Кіріспе

Мәсіх монастыры (Convento de Cristo / Mosteiro de Cristo) – Португалияның Томар қаласындағы бұрынғы католик монастыры. Алғашқыда 12 ғасырдағы Тамплиерлер бекінісі болған, бірақ 14 ғасырда орден таратылғанда португалиялық бөлімі Мәсіх орденінің рыцарьларына айналды, олар кейіннен Португалияның 15 ғасырдағы теңіз саяхаттарын қолдады. Монастырь және қамал кешені – тарихи және мәдени ескерткіш, ол 1983 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілген.

Темплирлер

Монастырь 1118 жылы Кедейлер ғибадатханасы (немесе Темплиерлер) орденімен негізделді. Оның құрылысы 12 ғасырдың соңына дейін жалғасты, қамалдың бір бұрышындағы ордоторияның құрылысымен аяқталды, бұл жұмысты Ұлы магистр Д. Гуальдим Пайс шамамен 1160 жылы бітірді. 1190 жылдары қала қоршауға алынып, оңтүстіктегі бекіністерді жаулап алуда сәтті болған халифа Әбу Юсуф әл-Мансур әскерлеріне қарсы тұрды. (Осы оқиғаны еске алу үшін қамалдың кіреберісіне тақта орнатылды). 13 ғасырдың екінші ширегінде Томар Темплиерлердің басқаруына өтіп, олардың резиденциясына айналды. Қамал Темплиерлер жасаған қорғаныс жүйесінің маңызды бөлігі болды, ол жас христиан мемлекетінің шекарасын маврлардан қорғауға арналған, олар сол кезде Тагус өзеніне дейінгі аймақты басып алған. Бірақ 1319 жылдың 14 наурызында Темплиерлер ордені таратылғаннан кейін, Португалия королі Деништің өтінішімен Папа Иоанн XXII Мәсіх орденін құрды. Бұрынғы Темплиерлер резиденциясы 1357 жылы осы жаңа орденнің орталығына айналдырылды. Томар қамалының танымал дөңгелек шіркеуі (ротонда) де 12 ғасырдың екінші жартысында салынды. Шіркеу, Еуропадағы басқа да темплиер шіркеулері сияқты, Иерусалимдегі Қасиетті Қаяның (Dome of the Rock) үлгісімен салынды, оны крестшілер Сүлеймен ғибадатханасының қалдығы деп есептеді. Иерусалимдегі Киелі Қабір шіркеуі де үлгі ретінде пайдаланылған болуы мүмкін.

Мәсіхтің ордені

Темплер ордені таратылғаннан кейін, 14 наурыз 1319 жылы (Португалия королі Денис І-нің өтініші бойынша) Папа Иоанн XXII Мәсіх орденін құрды. Темплер ордені 1312-1314 жылдары Еуропаның көп бөлігінде тоқтатылған еді, бірақ Португалияда оның мүшелері, мүліктері және ішінара құрамы Мәсіх орденіне берілді. Бұрынғы Темплерлер сарайы 1357 жылы осы жаңа орденнің тұрағына айналдырылды. Осының нәтижесінде, шамамен 15 ғасырдың бірінші жартысында Темплер ораториясын бейімдеу жұмыстары аяқталды, қабырғаның жартысына дейін биіктікте батыс нишаға ашық хор қосылды. Бұл бейімдеуден қалған нәрсе – ішкі аркасы бар колоннадалық жақтау. Сонымен қатар, басты сарай да салынды. Принц Генрих Навигатордың басшысы ретіндегі кезеңінде (1417–1450), Мәсіх ордені шебер Фернао Гонсалвестің басшылығымен екі монастырь салуды бастады: Кладру ду Семейру (Зарлану Монастыры) және Кладру дас Лаваженс (Жуу Монастыры). Осы үлкен жұмыстарға дейін Генрих 1426 жылы Сан-Жорже капелласын салу жұмыстарын бастады және Томар қаласындағы қалалық жақсартуларға жауапты болды. 1484 жылы король Д. Мануэл (1484 жылы орденнің магистрі және 1495 жылы Португалия королі болды) хорды Св. Жорже капелласымен байланыстыратын сакристия (қазіргі Өту залы) салуға бұйрық берді, хорды бекіністің қабырғасымен байланыстырды. Ғасырдың соңына қарай монастырьдің Бас жиналысы монастырьді кеңейтуге шешім қабылдады (шамамен 1492 жыл), 1499 жылы қоғамдық жұмыстарға 3500 рейш жұмсалды: шаптерхаус, бас алтарь, ниша/аркаға арналған темір жұмыстары, суреттер мен мүсіндер (осы үшін) және хор кеңейтілді немесе қайта жаңартылды. 1503 жылы корольдің бұйрығымен Орденді реформалау үшін жаңа жиналыс өтті, ол қабырғалар ішіндегі ескі Вила-де-Дентруді иемденді және Күн қақпасы мен Альмедина қақпасын жапты. 1504 жылдың 11 қазанында Франсиско Лопес король Жоан III-тің бұйрығымен жобаның бас құрылысшысы болып тағайындалды, оған жылына 8000 рейш және тамаққа 120 рейш төленді. 1506 жылы Д. Мануэл шіркеудің нефін салуды тапсырды. Мануэл I-нің мұрагері, король Жоан III, орденді демилитаризациялады, оны Бернард Клерво ережелеріне негізделген діни орденге айналдырды. Сондай-ақ, ол 1557 жылы Португалиядағы Ренессанс сәулетінің ең жақсы мысалдарының бірі болып табылатын жаңа монастырь салуды тапсырды. 1581 жылы, мұрагерлік дағдарыстан кейін португал аристократиясы Томардағы Мәсіх монастырында жиналып, Испанияның Филипп II (Португалияның Филипп I) патшасын ресми түрде мойындады. Бұл Иберия одағының (1581–1640) басталуы болды, оның барысында Португалия мен Испания таждары династиялық одаққа біріктірілді. Осы кезеңде монастырьдің су құбыры салынды (су құбыры 1614 жылы аяқталды).

Сәулет

Мәсіх қамалы мен монастырында римдік, готикалық, мануэлин және Ренессанс сәулет өнерінің үлгілері кездеседі.

Қалқа

Томар қамалы 1160 жылы стратегиялық маңызға ие жерде, төбеде және Набао өзенінің жанында салынған. Оның сыртқы қорғаныс қабырғасы және ішіндегі цитадель (алкачова) бар, ал цитадельдің ішінде мұнара орналасқан. Тұрғын және қорғаныс функцияларын атқаратын орталық мұнара – Keep, Португалияға Темплиерлер әкелген, ал Томардағысы елдегі ең көнелерінің бірі. Темплиерлердің Португалияға енгізген тағы бір жаңалығы (Нормандия, Бретань және басқа аймақтардағы ондаған жылдық тәжірибеден алынған) – сыртқы қабырғалардағы дөңгелек мұнаралар. Олар шаршы мұнаралардан шабуылдарға қарсы тұруда артықшылыққа ие. Қала құрылған кезде, тұрғындарының көп бөлігі қамалдағы қорғаныс қабырғаларының ішіндегі тұрғын үйлерде тұрған.

Шіркеу

Романдық дөңгелек шіркеу – тамплиерлер орденімен 12 ғасырдың екінші жартысында салынған католик шіркеуі. Сырттан қарағанда, шіркеу 16 қырлы көпбұрышты құрылым, берік тіреулер, дөңгелек терезелер және қоңырау мұнарасынан тұрады. Ішінде дөңгелек шіркеудің орталық сегізбұрышты бөлігі бар, ол аркалар арқылы айнала қоршалған галереямен (амбулаториямен) байланысқан. Шіркеудің жалпы пішіні Иерусалимдегі Омар мешіті мен Киелі қабір шіркеуі сияқты ұқсас дөңгелек құрылымдардың үлгісімен жасалған. Бағаналардың капительдері роман стилінде (12 ғасырдың соңы) сақталған және өсімдіктер мен жануарлар бейнелерімен, сондай-ақ Даниялдың арыстандар ордасындағы көрінісімен әсемделген. Капительдердің стилі Коимбра соборының құрылысында бір уақытта жұмыс істеген суретшілердің ықпалын көрсетеді. Дөңгелек шіркеудің ішкі жағы 1499 жылдан бастап король Мануэль I-нің қолдауымен жасалған жөндеу кезінде қосылған кеш готикалық/мануэльдік мүсіндер мен суреттермен сәнделген. Орталық сегізбұрыштың тіректері мен амбулаторияның қабырғаларында әсем готикалық шатырлар астында қасиеттілер мен періштелердің түрлі түсті мүсіндері орналасқан, ал амбулаторияның қабырғалары мен төбелері готикалық өрнектермен және Мәсіхтің өмірін бейнелейтін суреттермен боялған. Суреттер Мануэль I-нің сарай суретшісі, португалдық Хорхе Афонсоның шеберханасына жатқызылады, ал мүсіндік безендіру фламанд мүсіншісі Оливье де Ганд пен испандық Эрнан Муньосқа тиесілі. Португалиялық суретші Грегориу Лопестің дөңгелек шіркеу үшін салған, қазір Лиссабонның ежелгі өнер ұлттық мұражайында сақталатын Әулие Себастьянның шейіттік қасіретін бейнелейтін керемет суреті бар.

Мануэлиндік кеме

Принц Генрих Навигатордың билігі тұсында (15 ғасырдың бірінші жартысы) монастырьдің дөңгелек шіркеуіне готикалық неф қосылды, осылайша дөңгелек шіркеу шіркеу апсидіне айналды. 1510 жылдан бастап король Мануэль I сол заманғы стильде, яғни кеш готика мен ренессанстың қосындысынан тұратын, суретшілер тарихшылары Мануэлин стилі деп атаған қайта құрылысты тапсырды. Бұл жобаны португалдық Диого де Арруда мен испандық Хуан де Кастильо (Жоао де Кастильо) жүзеге асырды. Сырттан төртбұрышты неф Мануэлин стиліне тән көптеген мотивтермен, оның ішінде гаргульдермен, готикалық шыңдармен, мүсіндермен және "арқандармен" жабылған. Бұл "арқандар" ашылу дәуірінде кемелерде қолданылған арқандарды еске түсіреді, сондай-ақ Мәсіх орденінің символы мен король Мануэль I-нің эмблемасы – армилляр сферасы да бейнеленген. Капитул үйінің терезесі (Janela do Capítulo) – киелі Варвара монастырынан көрінетін үлкен терезе, нефтің батыс фасадында орналасқан және Мануэлин стилінің ерекше мотивтерін камтиды: Мәсіх орденінің және Мануэль I-нің символдары, сонымен қатар арқандардың, маржандардың және өсімдік мотивтерінің фантастикалық және бұрын-соңды болмаған бейнелемелері. Терезенің төменгі бөлігіндегі адам фигурасы жобалаушы Диого де Арруданың өзі болуы мүмкін. Бұл терезе монастырьдің Мануэлин сәнінің шедеврлерінің бірі болып саналады. Оның үстінде кішкентай дөңгелек терезе мен балюстрада орналасқан. Фасад түйілген арқандардан жасалған екі жолақпен бөлінген. Дөңгелек бұрыштардағы тіреулер алып жарғалармен әшекейленген (бұл Англия королі Генрих VII-нің Мануэль I-ге Гартер орденін табыс етуіне сілтеме жасайды). Шіркеуге кіру керемет бүйірлік портал арқылы жүзеге асырылады, ол да көптеген Мануэлин мотивтерімен және Баланы қолында ұстаған Мәриям мен Ескі Ғидаттағы пайғамбарлардың мүсіндерімен әшекейленген. Бұл порталды Жоао де Кастильо шамамен 1530 жылы жобалаған. Ішкі жағында Мануэлин стиліндегі неф үлкен арка арқылы романдық дөңгелек шіркеумен байланысқан. Неф әдемі қабырғалы күмбезбен жабылған және жоғары хоры бар, онда Мануэлин стиліндегі хор орындары болған, алайда олар 19 ғасырдың басында Наполеон әскерлерінің шабуылы кезінде қиратылды. Жоғары хордың астында бұрын шіркеудің сакристісі болған бөлме орналасқан. Оның терезесі – жоғарыда айтылған атақты Капитул үйінің терезесі.

Монастырлар

Мәсіх монастырында 15-16 ғасырларда салынған сегіз монастырь бар. Кейбір мысалдар: Claustro da Lavagem (Жуу монастыры): 1433 жылы Генрих Теңізшінің тұсында салынған екі қабатты готикалық монастырь. Бұл монастырьда монахтардың киімдері жуылатын, сондықтан осылай аталады. Claustro do Cemitério (Қорымдық монастырь): Генрих Теңізші кезінде салынған бұл готикалық монастырь орденнің рыцарьлары мен монахтарының жерленген орны болды. Аркалардың әдемі екі бағанасы өсімдік мотивтерімен әсем безендірілген, ал амбулатория қабырғалары 16 ғасырдың плиткаларымен әшекейленген. 1523 жылғы мануэльдік қабірде теңізші Васко да Гаманың інісі Диого да Гама жатыр. Claustro de Santa Bárbara (Санта-Барбара монастыры): 16 ғасырда салынған. Осы монастырьдан шіркеудің мануэльдік кемесінің батыс фасады мен Капитул үйінің терезесі көрінеді. Claustro de D. João III (Жоао III монастыры): Португалия королі Жоао III тұсында басталып, Португалия королі Филипп I тұсында аяқталды. Алғашқы сәулетші - Диого де Торральва, ол 1557 жылы жұмысты бастады, ал 1591 жылы Филипп I-нің сәулетшісі, итальян Филиппо Терци аяқтады. Бұл керемет екі қабатты монастырь монахтардың жатақханасын шіркеумен байланыстырады және Португалиядағы манерлік сәулет өнерінің ең маңызды үлгілерінің бірі саналады. Қабаттар төрт әдемі спиральды баспалдақпен байланыстырылған, олар монастырьдың әр бұрышында орналасқан.