Кіріспе
18 ғасырдағы испан дәрігері Франсиско Хавьер Еухенио де Санта Круз и Эспехо (Квито корольдік аудиенциясы, 21 ақпан 1747 – 28 желтоқсан 1795) – колониялық Эквадордағы криолло тегінен шыққан медицинаның алғашқы дамушысы, жазушы және заңгер. Ол көрнекті ғалым және жазушы болғанымен, Китодағы тәуелсіздік қозғалысына күш берген талас-тартыс тудырушы ретінде ерекше көзге түседі. Ол Эквадордың отарлық дәуіріндегі ең маңызды тұлғалардың бірі саналады. Ол Китоның алғашқы журналисі және гигиенисі болды. Журналист ретінде ол Корольдік аудиенцияда ағартушылық идеяларды таратып, гигиенист ретінде колониялық Эквадордағы санитарлық жағдай туралы маңызды трактат жазды, онда микроорганизмдер және аурулардың таралуы туралы қызықты ойлар қамтылған. Эспехо өз заманында сатирик ретінде белгілі болды. Оның сатиралық туындылары Ағарту дәуірінің философиясымен шабыттандырылып, Кито аудиенциясының білімсіздігіне, аудиенциядағы экономиканы басқару жолына, оның билік органдарының жемқорлығына және мәдениетінің жалпы мәселелеріне сын бағыттады. Осы туындыларының салдарынан ол қуғынға ұшырап, өлімінен аз уақыт бұрын түрмеге қамалды.
Francisco Javier Eugenio de Santa Cruz y Espejo (Royal Audiencia of Quito, February 21, 1747 – December 28, 1795) was a medical pioneer, writer and lawyer of criollo origin in colonial Ecuador. Although he was a notable scientist and writer, he stands out as a polemicist who inspired the separatist movement in Quito. He is regarded as one of the most important figures in colonial Ecuador. He was Quito's first journalist and hygienist. As a journalist he spread enlightened ideas in the Royal Audiencia, and as a hygienist he composed an important treatise about sanitary conditions in colonial Ecuador that included interesting remarks about microorganisms and the spreading of disease. Espejo was noted in his time for being a satirist. His satirical works, inspired by the philosophy of the Age of Enlightenment, were critical of the lack of education of the Audiencia of Quito, the way the economy was being handled in the Audiencia, the corruption of its authorities, and aspects of its culture in general. Because of these works he was persecuted and finally imprisoned shortly before his death.
Тарихи негіздер
Кито корольдік аудиенциясы (немесе Кито президенттігі) 1563 жылғы 29 тамызда Испания королі Филипп II Испан мемлекетінің бір бөлігі ретінде құрылды. Бұл Испания королінің соты болды, юрисдикциясы Перу вице-корольдігінің (кейіннен Жаңа Гранада вице-корольдігінің) белгілі бір территорияларына, қазіргі Эквадор, сондай-ақ Перу, Колумбия және Бразилияның бір бөлігіне таралатын. Корольдік аудиенция осы территорияларға әкімшілік бақылауды күшейту және ақсүйектер мен жергілікті тұрғындар арасындағы қарым-қатынасты реттеу үшін құрылды. Оның астанасы Кито қаласы болды. 18 ғасырға қарай Кито корольдік аудиенциясы экономикалық қиындықтарға тап болды; жолдардың жетіспеуі байланыстың шектелуіне әкелді. "Obrajes" – тоқыма фабрикалары жұмыспен қамтамасыз еткен, бірақ олардың құлдырауына себеп – Еуропадан контрабандалық түрде әкелінген маталарға қарсы күрес және бірқатар табиғи апаттар болды. Obrajes-тің орнына хасиендалар келді, ал үстем топтар жергілікті халықты пайдалануын жалғастырды. Корольдік аудиенцияда иезуиттердің қуылғаннан кейін білім беру жағдайы нашарлады; Китода бос орынды толтыруға жеткілікті білімді адамдар болмады. Халықтың көп бөлігі оқу мен жазуда нашар болды. Университетке түсе алған аз ғана адамдар негізінен жаттауға негізделген, теориялық білім алды. Схоластика, бұл кезеңде құлдырап бара жатқанмен, әлі де оқытылды, ал студенттер метафизикалық талқылаулармен айналысты. Нәтижесінде Китодағы зиялы қауым – олардың көпшілігі дін қызметкерлері – өзіндік әдептілік танытса да, жаңа идеяларға ие болған жоқ. Сонымен қатар, 1793 жылы Китода бар болғаны екі дәрігер болды, олардың бірі Эспехо болды; көптеген науқастарға емшілер (curanderos) көмектесті. Китода сол кезде этникалық дискриминация кең таралған, сондықтан көптеген адамдар қоғамды нәсілдік тегіне қарай бөлінген қабаттарға бөліп қарады. Осы себепті, адамның қадір-қасиеті мен ар-намысы нәсілдік прежудистерден зардап шегуі мүмкін еді. Әлеуметтік нормалардың бұзылуы барлық әлеуметтік деңгейде байқалды; некеден тыс қатынастар мен заңсыз туған балалар жиі кездесетін. Кедейлік, әсіресе төменгі таптарда өсіп жатқандықтан, көптеген әйелдер тез арада тұрақ табуға мәжбүр болды, мысалы, монастырьларда. Бұл Кито сияқты шағын қалада дін қызметкерлерінің көп болуын түсіндірді; көбінесе адамдар шақыруға байланысты емес, экономикалық қиындықтарды шешу және қоғамдағы жағдайын жақсарту үшін дінге келетін.
Ерте өмір
Ол 1747 жылғы 21 ақпанда Эль-Садриарио шіркеуінде Франсиско Хавьер Евгенио де Санта-Крус-и-Эспехо есімімен крещениеден өтті. Көптеген тарихшылардың пікірінше, оның әкесі – Кахамаркадан келген кичуа тайпасының өкілі Луис де ла Круз Чужиг, ол дін қызметкері және дәрігер Хосе дель Росарионың көмекшісі ретінде Китоға келген, ал анасы – Кито қаласында туған Мария Каталина Алдас болған. Дегенмен, кейбір тарихшылар, әсіресе Карлос Фрейле Гранзизо, заманауи құжаттар Эспехоның анасының ақ терілі болғанын көрсетеді деп санайды. Мысалы, оның ата-анасының некесі ақ терілілерге арналған тізімде тіркелген (олар креолдар саналған), ал Эспехо мен оның бауырларының туу туралы куәліктері де сол тізімге енгізілген. Эспехоның Хуан Пабло және Мария Мануэла есімді екі кіші інісі болған. Хуан Пабло 1752 жылы дүниеге келді; ол Доминикан орденінде білім алды және Кито Аудиенциясының түрлі аймақтарында дін қызметкері болып қызмет етті. Мария Мануэла 1753 жылы туды, ал ата-анасы қайтыс болғаннан кейін оны ағасы Еухенио тәрбиеледі. Отбасының экономикалық жағдайы толыққанды болмаса да, Эспехо сапалы білім алды. Ол әкесімен бірге "Мисеркордья" ауруханасында жұмыс істей отырып, медицинаны өздігінен үйренді. Эспехоның айтуынша, ол "тәжірибе арқылы білім алған, ал оны қолдағы қаламмен жазбастан түсіну мүмкін емес". Ұлттық кемсітушілікке қарсы күресіп, ол 1767 жылғы 10 шілдеде медицина факультетін бітірді, ал одан кейін заң және канондық құқық бойынша да білім алды (1780 жылдан 1793 жылға дейін доктор Рамон Епестің басшылығымен заң оқыды). 1772 жылғы 14 тамызда ол Китода дәрігерлік тәжірибе жасауға рұқсат сұрады, және ол 1772 жылғы 28 қарашада берілді. Содан кейін Эспехоның 1778 жылға дейінгі орналасқан жері туралы ешқандай мәлімет жоқ, ол сол кезде біршама даулы уағыз жазды.
Кеңесші ретінде жұмыс істеу
1772 және 1779 жылдар аралығында Эспежо отарлық билікті ашуландырды, олар оны бірнеше сатирикалық және қынжырлы плакаттардың авторы деп есептеді. Бұл плакаттар шіркеулер мен басқа да ғимараттардың есіктеріне жабыстырылды, ал анонимді автор олар арқылы отарлық билік органдарына, дін қызметкерлеріне немесе өзіне ыңғайлы деп тапқан кез келген нәрсеге шабуыл жасады. Плакаттардың ешқайсысы сақталмағанмен, Эспежоның өзінің жазбаларындағы айғақтар оның оларды жазғанын көрсетеді. 1779 жылы «дон Хавьер де Сиа, Апештегюи и Перохена» псевдонимімен қол қойылған, «Китоның жаңа Лукианы» (El nuevo Luciano de Quito) атты сынға және сатираға толы қолжазба таратылды, бұл псевдоним Эспежоға тиесілі болды. Бұл туынды Лукианның сатирасын еліктеді және әсіресе иезуиттерге қарсы болды. Ол авторының, оқшауланған және интеллектуалды жағынан дамылмаған Кито қаласында өмір сүрген мәдениетін көрсетті. «El Nuevo Luciano de Quito» диалогтар түрінде жазылған, идеяларын қарапайым халыққа ғалымдарға арналған тым күрделі түсіндірмелердің орнына оңай түсінікті болатын тәсілмен жеткізу мақсатында. Ол Кито қоғамының көптеген кемшіліктерін, әсіресе отарлық биліктің жемқорлығын және халықтың білімсіздігін сатира арқылы әшкереледі. Псевдонимді пайдалану, Ағарту дәуірінде Еуропа мен Америкада кең таралған практика, Эспежо үшін маңызды болды. Бұл оған тек анонимділікті ғана емес, сонымен қатар ақ терілі адамдарға құрмет көрсетілетін мәдениетте оның араласқандығын жасыруға мүмкіндік берді. Оның псевдонимі анасының тарапынан ақ немесе еуропалық туыстары бар екенін білдірді. 1779 жылдан бастап Эспежо қоғамның жағдайына наразылық білдіре отырып, Аудиенсия үкіметіне қарсы сатиралар жазуын жалғастырды. 1780 жылдың маусымында Эспежо «Марко Порсио Катон» (Marcus Porcius Cato) атты туындысын жазды. Онда ол «Ньюво Лукианға» цензуралық жауап ретінде, оның сыншыларының ой-пікірлерін қынжырлы күлкіге қалдырды. 1781 жылы ол Китодан келген Мерседерия діни қызметкерінің сын-пікіріне жауап ретінде «La ciencia blancardina» атты еңбегін жазды, оны «Ньюево Лукианның» екінші бөлігі деп атады. 1783 жылға қарай оның туындылары оны «нашар мінезді және бүлікшіл» деп сипаттауға себеп болды. Оны құтқару үшін билік оны Франсиско де Рекуэнаның Аудиенсия шекараларын белгілеу мақсатындағы Пара және Мараньон өзендеріне жасаған ғылыми экспедициясының бас дәрігері етіп тағайындады. Эспежо бұл ұсыныстан бас тартуға тырысты, бірақ сәтсіз болғаннан кейін, қашуға да әрекет жасады, бірақ ұсталды. Оның тұтқындалуы туралы бұйрықта оның физикалық келбетінің сипаттамасының сирек қалған мысалдарының бірі келтірілген. Ұсталғаннан кейін ол «ауыр қылмыс жасаған қылмыскер» ретінде қайтарылды, бірақ оған қудалау жасалмады және ешқандай маңызды салдарға ұшырамады.
Қысқа мерзімдік жер аударылу
1785 жылы кабильдо (қалалық кеңес) одан Аудиенцияның ең ауыр медициналық мәселесі – шешек туралы жазуды сұрады. Эспехо осы мүмкіндікті пайдаланып, ең толық және жақсы жазылған еңбегін жазды: «Адамдарды шешектен сақтау әдісі туралы ойлар» (Reflexiones acerca de un método para preservar a los pueblos de las viruelas), онда Аудиенцияның санитарияны басқаруын айыптады. Бұл еңбек колониялық Американың гигиеналық және санитариялық жағдайын сипаттау үшін құнды тарихи дереккөз болып табылады. «Ойлар» Мадридке жіберілді, онда ол Франсиско Гилдің 1786 жылғы «Медициналық диссертациясы» (Disertación médica) еңбегінің екінші басылымына қосымша ретінде жарияланды, ал Франсиско Гил Испания Корольдік Медицина академиясының мүшесі еді. Эспехо танылудың орнына жаулар тапты, өйткені оның еңбегі Корольдік Аудиенциядағы денсаулық сақтауға жауапты дәрігерлер мен дін қызметкерлерін немқұрайлылықтары үшін сынады, сондықтан ол Китодан кетуге мәжбүр болды. Лимаға бара жатқанда ол Риобамбада тоқтады, онда дін қызметкерлері ақша алу үшін үндістерге қарсы жасалған түрлі зұлматтар туралы есепке жауап беруді сұрады. Эспехо бұл тапсырманы қуана қабылдады, өйткені ол Баррето және Риобамбаның басқа азаматтарымен, соның ішінде Хосе Мигель Вальехомен есеп айырысуды қалаған, ол Эспехоның Рекена экспедициясынан қашу әрекеті кезінде оны билік органдарына тапсырған еді. Ол «Риобамба дін қызметкерлерін қорғау» (Defensa de los curas de Riobamba) атты еңбегін жазды, онда Риобамба үнділерінің өмір салтын егжей-тегжейлі зерттейді және Барретоның есебіне күшті шабуыл жасайды. 1787 жылдың наурыз айында ол Риобамбадан қарсыластарына қарсы шабуылдарын сегіз сатирикалық хаттар сериясымен жалғастырды, оларды «Риобамба хаттары» (Cartas riobambenses) деп атады. Оған жауап ретінде оның жаулары Эспехоны Корольдік Аудиенцияның президенті Хуан Хосе Де Виллаленгуа алдында айыптады. 1787 жылдың 24 тамызында Виллаленгуа Эспеходан Лимаға баруды немесе Китоға оралып, үкіметте лауазым алуын сұрады, содан кейін оны тұтқындады. Эспехоны король Карл III және Индияның колониялық министрі маркиз де ла Сонораға қарсы сатиралық «Голилланың портреті» (El Retrato de Golilla) жазды деп айыптады. Ол Китоға жеткізілді, ал түрмеден ол Мадридтегі сотқа үш петиция жіберді, сол арқылы Карл III атынан істі Боготаның вице-короліне беру туралы шешім қабылданды. Президент Виллаленгуа бұл мәселеден хабарсыз екенін көрсетіп, Эспехоны өзінің ісін қорғау үшін Боготаға жіберді. Ол жерде Антонио Нариньо және Франсиско Антонио Зеамен танысып, бостандық туралы өз идеяларын дамыта бастады. 1789 жылы оның ізбасарларының бірі Хуан Пио Монтуфар Боготаға келді, және екеуі де кейіннен «Кито елінің достарының патриоттық қоғамы» (Sociedad Patriótica de Amigos del País de Quito) деп аталған «Конкордия мектебін» (Escuela de la Concordia) құру үшін үкіметтің маңызды мүшелерінің мақұлдауын алды. «Ел достарының экономикалық қоғамы» (Sociedad Económica de los Amigos del País) – бұл ағартушылық Испанияның әртүрлі қалаларында және оның кейбір отарларында құрылған жеке бірлестік. Эспехо өзіне тағылған айыптардан сәтті қорғалды және 1789 жылдың 2 қазанында босатылды. 2 желтоқсанда оған Китоға қайта оралуы мүмкін екендігі туралы хабарланды. Қоғамның басты міндеті – Кито қаласын жақсарту еді. Оның 24 мүшесі апта сайын ауыл шаруашылығы, білім беру, саяси және әлеуметтік мәселелерді талқылау және физикалық және жаратылыстану ғылымдарын дамыту үшін жиналатын. Қоғам Китоның алғашқы газетін, «Кито мәдениетінің жаңалықтарын» (Primicias de la Cultura de Quito) шығарды, ол Эспехоның қатысуымен 1792 жылдың 5 қаңтарынан бастап жарияланды. Осы газет арқылы Кито тұрғындарына испандық Американың басқа жерлерінде белгілі болған либералдық идеялар таратылды. 1793 жылдың 11 қарашасында Карл IV қоғамды таратып жіберді. Көп ұзамай газет те жоғалып кетті. Эспехоның Ұлттық кітапханада кітапханашы болып жұмыс істеуден басқа жолы болмады. Либералдық идеяларына байланысты ол 1795 жылдың 30 қаңтарында түрмеге қамалды, тек пациенттерін дәрігер ретінде емдеу үшін ғана камерасынан шығуға рұқсат алды, ал 23 желтоқсанда түрмеде ұстаған дизентериясынан қайтыс болды. Эухенио Эспехо 28 желтоқсанда қайтыс болды. Оның өлім куәлігі үндістер, қоспа, қара және мулаттарға арналған кітапқа тіркелді.
Кейіпкер
Эухенио Эспехо өзін-өзі оқытқан адам еді және ол ешбір кітапты оқылмай қалдырмағанын мақтан тұтатын, ал егер оқымаса, табиғатты бақылау арқылы оны толықтыратын. Дегенмен, ол әр нәрсені шексіз оқығысы келгендіктен, кейде оның қолжазбаларында асығыс пікірлер кездеседі. Оның өзінің жазған еңбектерінен Эспехо білім беруді халықты дамытудың басты жолы деп есептегенін көруге болады. Ол оқудың жеке тұлғаның қалыптасуындағы маңыздылығын түсінді, ал оның санасы оны заманауи заңдарды сақтап, байқау негізінде билікке сын айтуға жетеледі. Оның тұтқындалуы туралы әңгімелерде, оның Француз революциясының "зияраттарын" қолдағандықтан ұсталғаны айтылды. Эухенио Эспехо білімге деген толастанбайтын құштарлығымен және ағартушылықтың ықпалымен, барлық жағынан қатыгез болып көрінген мемлекетті өз еңбектері арқылы реформалауға ұмтылды.
Білім беру туралы көзқарастар
Эспехоның алғашқы үш еңбегінің мақсаты Кито қаласының интеллектуалды деңгейін көтеру болды. "Эль-Ньюэво Лучано де Кито" шығармасы дін қызметкерлері сақтап келген ескірген білім беру жүйесін әжуалады. Эспехо Кито халқының мақтауға үйренгенін және Библиядан сөздерді мақтаншақтықпен, мағынасыз айта алатын дін қызметкерлерін құрметтегенін айтты. "Марко Порсио Катон" шығармасы Китоның жалған зиялыларының білімсіздігін әшкереледі. "La ciencia blancardina" еңбегінде Эспехо бұрынғы екі шығарманың авторы екенін мәлімдеп, дін қызметкерлерінің білім беру жүйесінің нәтижелерін – надандық пен мақтанды – айыптады. Үш шығарма да қызу пікір-таластарға себеп болды. Осы үш кітап арқылы Эспехо Фейжу, Верни және Гевара сияқты еуропалық және американдық ғалымдардың идеяларын таратуға көмектесті. Нәтижесінде көптеген діни ұйымдар білім беру бағдарламаларын өзгертті. Эспехо Кито қаласының ой-санасын жаңылыстырған, білімді адамдарды ескермейтін жалған зиялыларға наразылық білдірді. Эспехо иезуиттерді, әсіресе этиканы ғылым ретінде емес, жақсы мінез-құлыққа нұсқау ретінде үйреткені үшін және Веробиализмді моральдық принцип ретінде қабылдағаны үшін сынады. Ол Китодағы дін қызметкерлерін оқыту жүйесінің жетілмейтініне шағымданып, оның студенттерге жалқаулық әдеттерін сіңіретінін айтты. Осының салдарынан дін қызметкерлері қоғам мен Құдайға деген міндеттерін толық түсінбеді және оқуға құштарлық танытпады. "Эль-Ньюэво Лучано де Кито" шығармасында ол дәрігер болып көрінетін шарлатандықтардың көптігіне ренжіді. "La ciencia blancardina" еңбегінде ол осы шарлатандықтарға қарсы күресін жалғастырып, медициналық білімі жоқ дін қызметкерлеріне де шабуыл жасады.
Теологияға қатысты көзқарастар
1780 жылы таза діни мәселелерді талқылау кезінде Эспехо теологиялық хат жазды, Carta al Padre la Graña sobre indulgencias (Ата ла Граняға кешірім туралы хат). Бұл еңбегінде ол католик шіркеуіндегі индульгенцияларды зерттеді. Хаттан теология мен догмаларды терең білетіні көрініп тұрды. Онда индульгенциялардың тарихи бастауы мен дамуы талданып, индульгенцияларды теріс пайдалану туралы жазылған жарлықтар мен бұйрықтар келтірілген. Бұл еңбегінде Эспехо папаның билігін нығайлы қолдады. 1792 жылы 19 шілдеде Эспехо Марияның мінсіз тұжырымдамасы туралы екінші теологиялық хат (Segunda carta teológica sobre la Inmaculada Concepción de María) деп аталатын тағы бір хат жазды. Бұл хат Мәриям ананың таза тұжырымдамасы туралы болды. Бұл еңбек автордың осы діни тақырыпты терең білетінін және оның 18 ғасырдағы мәнін бағалайтынын тағы бір рет көрсетті. (Мінсіз тұжырымдама 1950 жылға дейін догма ретінде ресми түрде жарияланбаған.) Эспехо сонымен қатар қарапайымдылығымен ерекшеленетін бірнеше уағыздарды жазды. Эквадорлық тарихшы және дін қызметкері Федерико Гонсалес Суарес бұл уағыздарды зерттеуге лайық деп есептеді, бірақ олардың "евангелистік рухы" жетіспейтінін айтты. Эспехоны терең діндар адам деп санауға болады.
Экономикаға көзқарас
1785 жылдан бастап Эспехо өз қауымының және Кито қаласының гүлденуіне қызығушылық таныта бастады. Оның сол жылдан 1792 жылға дейінгі еңбектерінде Эспехоның жергілікті жағдайларға бейімделген Ағартушылық философтардың ықпалы анық көрінеді. Көптеген ойшылдар экономиканың әлеуметтік күш ретіндегі қуатын түсінген кезде, Эспехо Фейжу және Адам Смит сияқтылардың ықпалымен коммерциялық және ауыл шаруашылығы реформаларына, әсіресе жерді сақтау және тиімді пайдалануға деген ниетін көрсетті. Осы идеяларды ілгерілету үшін ол Escuela de la Concordia (Конкорд мектебі) мектебін құрды. Оның Voto de un ministro togado de la Audiencia de Quito және Memorias sobre el corte de quinas еңбектері Кито аудиториясының кинин өндірісін монополиялау туралы ұсынысқа қарсы болды. Бұл монополия цинхона ағашының жойылуын болдырмау және Корольдік қазынаның кірісін арттыру мақсатымен жасалған еді. "Мемориас" монополияға қарсы шыққан Фернандо Куадрадоға арналған. Эспехо цинхонаны зерттеуді төрт бөлікке бөлді. Бірінші бөлімінде ол монополияның жұмыссыздыққа және цинхона ағаштарына салған капиталдың жоғалуына әкелетінін айтты. Екінші бөлімінде ол өңірдің белгілі бір "табиғи" өнімдерін экспорттау мақсатында дамыту сияқты бірқатар ұсыныстар жасады. Мысалы, Чилиде шарап өндірісіне, Аргентинада былғары өндірісіне басымдық беру қажеттігін атап көрсетті. Үшінші бөлімінде ол көптеген жұмысшылардың хинин өндірісінен пайда тапқанын, оның болмауы жағдайында жұмыссыздық пен тәртіпсіздік туындайтынын және Корольдің цинхона ағашының дұрыс өсірілуін, соның ішінде орманды қайта жаңартуды реттеу үшін лауазымды тұлғаларды тағайындауы керектігін көрсетті. Төртінші бөлімінде ол цинхона ағашы өсетін аймақтағы жергілікті халықтың қарсылығын басу қажеттігі сияқты ұсыныстар жасады.
Адвокат ретінде жұмыс істеу
Оның "Риобамбадағы дін қызметкерлерін қорғау" (Defensa de los curas de Riobamba) еңбегі Игнасио Барретоның Риобамбадағы дін қызметкерлерін түрлі этикалық бұзушылықтарда айыптаған баяндамасына жауап ретінде жазылған. Баяндамада, Риобамбадағы көптеген діни тойлар (индейлер жиі қатысады) католик дініне, егіншілікке, өнеркәсіпке және Корольдік мүдделеріне зиян келтіреді делінген; сондай-ақ, дін қызметкерлері индейлерден шіркеуге кіру үшін және кейбір рәсімдер үшін ақша талап етеді, Риобамбадағы дін қызметкерлері әдепсіздікке бой алдырған және көптеген уағыздар индейлерге түсініксіз болды. Эспежо Барретоның баяндамасын үш жолмен сынады. Біріншіден, баяндаманың авторы деп есептелетін Баррето оны жаза алмайтынын мәлімдеді. Содан кейін, бұл айыптаулар – асыра бағаланған жартылай шындықтар немесе тікелей жалғандық екенін дәлелдеді. Соңында, Китоның экономикалық проблемаларын оның адам ресурстарын (индейлерді) пайдалану арқылы емес, аймақтың табиғи ресурстарын жоспарлау және тиімді пайдалану арқылы шешуге болатынын айтты. Эспежоның бұл жұмыстағы мақсаты, істі талдап, Риобамба дін қызметкерлерін қорғаудан гөрі, жеке қарсыластарына шабуыл жасау мүмкіндігі болған сияқты. Дегенмен, оның заңгерлік шеберлігі "Representaciones" (Representations) атты еңбектерінде көрінеді, осы еңбектерінің арқасында ол 1787 жылы "El Retrato de Golilla" авторлығы үшін тұтқындалғаннан кейін босатылды. Бұл құжаттарда ол патшаға адалдығын қорғады, тұтқындалуының әділетсіздігіне наразылық білдірген көптеген беделді адамдардың пікірін айтты және жазу мақсатын түсіндірді. Бұл оның басты тақырыбына кіріспе болды: "El Retrato de Golilla" авторлығын жоққа шығару.
Ғылыми жұмыс
Испания корольдігі халық денсаулығына ерекше мән берді. Аурулар колонияларды үнемі мазалап келді, ал қалалық кеңестер Американың басқа аймақтарынан дәрігерлер мен санитарлық жабдықтар әкелуге қаржы жұмсады. Қалалардың түрлі аудандарының санитарлық-гигиеналық жағдайлары туралы дәрігерлердің баяндамалары жиі жарияланды. Эухенио Эспехо ғылым адамы ретінде Еуропа мен Америкадағы соңғы ғылыми жетістіктерді көрсетті. Оның медициналық еңбектеріндегі көптеген аргументтері мен ұсынымдарын заманауи дереккөздерде, мысалы, Француз ғылым академиясының естеліктерінде кездестіруге болады. Кито президенті ерекше түрде шешек ауруының алдын алуға көңіл бөлді. Аудиенция президенті Виллалангуа испан ғалымы Франсиско Гил ұсынған әдістерді қолдану мәселесін талқылау үшін Китоның барлық дәрігерлерін шақырды, сондай-ақ Эспеходен «Шешек ауруынан халықты сақтау әдісі туралы ойлар» атты еңбегін жазуын сұрады. 1785 жылдың 11 қарашасында аяқталған «Ойлар» екі бөлімнен тұрады: бірінші бөлімі Китода шешек ауруының алдын алуға, ал екінші бөлімі оны жою жолындағы кедергілерге арналған. Эспехоның екпе жасау және шешекке шалдыққандарды карантинге алу туралы білімі сол кездегі деңгейге қарағанда едәуір жоғары болды. Санитария мәселелеріне қатысты Эспехо қалалық аурухананың (Hospital de la Misericordia), монастырьлар мен құдайға табыну орындарының лас екенін және мұның болашақ эпидемияларға себеп болуы мүмкін екенін атап өтті. Ол шіркеулердің ішінде қайтыс болғандарды жерлеу салтын жақтырмады, оның орнына қала шегінен тыс, шіркеу таңдаған және қалалық кеңеске тиесілі зиратта жерлеуді ұсынды. Соңында ол аурухананы бейтлехемдіктердің басқаруын сынады. Олардың әдістері көнелгенін және қызмет көрсету сапасы нашар екенін айтты. Бұл аурухана қызметкерлерінің наразылығын тудырды, нәтижесінде Эспехо өзінің ұстазы Хосе дель Росариомен достығын жоғалтты.
Мұра
Эспехо Китодағы тәуелсіздік қозғалысының бастаушысы саналады. Ол 1795 жылы қайтыс болды, бірақ оның идеялары үш жақын досына зор әсер етті: Хуан Пио Монтуфар, Хуан де Диос Моралес және Хуан де Салинас. Олар Мануэль Родригес Кирогамен бірге 1809 жылғы 10 тамызда Кито қаласында Испаниядан тәуелсіздік жариялаған революциялық қозғалысты құрды. Эспехо Китоның алғашқы газетін шығарды, сондықтан ол Эквадор журналистикасының негізін қалаушы деп есептеледі. Ол Эквадордың алғашқы әдеби сыншысы болып саналады; испан ғалымы Марселино Менендес и Пелайоның сөзіне қарағанда, Эспехоның «Nuevo Luciano» шығармасы Оңтүстік Америкада жазылған ең көне сындық еңбек. Оның ықпалы Эквадордың жалпы рухани өмірінде де көрінеді, өйткені оның еңбектері оның маңызды ықпалдарының бірі болды; Эквадор білім беру саласында, себебі ол білім берудің орнына жақсы азаматтар тәрбиелеу сияқты жаңа педагогикалық идеяларды қолдады, сондай-ақ Эквадор ғылымында, өйткені ол Педро Висенте Малдонадомен бірге колониялық Эквадордың ең маңызды екі ғалымының бірі болды. Эспехо колониялық Китоның нақты жағдайын, халқының кедейлігін және олардың сапалы білім алу мүмкіншілігінің жоқтығын талдады, сондай-ақ колониялық биліктің жемқорлығын айыптады. 2000 жылдан бері Эспехо Эквадордың 10 центаво монетасының алдыңғы бетінде бейнеленген.
Екіншілік көздер
Ландазури, Андрес (2011). Espejo, el ilustrado, Кито, INPC. Эквадор авторларының классикалық кітапханасы Ariel, күні көрсетілмеген, № 56, І том.