Кіріспе

Вирустық аурудың таралушысы – егеуқұйрық тышқанның бір түрі.

Ауру көбінесе инфекция жұқтырған көп сүтқоректі егеуқұйрық тышқанның зәрі немесе нәжісімен тікелей жанасу арқылы адамдарға таралады. Симптомдарға сүйенген диагноз қою қиын. Алдын алу үшін, ауру жұқтырғандарды оқшаулау және тышқандармен байланысты азайту қажет. Ауру туралы алғашқы сипаттамалар 1950 жылдарға дейін жетеді. Ласса қызуы Батыс Африкада, оның ішінде Нигерия, Либерия, Сьерра-Леоне, Гвинея және Гана сияқты елдерде кең таралған.

Белгілері мен симптомдары

Симптомдар әдетте инфекцияға ұшырағаннан кейін 7-21 күн ішінде пайда болады. Жұқтырғандардың 80%-ында аз немесе ешқандай симптомдар байқалмайды. Бұл жеңіл симптомдардың ішінде қызба, шаршау, әлсіздік және бас ауруы болуы мүмкін. Бұл – қапталған, бір тізбекті және екі бөлікті РНК-сы бар ескі әлем аренавирусы. Ласса вирусы үлкен және кішкентай геномдық бөлімдерді қамтиды, және бүгінгі күнге дейін жеті туыс тегі анықталды: Нигериядан I, II және III туыс тегі; Сьерра-Леоне, Гвинея және Либериядан IV туыс тегі; Кот-д'Ивуар мен Малиден V туыс тегі және Бениннен VII туыс тегі.

Таралу

Ласса вирусы көбінесе басқа жануарлардан адамға жұғады, әсіресе Наталь көп емшектес тышқаны немесе Африка тышқаны, сондай-ақ Наталь көп емшектес егесі (Mastomys natalensis) деп те аталады. Бұл, шамасы, экваторлық Африкадағы ең көп таралған тышқан, адамдардың үйлерінде жиі кездеседі және кейбір аймақтарда деликатес ретінде желінеді. Көп емшектес тышқан тез арада көптеген бала туады, адамдар қоныстанған жерлерді мекендеуге бейім, осылайша кеміргіштермен адамның байланысу қаупі артады және Африка құрлығының батыс, орталық және шығыс бөліктерінде таралған. Тышқан вирусты тасымалдаушы болғаннан кейін, ол өмірінің соңына дейін нәжіс және зәр арқылы вирусты бөліп шығарып, оған ұғуға көптеген мүмкіндіктер жасайды.

Диагностика

Мүмкіндігінше ауруды диагностикалау және оның барысын, сондай-ақ асқынуларын бағалау үшін бірқатар зертханалық зерттеулер жүргізіледі. Зертханалық тесттер қолжетімсіз болса, диагноздың дұрыстығы күмәнді болуы мүмкін. Бір қиындық – Африкада безгек, тиф сияқты көптеген қызба ауруларының болуы, олар Ласса безгегінің белгісіз көріністеріне ұқсас симптомдарды тудыруы мүмкін. Ласса безгегі ең көп таралған Батыс Африкада, тестілеу үшін қажетті жабдықтардың жетіспеуіне байланысты диагностикалау қиын. FDA әлі күнге дейін Ласса безгегіне арналған кеңінен расталған зертханалық тестті бекітпеді, бірақ LASV вирусының бар екенін анық дәлелдей алатын тесттер бар.

Алдын алу

Mastomys кеміргіштерінің санын бақылау қиын, сондықтан шаралар кеміргіштерді үйлерден және тағамдық өнімдерден алшақтатуға, тиімді жеке гигиенаны сақтауға, дәнді және басқа да азық-түліктерді кеміргіштер өтпейтін ыдыстарда сақтауға, сондай-ақ қоқысты үйден қашық жерге тастауға бағытталған, бұл таза шаруашылықты сақтауға көмектеседі. Жұққан адаммен байланыс кезінде қолғап, маска, зертханалық халат және қорғаныш көздік кию ұсынылады, бұл қан мен дене сұйықтықтарымен тікелей байланысты болдырмау үшін. Көптеген елдерде бұл мәселелерді денсаулық сақтау департаменті қадағалайды. Аз дамыған елдерде мұндай ұйымдардың жұқпалы аурулардың таралуын тиімді бақылауға қажетті ресурстары жетілмеуі мүмкін.

Вакцина

2023 жылға дейін адамдарға арналған вакцина жоқ. 2002 жылы АҚШ Армиясының жұқпалы аурулар жөніндегі медициналық зерттеу институтының ғалымдары үміт беретін вакцина кандидатын жасады. Олар Ласса вирусының гликопротеинін өндіретін рекомбинантты везикулярлы стоматит вирусының векторлары негізінде Ласса вирусына қарсы көбейтілмелі вакцинаны әзірледі. Бір рет бұлшық етке инъекция салғаннан кейін, сынақ приматтары клиникалық белгілерсіз, өлімге әкелетін инфекциядан аман қалды.

Емдеу

Емдеу сусыздануды жоюға және белгілерді жақсартуға бағытталған, бірақ оны қолдануды қолдайтын дәлелдер жеткіліксіз.

Жүктілік

Жүкті әйелдерге Ласса қызуы үшінші триместрдің соңында жұққанда, ананың өмірін сақтау үшін босандыру қажет. Себебі вирус плацентаға және қан тамырлары көп тіндерге бейім. Қандай шара қолданылса да, ұрықтың аман қалу мүмкіндігі оннан біреу ғана; сондықтан, басымдық әрқашан ананың өмірін құтқаруға беріледі. Босанғаннан кейін әйелдер Ласса қызуымен ауырған басқа адамдармен бірдей емделуі тиіс.

Болжам

Ласса қызуымен ауруханаға түскен адамдардың шамамен 15–20% аурудан көз жұмады. Жалпы өлім-жітім көрсеткіші 1% деп есептеледі, бірақ эпидемия кезінде ол 50%-ға дейін жетеді. Егер жүкті әйелдердің үшінші триместрінде ауру жұқса, өлім-жітім көрсеткіші 80%-дан асып кетеді; мұндай жағдайларда жүктің де өліміне жиі кезеседі. Аборт ананың өлім қаупін азайтады. Аурудан аман қалғандардың кейбіреулерінде аурудың салдарынан ішінара немесе толық саңыраулық сияқты ұзаққа созылатын әсерлер байқалуы мүмкін.

Эпидемиология

Жыл сайын шамамен 300 000-нан 500 000-ға дейін жағдай тіркеледі, нәтижесінде 5 000 адам қаза болады. Жылдық жағдай саны 3 миллионға жетеді.

География

Ласса қаупі жоғары аймақтары Батыс Африканың батыс және шығыс шектеріне жақын орналасқан. 2018 жылғы мәлімет бойынша, Ласса белдеуіне Гвинея, Нигерия, Сьерра-Леоне және Либерия кіреді. 2003 жылғы мәліметтерге сәйкес, Сьерра-Леоне мен Либерияда ауруханаға түскендердің 16%-ында вирус анықталған. 2018 жылдың 25 ақпанында 1081 күдікті жағдай және 90 қайтыс болған жағдай тіркелді; оның 317 жағдайы және 72 қайтысы Ласса вирусы деп расталды, ал 2018 жылдың соңына қарай тіркелген жағдайлардың жалпы саны 431-ге жетті.

2019 жылғы ошақ

2019 жылы Нигериядағы жалпы науқас саны 810 болды, оның ішінде 167 адам қайтыс болды, бұл сол кезге дейін ең жоғары өлім-жітім деңгейін (23,3%) құрады.

2021 жылғы індет

2021 жылдың 8 желтоқсанында Нигерияның ауруларды бақылау орталығы (NCDC) Ласса қызуынан екі адамның қаза болғаны туралы мәлімдеме алды.

2022 жылғы індет

Эпидемия жаңа беліс алды, 2022 жылдың 3-30 қаңтары аралығында Нигерияның 36 штатының 14-і мен Федералды астаналық округтің барлық аумағында Ласса қызуының 211 зертханалық расталған жағдайы, оның ішінде 40 өлім (өлім-жітім көрсеткіші: 19%) тіркелді. Жалпы, қаңтардан наурызға дейін 132 өлім жағдайы тіркелді, өлім-жітім көрсеткіші (ӨЖК) 19,1% құрады, бұл 2021 жылдың осы кезеңімен (ӨЖК) салыстырғанда төмен (21,0%).

Либерия

Ласса қызуы Либерияда эндемикалық. 2017 жылдың 1 қаңтарынан 2018 жылдың 23 қаңтарына дейін алты округтен – Бонг, Гранд-Басса, Гранд-Кру, Лофа, Маргиби және Нимба – 91 күдікті жағдай тіркелді. Олардың 33-і зертханалық тұрғыдан расталды, соның ішінде 15 адам қайтыс болды (расталған жағдайлардың арасындағы өлім-жұлым көрсеткіші = 45,4%). 2020 жылдың ақпан айында алты округтің тоғыз денсаулық сақтау ауданынан 9 өліммен бірге 24 расталған жағдай тіркелді. Гранд-Басса және Бонг округтеріндегі расталған жағдайлардың саны 20-ны құрайды.

Тарих

Бұл ауру 1969 жылы Нигерияда анықталды.

Зерттеу

Ласса вирусы – Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДСҰ) болашақта эпидемияға себеп болуы мүмкін вирустардың бірі ретінде анықтаған. Сондықтан олар жаңа диагностикалық тесттер, вакциналар және дәрі-дәрмектерді әзірлеу үшін оны жедел зерттеулер мен дамыту тізіміне қосты. 2007 жылы SIGA Technologies компаниясы Ласса қызуымен ауырған теңіз шошқаларында дәрі-дәрмекті сынап көрді. Вакцинаны жасау жұмысы жалғасуда, және жануарлар үстіндегі сынақтарда бірнеше тәсілдер жақсы нәтижелер көрсетіп отыр.