдымен келесі бірнеше сағат ішінде жазылатын хаттардың санын есептеп, көшіру кітапшасын дайындаумен айналысатын. Егер кеңсе қызметкері бір беттен тұратын 20 хатты көшіргісі келсе, онда ол көшірме жасағысы келетін алғашқы қағаздың алдына майланған қағазды салып қоятын. Содан кейін 20 парақ қағазды аударып, оған майланған екінші қағазды қоятын. Қағазды ылғалдандыру үшін кеңсе қызметкері щетка немесе көшіру қағазын ылғалдандыруға арналған құралды қолданды. Демпирде су сақталатын ыдыс болды, онда мата суға батырылып, кеңсе қызметкері матаны көшірме жасалатын қағаздың үстінен сүртетін. Қағазды ылғалдандырудың баламалы әдісі ретінде 1860 жылы Cutter, Tower & Co. (Бостон) Lynch-тің патенттелген қағаз ылғалдандырғышын жарнамалады. Содан кейін хаттар арнайы көшіру сиясымен жазылып, дақ қалдырмайтын. Көшіруші кеңсе қызметкері хат кітапшасының келесі бөлігін мына ретпен қолданатын: алдымен майланған қағаз, содан кейін хат кітапшасының қағазы, содан кейін көшірме жасалатын қағаздың артқы жағына бетімен қаратып қойылған хат, содан кейін тағы бір майланған қағаз және т.б. 1856 жылы анилин бояғыштарымен жасалған сиялар енгізілгенге дейін хаттарды көшіру машиналарында жасалған көшірмелердің сапасы қол жетімді көшіру сияларының қасиеттерімен шектелген. Көшіру машинасымен көшіруге болатын кейбір құжаттар сиямен емес, қаламмен жазылды. 1870 жылдары пайда болған көшіру қаламдарының өзектері графит, саз және анилин бояуының қоспасынан жасалған. 1870-ші жылдардың соңында кітаптарды көшіруде беттерді ылғалдандырудың жақсартылған әдісі ойлап табылды, ал 1880-ші жылдардың соңында ол кеңінен қолданыла бастады. Ол үшін щеткамен немесе демпирмен емес, жұқа ылғал матамен немесе қағазбен әр майланған қағаз бен келесі қағаздың арасына салынатын. 1880-ші жылдардың соңында кеңсе жүйелерін жетілдіру арқасында байланысты емес құжаттарды сақтауға қойылатын талаптар артты, соның салдарынан хаттардың байланысты емес көшірмелерін жасауға арналған көшіру машиналарына сұраныс өсті. 1886 жылы Нью-Йорк штатының Рочестер қаласындағы Schlicht & Field компаниясы тез жүгіретін ылғалды жапырақ көшірме машинасын шығарды. Көшірмелерді қағазға басып шығарғаннан кейін, қағаз көшірме машинасының астындағы шкафқа кіріп, онда үлкен роликте кептірілетін. Құрғақ көшірмелерді алып тастау үшін арнайы құрал қолданылатын. Роликті көшірме машинасымен көшірме жасау, хаттарды көшіру пресіне қарағанда жылдамырақ болатын. Роликті көшірме машинасымен екі минут ішінде 100 данаға дейін көшірме жасауға болатыны айтылды. Роликті көшірме машиналары көміртек қағаз технологиясымен бәсекелесті. Роликті көшірме машинасымен бір хатты бірнеше рет өткезе отырып, ондаған көшірме жасауға болатыны айтылды. Егер хат қаламмен және жақсы сиямен жазылған болса, онда ондаған көшірме жасауға болады. 1902 жылы Индиана штатының Мунси қаласындағы Process Letter Machine Co. компаниясы New Rotary Copying Press атты жеке парақ көшірме машинасын ұсынды. Бұл машина роликті көшірме машиналарына ұқсас болды, бірақ көшірмелер жеке қағазға түсірілетін.

Гектографтар

Гектограф 1876 жылы немесе одан сәл бұрын пайда болған технология болатын, онда бояумен сіңдірілген бас көшірме – спирттік көшірмеге ұқсас – қатты желатинге толы торт табасының үстіне салынатын еді. Бояу желатинге сіңгеннен кейін, суретті көшіру үшін гелатинге қағаз жабуға болатын. Осылай шамамен 50 көшірме жасауға мүмкіндік болды. Гектография баяу және көбінесе қиын болды, бірақ ол қолданушыларда зор ерлік сезімін тудыратын еді. Гектографтан сапалы әрі жылдам көшірмелер алу үшін нақты материалдар қажет болды (анилин бояуы ең тиімдісі), бірақ қолға ұстамалы көшірмелерді түрлі-түрлі импровизацияланған материалдардан және қарапайым құралдардан жасауға болады. Қолдануда, гелатинге сіңіп, қағазға берілетін кез келген бояу жарамды. Осының арқасында импровизациялық гектография цензураланған материалдарды – бүлікшіл әдебиеттен порнографияға дейін – көшіруде маңызды рөл атқарды.

Мимеографтар

Альберт Блейк Дик 1884 жылы ойлап тапқан мимеограф машинасы қалам немесе теріс машинамен кесуге болатын қалың балауыз жағылған қағаз "штемпельдерін" пайдаланды. Штемпель (қолмен немесе электрмен) машинаның барабанына оралды, барабан штемпельдегі кесілген жерлер арқылы сияны сығып шығарды. Қағаздың беті (осырма қағаз сияқты) тегіс болды, ал сиясы қара және иіссіз еді. Адамдар арнайы пышақтармен штемпельдерді қолмен кесе алатын, бірақ қолмен жазу тиімді емес еді, себебі жабық контурлы әріптер тесікке айналып, қара дақ түрінде басылып шығатын. Бұл мәселені шешу үшін технология жақсартылып, мимеографты дайындау үшін теріс машиналарды қолдануға мүмкіндік берілді. Егер пайдаланушы штемпельді барабанға кері жағымен орнатса, көшірмелер кері суреттелеген болып шығатын.

Спиртті қайталаушылар

1923 жылы ойлап табылған және Ditto, Inc. компаниясы сатқан спирт дупликаторы екі қабатты "спирт шеберлерін" немесе "дитто шеберлерін" пайдаланды. Жоғарғы қабатқа мәтін, сурет немесе жазу жазылуы мүмкін болды. Екінші қабатқа түсті балауыз жағылды. Жоғарғы қабатқа жазу немесе теру қысымы түсті балауызды оның артқы жағына көшіріп, қажетті белгілердің кері бейнесін жасады. (Бұл көмір қағаздың кері әрекеті сияқты болды.) Балауыз жағылған қабат алынып тасталды, ал екінші қабат (суреттері бар) (қолмен немесе электрмен) машинаның барабанына балауыздалған (артқы, немесе кері бейне) жағы сыртқа қаратылып бекітілді. Балауыздың әдеттегі түсі – анилин күлгін түсі, арзан, орташа беріктіктегі пигмент, жақсы контрастты қамтамасыз ететін, бірақ басқа түстер де қолданылды. Mimeo-дан айырмашылығы, ditto бір ретте бірнеше түспен басып шығару мүмкіндігіне ие болды, бұл оны карикатуристер арасында танымал етті. Спирт дупликаторлары екі жақты басып шығаруға қабілетсіз болды, себебі процеске тән еріткішпен қағаздың қанығуы бұрын басылған суретті жоятын еді. Жақсы жасалған спирт шебері ең көп дегенде 500 данаға дейін басып шығара алатын, бұл мимеографтың штампына қарағанда әлдеқайда аз болатын. Қосымша көшірмелер жасау үшін, түпнұсқасымен бірдей жаңа шебер қайта жасалуы керек еді. Белгілі болғандай, суреттер жарыққа ұшырағанда бірте-бірте солғып, тұрақты таңбалар мен жарнамалар үшін оларды пайдалануды шектеді. Спирт дупликаторларымен жасалған көшірмелер қазіргі уақытта құжаттардың мәтіндік және көркемдік сақталуына жауапты мұрағатшылар үшін үлкен қиындық туғызады.

Мимеографтар мен спиртті дубликаторларды салыстыру

Спирт дубликаторлары мен мимеографтар 20 ғасырдың бірінші жартысында бәсекелестікке түсіп, бір-бірін толықтыратын технологиялар болды. Мимеография, әдетте, кешірімді технология саналды және ХХІ ғасырда да түрлі форматтарда қолданылып келеді. Спирт дубликаторларының дұрыс жұмыс істеуі үшін өте жоғары дәлдік пен мұқият реттеу қажет болды. Спирт дубликаторларының басып шығару сапасы көбінесе нашар болды, бірақ тәжірибелі оператор оны жемдеу жылдамдығын, қысымды және еріткіш мөлшерін дұрыс реттеу арқылы жақсарта алатын. Өз шағын кезеңінде, екі түрдің де үстел үстіндегі дубликаторлары дәстүрлі жинақтап басуға, офсеттік немесе тамға басуға арзан әрі ыңғайлы балама болды. Олар мектепке арналған жаттығу жұмыстарына, шіркеулердің хабарламаларына және апазиндерге қажетті шағын көлемде басу үшін өте қолайлы болды. Тіпті техникалық білімі аз мұғалімдер, профессорлар, дін қызметкерлері және жеке баспагерлер де оларды пайдалана алатын. Машиналардың танымалдылығының көп бөлігі осы салыстырмалы оңай қолдануына және кейбір жағдайларда сыртқы қуат көзіне мұқтаж болмауына байланысты болды. Мимеограф машиналары спирт дубликаторларынан бұрын пайда болды, олардың әр көшірме құны төмен, басып шығару сапасы жоғары, ажыратымдылығы жақсы және дұрыс реттелген жағдайда көп реттен және екі жақты басуға қолданылуы мүмкін. Сонымен қатар, мимеографиялық кескіндер олар басылған қағаз сияқты берік болды және спирт дубликаторларының беттері сияқты күн сәулесіне ұшырағанда ақсып, оқылмайтын болмайтын. Жақсы мимеограф ең жақсы спирт дубликаторынан да көбірек көшірме шығара алатын. Спирт дубликаторлары сияқты, мимеографты стилістерді сақтап, кейінірек басу үшін қайта пайдалануға болады. Америка Құрама Штаттары мен Канадада мимеографияны ұнататындар әлі де бар, ал үшінші әлем елдерінде мимеография технологиясы күнделікті қолданылуда, себебі көптеген арзан мимеография машиналары жұмыс істеу үшін электр қуатын қажет етпейді.

Оффсет дупликаторлар

Америка Құрама Штаттарында, қағаз өлшемі одан кіші болатын офсеттік баспа машинасы дупликатор деп жіктеледі. Еуропада, цилиндрлік подшипниктері бар баспа машиналары мен дупликаторлардың арасында айырма жасалады, дупликаторларда цилиндрлік подшипниктер болмайды. Дупликаторларды Heidelberg (T offset), American Type Founders (Chief және Davidson желілері), A. B. Dick компаниясы және Addressograph Multilith өндірген.

Цифрлық дупликатордың жұмыс істеу әдісі

Мимео машинасы сияқты, цифрлық дупликаторларда штамп (мастер деп аталады), сия және барабан болады, бірақ процестің бәрі автоматтандырылған. Түпнұсқа модельге байланысты жазық сканерге немесе парақпен тасымалдау сканері арқылы жіберіледі. Бастау батырмасын басқанда, бейне жарық түпнұсқадан шағылысып, CCD-ге түсіріледі және жадқа сақталады. Бейне термиялық бастың көмегімен бір жағы қапталған немесе ламинатталған мастер материалға кішкентай тесіктер түрінде жағылады. Жаңа мастер жасалғанда сақталады, ал ескі мастер алынып тасталады. Барабанда мотормен ашылатын қысқыш тақтасы бар. Барабан айналады және ескі материал тастау роликтеріне, содан кейін тастау қорабына жіберіледі. Жаңа мастер қысқышқа бекітіліп, жабылады, сосын барабан бұрылып, мастер барабанға тартылады. Барабанның сырты экрандармен, ал іші сиямен жабылады. Экрандар сия ағынын реттеуге көмектеседі. Қағаз барабанға жіберіледі және сия тек мастер материалдағы тесіктер арқылы ғана шығады. Қысым ролігі қағазды барабанға қысып, сияны қағазға жіберіп, бейнені қалыптастырады. Содан кейін қағаз машинадан шығып, шығару табасына түседі. Сия әлі де ылғал.