Кіріспе

Адам және малдың вирус ақпараттық аурулары.

Белгілері мен симптомдары

Адамдарда вирус бірнеше синдромға себеп болуы мүмкін. Көбінесе, оларда ешқандай белгілер болмайды немесе тек жеңіл ауру болады, оның ішінде қызба, бас ауруы, бұлшықет ауырулары және бауырдың бұзылулары байқалады. Шамалы пайыз (< 2%) жағдайларда, ауру геморрагиялық қызба синдромына, менингоэнцефалитке (мидың және миды қаптаған тіндердің қабынуына) немесе көзге әсер етуі мүмкін. Аурудың бастапқы кезеңінде науқастарда әдетте қызба, жалпы әлсіздік, арқадағы ауырсыну, бас айналу және салмақ жоғалту сезімі пайда болады. Әдетте, адамдар аурудың басталғаннан кейін екі-жеті күннің ішінде жазылып кетеді. Ауруға шалдыққан адамдардың шамамен 1%-ы осы аурудан көз жұмады. Мал шаруашылығында өлім-жітім көрсеткіші едәуір жоғары. Жүкті мал RVF жұқтырған жағдайда, дерлік 100% жағдайда түсік болады. RVF-тың эпизоотиясы (жануарлардың жұқпалы ауруының эпидемиясы) көбінесе түсіктердің себепсіз толқынымен басталады. Малдың басқа да белгілеріне құсу және диарея, тыныс алу мүшелерінің ауруы, қызба, әлсіздік, анорексия және жас малдың күрт өлімі жатады.

Вирусология

Вирус Бунявирал тұқымдасына жатады. Бұл – қабықшасы бар, теріс бір тізгілі РНК вирустарының тобы. Барлық буниявирустардың сыртында екі гликопротеин – G(N) және G(C) – қамтитын липидтік қабықшасы бар, олар жасушаға ену үшін қажет. Олар геномдарын эндосомалық мембранамен біріктіру арқылы жаңақ жасушаның цитоплазмасына жеткізеді. Вирустың G(C) протеині флавивирустар мен альфавирустардағыдай II класс мембраналық бірігу протеинінің құрылымдық ерекшелігіне ие. Бұл құрылымдық ұқсастық осы вирустық тұқымдастардың ортақ тегі болуы мүмкін екенін көрсетеді. Вирустың 11,5 кб үш бөлікті геномды бір тізгілі РНК құрайды. Флебовирус ретінде, ол амбисенс геномға ие. Оның L және M сегменттері теріс тізгілі, ал S сегменті амбисенс. Бұл үш геном сегменті алты негізгі протеиннің кодын жазады: L протеині (вирустық полимераза), екі гликопротеин G(N) және G(C), нуклеокапсид N протеині және құрылымдық емес NSs және NSm протеиндері.

Беріліс

Вирус шыбықтар арқылы, сондай-ақ жұқтырған жануарлардың тіндерімен тікелей жанасу арқылы таралады. Вирусты екі түр – Culex tritaeniorhynchus және Aedes vexans таратады. Басқа да ықтимал таратушыларға Aedes caspius, Aedes mcintosh, Aedes ochraceus, Culex pipiens, Culex antennatus, Culex perexiguus, Culex zombaensis және Culex quinquefasciatus жатады. Жұқтырған тіндермен жанасу адамдардың инфекцияға шалдығуының басты себебі саналады. Вирус екі түрлі жануардан – Питердің иықты жеміс жегіші (Micropteropus pusillus) және аба дөңгелек жапырақты жануардан (Hipposideros abae) бөлініп алынды, олар вирустың резервуары деп есептеледі.

Патогенез

RVFV-нің РНК-сының көптеген компоненттері вирустың патологиясында маңызды рөл атқарады, бірақ S сегментінде кодталған құрылымдық емес ақуыз (NSs) ғана қожайынға тікелей әсер ететін компонент болып табылады. NSs қожайынның интерферон (IFN) вирусқа қарсы жауабына қарсы жауымдаушылық және күрес жүргізеді. IFN-дер иммундық жүйенің вирус инфекцияларымен күресуі үшін қажет. Бұл тежеу механизмі бірнеше себепке байланысты деп саналады, алғашқысы – транскрипциялық фактордың түзілуін бәсекелестік тежеу. Бұл өзара әрекеттесу басқа транскрипциялық фактордың құрауымен бәсекелестік ингибицияға алып келеді және транскрипциялық фактор кешенінің жиналу процесін тоқтатады, нәтижесінде қожайынның вирусқа қарсы жауабы басылады. 2016 жылдың қыркүйегіне дейін Кения медициналық зерттеу институты (KEMRI) Immunoline деп аталатын өнімді жасады, ол бұрынғы әдістерге қарағанда адамдарда ауруды әлдеқайда жылдам диагностикалауға мүмкіндік береді.

Алдын алу

Адамның инфекцияға шағу ықтималдығын жұқтырған жануарлардың қанымен, дене сұйықтықтарымен немесе тіндерімен тікелей жанасуды азайту және маса мен басқа да қан сорғыш жәндіктерден қорғану арқылы төмендетуге болады. Масаға қарсы спрейлерді қолдану және ұйықтарлық торлар қолданудың екі тиімді тәсілі. ЖЖҚ (Рифт-Вэлли қызбасы) эндемикалық аймақтарда жануарлармен жұмыс істейтін адамдар үшін, жұқтыру мүмкіндігі бар жануарлардың қанына немесе тіндеріне тікелей жанасуды болдырмау үшін қорғаныш киімдерін кию маңызды шара болып табылады. Қоршаған ортаны мониторингтеу және жағдайды қадағалау жүйелерін құру болашақ ЖЖҚ шабуылдарын болжауға және бақылауға көмектесуі мүмкін. Ветеринариялық қолдануға арналған вакциналардың түрлі нұсқалары бар. Өлі вакциналар бірнеше инъекция қажет болғандықтан, жануарларды далалық жағдайда жүйелі түрде вакцинациялау үшін тиімді емес. Тірі вакциналар бір инъекциямен жасалады, бірақ қойларда туа біткен ақаулар мен түсік тудыруы мүмкін, ал ірі қара малдарда қорғаныс деңгейі төмен болады. MP 12 аттенуацияланған тірі вакцинасы үй жануарларындағы зертханалық сынақтарда үміттендірерлік нәтижелер көрсетті, бірақ вакцинаны далалық жағдайда қолдану үшін қосымша зерттеулер қажет. 13 аттенуацияланған тірі клоналды вакцинасы жақында Оңтүстік Африкада тіркеліп, қолданысқа енгізілді. Молекулалық рекомбинантты құрылымдарды пайдаланатын баламалы вакциналар әзірленуде және жақсы нәтижелер көрсетуде. Бұл вирусқа тән NSs және NSm құрылымдық емес ақуыздарын жою қойларда тиімді вакцинаны жасауға мүмкіндік беретіні дәлелденді.

Эпидемиология

РВЖ-ның ошақтары Сахарадан оңтүстік Африка елдерінде жиі кездеседі, ал басқа аймақтарда сирек ошақтар тіркеледі. Бұл аурудың ошақтары көбінесе Эль-Ниньо/Оңтүстік тербелістің жылы фазаларымен сәйкес келеді. Осы кезеңде жауын-шашын мөлшерінің артуы, су тасқыны және вегетация индексінің жасылдануы байқалады, бұл қансорушы комартқылардың көбеюіне алып келеді. RVFV тік жолмен, яғни анадан баласына комартқылар арқылы беріледі. Құрғақ жағдайда вирус жұмыртқада бірнеше жылға дейін тірі қалуы мүмкін. Комартқылар жұмыртқаларын суға салады, онда олар кейіннен шайқалады. Комартқы жұмыртқаларының шайқалуы үшін су қажет болғандықтан, жаңбыр мен су тасқыны комартқылар популяциясының өсуіне және вирус таралу мүмкіндігінің артуына ықпал етеді. Бұл аурудың алғашқы тіркелген ошағы 1931 жылы Кенияда қой, ірі қара және адамдар арасында анықталды; ал 1950-1951 жылдары елде болған тағы бір ауыр ошақ мал өліміне 100 000-ға жуық жануардың қаза болуына және адамдарда қызбаның тіркелмеген жағдайларына әкелді. 1974-1976 жылдары Оңтүстік Африкада 500 000-нан астам жануар жұқтырылып, адам өлімі тіркелді. Египетте 1977-1978 жылдары шамамен 200 000 адам жұқтырды, кем дегенде 594 адам қайтыс болды. 1998 жылы Кенияда вирус 400-ден астам адамның өмірін қиды. Одан бері Сауд Арабиясы мен Йеменде (2000), Шығыс Африкада (2006-2007), Суданда (2007), Оңтүстік Африкада (2010), Угандада (2016), Кенияда (2018) және Майоттада (2018-2019) ошақтар тіркелді. 2020-2021 жылдары Кенияда, ал 2022 жылы Бурундиде індет жалғасуда.

Биологиялық қару

Рифт аңғары қызуы – 1969 жылы ел биологиялық қару бағдарламасын тоқтатқанға дейін АҚШ зерттеген, мүмкін биологиялық қару ретінде қолданылатын оннан астам агенттің бірі еді.

Зерттеу

Бұл ауру ДДҰ-ның Эбола эпидемиясынан кейін жасалған, жаңа диагностикалық тесттер, вакциналар және дәрілерді жеделдетіп зерттеу мен дамытуға бағытталған жаңа жоспарында, болашақ эпидемияға себеп болатын бірнеше аурудың бірі ретінде анықталды.