Кіріспе

Вирустың түрі Хендра вирусы (Hendra henipavirus) – тек Австралияда ғана таралған зооноздық вирус. 1994 жылы алғаш рет бөліп алынғаннан бері, бұл вирус үй жануарларындағы және жеті адамдағы аурудың көптеген жағдайларымен байланысты. Хендра вирусы Henipavirus туысына жатады, оған зооноздық Нипах вирусы да кіреді. Хендра вирусының табиғи қорлары – Австралияға тән Pteropus туысына жататын төрт түрлі жартар.

Патология

Эксперименттік түрде Хендра вирусымен жұқтырылған жеміс жегіш жабырқақтар (flying foxes) вируэмияға ұшырап, шамамен бір апта бойы вирусты зәр, нәжіс және сілекей арқылы бөліп шығарады. Оларда басқа ешқандай ауру белгісі байқалмайды. Адамдарда Хендра вирусымен жұғудың симптомдары тыныс алу жүйесіне қатысты болуы мүмкін, оның ішінде өкпеден қан кету және ісіну, ал кейбір жағдайларда вирустық менингит дамуы мүмкін. Жылқыларда инфекция көбінесе өкпе ісінуі, қан тоқтауы және неврологиялық белгілердің бірін немесе бірнешеуін тудырады. Эфрин B2 генипавирустардың басты рецепторы ретінде анықталды.

Беріліс

Ұшқан түлкілер Хендра вирусының табиғи резервуары ретінде анықталды. Ұшқан түлкілерде 47% серопреваленция анықталды, бұл Австралияның бүкіл аумағындағы жарғанаттар арасында эндемикалық инфекцияның бар екенін көрсетеді. Жұқтырған ұшқан түлкінің дене сұйықтықтарына (несеп, нәжіс немесе ұшқан түлкінің сілекейімен жабылған шайналған жемістер) байланысқанда жылқылар Хендра вирусына шалдығады. Бұл көбінесе жылқылар ұшқан түлкілердің қоныс тепкен жерлердің астындағы шөптің арасында жайылымдағанда болады. 2021 жылы Австралияда екі ұшқан түлкі түрінен "Хендра вирусының генотипі 2" (HeV g2) деп аталатын Хендра вирусының жаңа варианты табылды. Ол басқа жарияланған Хендра вирусы геномдарымен 84% реттілік гомологияны бөліседі.

Алдын алу, анықтау және емдеу

Қазіргі уақытта адамдар үшін қауіпті азайту үшін үш негізгі тәсіл қолданылады. Жылқыларға арналған вакцина. 2012 жылдың қарашасында жылқыларға арналған вакцина қолжетімді болды. Вакцина тек жылқыларда ғана қолданылуы тиіс, себебі CSIRO ветеринарлық патологы доктор Дебора Миддлтонның айтуынша, ұшқан түлкіден жылқыға жұқтыру циклын үзу оны адамдарға жұқтырудан сақтайды, сондай-ақ "адамдарға арналған вакцинаға тағы көп жылдар қажет". Вакцина Хендра вирусын бейтараптандыратын суббұрыш вакцинасы болып табылады және Хендра вирусының G бетіндегі антигеннің ерітілетін түрінен тұрады, сонымен қатар ол тояқтарда сәтті сыналып көрілді. 2014 жылдың желтоқсанына дейін 100 000-нан астам жылқыға 300 000 доза вакцина салынды. 1000-нан 3-іне жуық жағдайда жағымсыз әсерлер тіркелді, көбінесе инъекция жасалған жерде ісіну байқалды. Өлім жағдайлары тіркелген жоқ. 2015 жылдың тамызында Австралияның Пестицидтер мен Ветеринариялық Дәрілер Басқармасы (APVMA) вакцинаны тіркеді. Австралия үкіметі өз мәлімдемесінде тіркелген жағымсыз әсерлер туралы барлық деректерді жариялады. 2016 жылдың қаңтарында APVMA оны жүкті биелерге қолдануға рұқсат берді. Жылқыларда ауруды жылдам диагностикалауға көмектесетін жылдам тест. Хендра вирусын анықтау бойынша зерттеулер жалғасып жатқанмен, антиденелерге конъюгацияланған магниттік бөлшектер мен кванттық нүктелерді пайдалану арқылы үміт беруші нәтижелер алынды. Жұқтырғаннан кейінгі емдеу. Нипа және Хендра вирустары – 1990 жылдары жартастардан пайда болған, адамдар мен үй жануарларында өлімге әкелетін жақын туыс парамиксовирустар. Ұлттық аллергия және жұқпалы аурулар институты (NIAID) вирустардың ерітілетін G гликопротеиндеріне негізделген Нипа және Хендра вирустарына қарсы вакциналарды, адъюванттармен бірге әзірледі. Екі вакцина да әртүрлі зертханалық жануарларда күшті нейтрализациялық антиденелерді тудыратыны көрсетілді. 2015 жылы Хендра вирусына шалдыққан жылқыларға қосымша ем ретінде қолдануға болатын моноклоналды антиденені бағалау үшін сынақтар басталды. Орманды жоюдың әсері. Кез келген зоонозды қарастырғанда, осы жұқтыруды жеңілдететін әлеуметтік, экологиялық және биологиялық факторларды түсіну қажет. Хендра вирусының маусымдық байланысы бар деп есептеледі және ұшқан түлкі жарғанақтарында Хендра вирусының таралу жиілігі мен олардың көбею уақыты арасында байланыс бар деген болжам бар. Сонымен қатар, соңғы зерттеулер Австралиядағы орманды жоюдың күшеюі Хендра вирусының таралуының артуына әкелуі мүмкін екенін көрсетеді. Ұшқан түлкі жарғанақтары жылдың көп бөлігінде ағаштарда тамақтанады. Алайда, аймақта жеміс ағаштарының жетіспеуіне байланысты, бұл жарғанақтар басқа жерге көшіп, жылқылармен жиірек қарым-қатынас жасайды. 2011 және 2013 жылдары Хендра вирусының ең соңғы екі ошағы жарғанақтар арасындағы тамақтандыру стресінің жоғары деңгейімен, сондай-ақ жарғанақтар популяциясының көшірілуімен байланысты. Қазіргі уақытта жылқыларға вакцинацияны арттыру және ұшқан түлкі жарғанақтарының тамақтану орындары ретінде осы маңызды орманды қайта отырғызу жұмыстары жүргізілуде. Осы шаралар арқылы өте қауіпті Хендра вирусының таралуын азайту мақсаты көзделуде. Бірінші жағдай, Драма сериясы деп аталған, Каннон Хиллдегі падоктан әкелінген бие, ауырғаннан кейін 19 басқа жылқымен бірге орналастырылды және екі күннен кейін қайтыс болды. Кейіннен барлық жылқылар ауырып, 13-і қайтыс болды. Қалған алты жануар инфекцияның қайталануын және одан әрі таралудың алдын алу үшін эвтаназияланды. Екінші ошақ 1994 жылдың тамызында (бірінші ошақтан бұрын) Брисбеннен 1000 км солтүстікке қарай Макейде тіркелді, нәтижесінде екі жылқы мен олардың иесі қайтыс болды. Иесі жылқыларды өлтіру кезінде көмектесті, үш аптадан кейін менингиттен ауырып, ауруханаға түсті. Ол жазылып шықты, бірақ 14 айдан кейін неврологиялық белгілер пайда болып, қайтыс болды. Бұл ошақ пациенттің миында Хендра вирусының анықталуы арқылы кейіннен диагностикаланды.

Аустралиядағы індет

2014 жылдың маусым айына дейін Австралияда Хендра вирусының таралуының жалпы саны елуге жетті, барлық жағдайларда жылқылар жұқтырды. Осы оқиғалардың нәтижесінде сексен үш жылқы өлді немесе евтаназияланды. Тағы төрт жылқы Хендра инфекциясының салдарынан өлді немесе евтаназияланды. Адамдар арасындағы өлім-жітім көрсеткіші 60%, ал жылқыларда 75% құрайды. Төрт жағдайда вирус жұқтырған жылқылармен тікелей байланыс нәтижесінде адамдарға жұқты. 2011 жылдың 26 шілдесінде Mt Alford шаруашылығындағы иттің HeV антиденелері анықталды, бұл ұшқыш түлкілерден, жылқылардан немесе адамдардан басқа жануардың тәжірибеден тыс жағдайда оң нәтиже көрсеткенінің алғашқы жағдайы болды. Осы оқиғалардың барлығы Австралияның шығыс жағалауында болды, ең солтүстік жағдай Квинсленд штатындағы Кэрнсте, ал ең оңтүстік жағдай Жаңа Оңтүстік Уэльстегі Кемпсиде тіркелді. 2011 жылдың шілдесінде Квинсленд штатының Чинчилла қаласындағы жағдайға дейін барлық ошақтар төрт құрлықтағы ұшқыш түлкілердің (жеміс жегіштердің) кемінде екеуінің таралу аймағында орналасқан болатын: кішкентай қызыл ұшқыш түлкі (Pteropus scapulatus), қара ұшқыш түлкі (Pteropus alecto), сұр бас ұшқыш түлкі (Pteropus poliocephalus) және көзілдірік ұшқыш түлкі (Pteropus conspicillatus). Чинчилла қаласы тек кішкентай қызыл ұшқыш түлкінің таралу аймағында орналасқан және Ұлы бөлініс тауынан батысқа қарай орналасқан. Бұл жылқыларда инфекцияның анықталған ең батыс нүктесі. Оқиғалардың уақыты індеттің маусымдық сипаттамасын көрсетеді. Алғашқыда бұл кішкентай қызыл ұшқыш түлкілердің көбею циклымен байланысты деп есептелді. Бұл түрлер әдетте сәуір және мамыр айларында туады. Алайда кейіннен көзілдірік ұшқыш түлкі мен қара ұшқыш түлкі инфекцияның таралуына көбірек қатысы бар түрлер ретінде анықталды. Індеттің таралу уақыты да суық айларда, температура мен ылғалдылықтың қоршаған ортада вирустың ұзаққа созылуына қолайлы болуы мүмкін кезеңдерде көбірек байқалады. Жарғақтардан тікелей адамдарға жұғу туралы деректер жоқ, сондықтан адамдарға жұғу тек аралық жануар – жылқы арқылы ғана жүреді. Осыған қарамастан, 2014 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының үкіметі ұшқыш түлкілердің қоныстарын жоюға рұқсат берді.

Австралиядағы Хендра індеттерінің тізімі

Күндері Жері Деректер Өлім (адам) Өлім (ат)

1994 жылдың тамызы Маккей, Квинсленд Екі жылқы мен бір адамның өлімі, Марк Престон. 1

2004 жылдың 1 қазаны Гордонвейл, Кэрнс, Квинсленд Бір жылқының өлімі. Жылқының аутопсиясын жасаған ветеринар Хендра вирусымен жұқтырылып, жеңіл ауруға шалдықты. 0

2004 жылдың 1 желтоқсаны Таунсвилл, Квинсленд Бір жылқының өлімі. 1

2007 жылдың шілдесі Пичестер, Саншайн-Кост, Квинсленд Бір жылқының жұқтыруы (эвтаназияланды).

2007 жылдың шілдесі Клифтон-Бич, Кэрнс, Квинсленд Бір жылқының жұқтыруы (эвтаназияланды).

2008 жылдың шілдесі Редлендс, Квинсленд Бес жылқының өлімі; төрт жылқы Хендра вирусынан қайтыс болды, ал қалған жануар жазылып, бірақ денсаулыққа қауіп төндіретін антиденелері болғандықтан евтаназияланды. Ауру жұқтырған шаруашылықтан екі ветеринарлық қызметкер жұқтырып, олардың бірі – ветеринарлық хирург Бен Кунин 2008 жылдың 20 тамызында қайтыс болды. Екінші ветеринар жылқыны евтаназиялау үшін қолданған инемен өзін-өзі тіккеннен кейін ауруханаға жатқызылды. Жұқтырған жылқыларға Кунинге көмектескен медбике де ауруханаға жатқызылды. Биоқауіпсіздік Квинсленд веб-сайтында осы оқиға кезінде 8 жылқының өлгені көрсетілген, алайда оқиғаның шолуы бес жылқының Хендра вирусынан өлгені расталғанын және үш жылқының "Хендра вирусы инфекциясының күмәнді жағдайлары ретінде қарастырылғанын" көрсетіп тұр. 1

2008 жылдың 14 шілдесі Прозерпин, Квинсленд Төрт жылқының өлімі. 2009 жылдың 1 қыркүйегінде екі апта комада болғаннан кейін ол вирусқа ұшырағаннан қайтыс болған төртінші адам болды. 1

2009 жылдың 14 қыркүйегі Боуэн, Квинсленд Екі жылқының өлімі. 1

2011 жылдың 20 маусымы – 31 шілдесі Альфорд тауы, Квинсленд Үш жылқының өлімі (барлығы Хендрадан өлгені расталды) және иттің сероконверсиясы. Осы шаруашылықтағы жылқының бірінші өлімі 2011 жылдың 20 маусымында болды, бірақ 2011 жылдың 1 шілдесінде екінші өлім болғаннан кейін ғана алғашқы жануардан алынған үлгілер тексерілді. Үшінші жылқы 2011 жылдың 4 шілдесінде евтаназияланды. 2011 жылдың 26 шілдесінде осы шаруашылықтан бір иттің HeV антиденелері бар екені анықталды. Ақпаратқа қарағанда, бұл австралиялық келпи, отбасылық серігі, үкіметтік саясатқа сәйкес, өлімге кесіледі. Биологиялық қауіпсіздік Квинсленд ұйымы иттің ауыр аттан жұққан болуы мүмкін екенін айтады. Дасти 2011 жылдың 31 шілдесінде екінші оң антидене тестісінен кейін евтаназияланды. 3

2011 жылдың 26 шілдесі Керри, Квинсленд Жылқы ауырғаннан кейін Беадесерт, Квинслендтегі басқа шаруашылыққа көшірілді. Бір жылқының өлімі. 1

2011 жылдың 28 шілдесі Логанлеа, Логан қаласы, Квинсленд Бір жылқының өлімі. Ерекше жағдай, бұл жылқының өлімі кезінде қанында HeV антиденелері болды. Бұл иммундық жауапты қалай түсіну керек деген мәселе пікірталас тудырады. 1

2011 жылдың 29 шілдесі Маклинс Риджес, Уоллонгар, Жаңа Оңтүстік Уэльс Бір жылқының өлімі. Шаруашылықтағы екінші жылқы Хендраға оң нәтиже берді және 2011 жылдың 12 шілдесінде евтаназияланды. 1

2011 жылдың 3 шілдесі Максвилл, Жаңа Оңтүстік Уэльс Бір жылқының өлімі. 2

2011 жылдың 24 шілдесі Парк Ридж, Логан қаласы, Квинсленд Бір жылқының өлімі. 1

2011 жылдың 11 шілдесі Куранда, Квинсленд Бір жылқының өлімі. 1

2011 жылдың 13 шілдесі Хервей-Бей, Квинсленд Бір жылқының өлімі. 1

2011 жылдың 14 шілдесі Лизмор, Жаңа Оңтүстік Уэльс Бір жылқының өлімі. 1

2011 жылдың 15 шілдесі Бундалл, Квинсленд Бір жылқының өлімі. 1

2011 жылдың 22 шілдесі Чинчилла, Квинсленд Бір жылқының өлімі. 1

2011 жылдың 24 шілдесі Муллумбимби, Жаңа Оңтүстік Уэльс Бір жылқының өлімі. 1

2011 жылдың 13 тамызы Муллумбимби, Жаңа Оңтүстік Уэльс Бір жылқының өлімі. Жылқы күні бұрын ауырғаннан кейін өлген. Хендра инфекциясы 2011 жылдың 17 тамызында расталды. 1

2011 жылдың 15 тамызы Баллина, Жаңа Оңтүстік Уэльс Бір жылқының өлімі. 1

2011 жылдың 17 тамызы Саут Баллина, Жаңа Оңтүстік Уэльс Екі жылқының өлімі. Жылқылар далада өлген күйде табылған. Екеуі де HeV-ға оң нәтиже берді. Өлімнің нақты күні белгісіз, бірақ Хендра инфекциясы 2011 жылдың 17 тамызында расталды. 1

2011 жылдың 28 тамызы Баллинаның солтүстігі, Жаңа Оңтүстік Уэльс Бір жылқының өлімі. 1

2011 жылдың 11 қазаны Бичмер, Кабультур, Квинсленд Бір жылқы тестілеуден кейін евтаназияланды. Бір апта бұрын шаруашылықта өлген жылқы Хендрадан өлген болуы мүмкін. 2011 жылдың 15 қазанында шаруашылықтағы тағы бір жылқы оң HeV антидене тестісінен кейін евтаназияланды. 1

2012 жылдың 3 қаңтары Таунсвилл, Квинсленд 2012 жылдың 3 қаңтарында өлген немесе евтаназияланған жылқы 2012 жылдың 5 қаңтарында оң HeV тестісін көрсетті. 1

2012 жылдың 26 мамыры Рокхемптон, Квинсленд Бір жылқы өлді. 1

2012 жылдың 28 мамыры Ингам, Квинсленд Бір жылқы өлді. 1

2012 жылдың 19 шілдесі Рокхемптон, Квинсленд Бір жылқы өлді. 2012 жылдың 27 шілдесінде аурудың клиникалық белгілерін көрсеткен шаруашылықтағы тағы екі жылқы евтаназияланды. Екі ит тексерілді және шаруашылық карантинге алынды. 1

2012 жылдың 27 маусымы Маккей, Квинсленд Бір жылқы оң HeV тестісінен кейін евтаназияланды. Шаруашылықтағы 15 жылқы тексеріліп, карантинге алынды, сондай-ақ көрші шаруашылықтардағы жылқылар да. 1

2012 жылдың 27 шілдесі Кэрнс, Квинсленд Бір жылқы өлді. 1

2012 жылдың 5 қыркүйегі Порт-Дуглас, Квинсленд Бір жылқы өлді. Шаруашылықта 13 бас жылқы карантинге алынды. 1

2012 жылдың 1 қарашасы Ингам, Квинсленд Бір симптомды жылқы евтаназияланды. Келесі күні жасалған HeV тестісі оң нәтиже берді. Шаруашылықта жеті бас жылқымен бірге карантинге алынды. 1

2013 жылдың 20 қаңтары Маккей, Квинсленд Бір жылқы өлді. 1

2013 жылдың 19 ақпаны Атертон Таулары, Солтүстік Квинсленд Бір жылқы өлді. Шаруашылықтан төрт жылқы мен төрт адам тексерілді. 1

2013 жылдың 3 маусымы Максвилл, Жаңа Оңтүстік Уэльс Бір жылқының өлімі, екінші жылқы вакциналанды, бес мысық пен бір ит тексерілді. 1

2013 жылдың 1 шілдесі Тарампа, Квинсленд Бір жылқы өлді. HeV вирусы расталды. 1

2013 жылдың 4 шілдесі Максвилл, Жаңа Оңтүстік Уэльс Алты жасар арық жылқы өлді. Бірнеше бас жылқы, иттер мен мысықтар тексерілді. Шаруашылықтан бір ит HeV-ға оң нәтиже берді және шамамен 19 шілдеде евтаназияланды.

2011 жылдың маусым-тамыз айларындағы оқиғалар

1994–2010 жылдары он төрт жағдай тіркелді. 2011 жылдың 20 маусымы мен 28 тамызы аралығында тағы 17 жағдай анықталды, оның ішінде жиырма бір жылқы қырылды. 2011 жылдың маусым және тамыз айлары аралығында жағдайлардың күрт өсуінің себебі белгісіз. Әдетте, HeV жұқтыру жағдайлары мамыр мен қазан айлары аралығында көбірек кездеседі. Бұл кезең кейде "Хендра маусымы" деп аталады, ол Оңтүстік-Шығыс Квинслендтегі құнды қысқы жемделу ортасында барлық түрдегі жеміс жегіш жарықшалардың көптеп шоғырлануымен сипатталады. Ауа райы (жылы және ылғалды) генипавирустың қоршаған ортада тірі қалуына жағдай жасайды. Қазіргі кеңес бойынша, бұл жағдайлар HeV-дің өзіндегі кез келген мутацияның нәтижесі емес. Басқа ұсыныстардың бірі – тестілеу көлемінің артуы анықтау көрсеткіштерінің өсуіне әкелді. Жарықшалар мен жылқылар арасындағы жұқтыру жолы анықталмағандықтан, жылқыларда инфекцияға шағу мүмкіндігін арттыратын факторлар белгісіз. 2011 жылдың 27 шілдесінде HeV антиденелері бар ит анықталғаннан кейін Квинсленд және Жаңа Оңтүстік Уэльс үкіметтері Хендра вирусын зерттеуге 6 миллион доллар көлемінде қосымша қаржы бөлді, ол 2014–2015 жылдарға дейін жұмсалатын болады. Бұл қаражат жарықшалардағы инфекцияның экологиялық себептерін және жарықшалар мен басқа да түрлер арасындағы вирустың таралу механизмін зерттеуге бағытталатын болады. Федералдық үкімет тағы 6 миллион доллар бөлді, бұл қаражаттың жартысы адам денсаулығын зерттеуге, ал қалған жартысы жануарлар денсаулығы мен биоәртүрлілікті зерттеуге жұмсалады.