Кіріспе

РНҚ вирустарының туысы. Henipavirus – Paramyxoviridae тұқымдасына жататын, теріс таспалы РНҚ вирустарының туысы, Mononegavirales қатарына кіреді. Оның құрамында алты анықталған түрі бар және көптеген түрлер зерттелуде. 2009 жылы Ганадан африкалық сабан түсті жеміс жегіш жартастарда (Eidolon helvum) белгілі henipavirus-тарға филогенетикалық жақындықтары бар үш жаңа вирус анықталды. Австралия мен Азиядан тыс жерлерде осы жаңа henipavirus-тардың табылуы, henipavirus-тардың эндемикалық аймағы бүкіл әлемде болуы мүмкін екенін көрсетеді. Осы африкалық henipavirus-тардың сипаттамасы қазіргі таңда жүргізілуде. Nipah және Hendra henipavirus-тары АҚШ Ауыл шаруашылығы департаменті мен Денсаулық және әлеуметтік қызметтер департаментінің (USDA HHS) тізіміндегі C санатындағы таңдаулы агенттер болып саналады.

Құрылымы

Хенипавириондар плеоморфты (түрлі пішіндес), диаметрі 40-тан 600 нм-ге дейін ауыспайды. Олардың липидтік мембранасы вирус матрицалық ақуызының қабығының үстінде жатыр. Өзегінде геномдық РНК-ның бір спиральды тізбегі N (нуклеокапсид) ақуызына тығыз байланысқан және репликация кезінде РНК полимераза активтілігін қамтамасыз ететін L (ірі) және P (фосфопротеин) ақуыздарымен байланысты. Липидтік мембранаға F (қосылу) ақуызының тримерлері және G (қосылу) ақуызының тетрамерлерінің тікенектері ендірілген. G ақуызының функциясы (MojV G-ні қоспағанда) – вирусқа Эфрин B1, B2 немесе B3 арқылы жануарлардың өте консервативті ақуыздарының туысы арқылы жасырушы жасушаның бетіне байланысу. Бұл қосылу гликопротеинінің құрылымы рентгендік кристаллография арқылы анықталды. F ақуызы вирус мембранасын жасырушы жасуша мембранасымен біріктіріп, вирионның ішкі құрамын жасушаға босатады. Сонымен қатар, ол жұқтырған жасушалардың көрші жасушалармен бірігіп, ірі, көп ядролы синцитиялардың пайда болуына себеп болады.

Геном

Барлық мононегавирустық геномдар сияқты, Хендра вирусы мен Нипа вирусының геномдары сегменттелмеген, бір тізбекті теріс сезімді РНК болып табылады. Екі геномның ұзындығы 18,2 кб-қа тең, және құрамында алты ген бар, олар алты құрылымдық белокқа сәйкес келеді. Paramyxoviridae тұқымдасының басқа мүшелерімен ортақ, хенипавирустың геноміндегі нуклеотидтер саны алтыға еселенеді, бұл "алтылық ережесі" деп белгілі. Мутация немесе толық емес геном синтезі арқылы алтылық ережесінен ауытқу вирустың тиімсіз көбейіп-көбеюіне алып келеді, бұл РНК мен N белгісі арасындағы байланыс тудырған құрылымдық шектеулерге байланысты болуы мүмкін. Хенипавирус P генінен V, W және C деген үш қосымша белок өнімдері пайда болады. V және W белоктары РНК-ны өңдеу деп аталатын ерекше процесс арқылы түзіледі. Бұл процесте хенипавирустарда трансляцияға дейін P генінің мРНК-сына қосымша гуанозин қалдықтары енгізіледі. Бір гуанозиннің қосылуы V белгісін, ал екі гуанозин қалдығының қосылуы W белгісін тудырады. C белгісі РНК-ны өңдеу арқылы емес, вирустық мРНК-ны аударғанда жаңақ клеткасының рибосомасының "сырғуы" арқылы өндіріледі. P, V және W белоктары C белігінің өндірісіне әкелетін балама ашық оқу тізбегіне ие. P, V, W және C белоктары бірнеше механизмдер арқылы жаңаң иесінің туа біткен вирусқа қарсы иммундық жауабын бұзады. P, V және W белоктары STAT1 байланысу домендерін қамтиды және STAT1-ді ядро мен цитоплазмада тұрақтандыру арқылы интерферонға қарсы әрекет етеді. C белігі қабынуға қарсы ерте жауапты реттейді және ESCRT-ге тәуелді механизм арқылы вирус бұршақталу процесін де ынталандырады.

Өмірлік цикл

Ұсақ артериялардың, нейрондардың және тегіс бұлшық еттер клеткаларының айналасындағы эпителий жасушаларында орналасқан клеткалық рецептор эфрин B2 вирустық белок G-ге нысана болады. G белгісі эфрин B2-ге байланысқаннан кейін, вирустық белок F жасуша мембранасымен бірігуге көмектеседі және вирустық РНК-ны жасуша цитоплазмасына шығарады. Ішке енгеннен кейін, вирустық РНК үлгі ретінде пайдаланылып, вирустық РНК транскрипциясы жүзеге асырылады. Бұл процесті полимераза кешені бастап, тоқтатады. Полимераза кешені транскрипцияны тоқтатып, геномды көбейтуді бастағанға дейін вирустық ақуыздар жасушада жиналады. Вирустық РНК-ның транскрипциясы РНК-ның оң бағытталған тізбектерін жасайды, содан кейін олар теріс бағытталған вирустық РНК-ны жасау үшін үлгі ретінде қолданылады. Вирустық бөлшектер вирион құруға жиналғанша вирустың геномдық көбеюі тоқтатылады. Жасуша мембранасы дайын болғаннан кейін, жаңа вириондар жасушадан бүршіктеп шығады.

Вакцина

Хенипавирустар адам және жануарлар арасында жоғары өлім-жітімге себеп болады. Осы себепті HeV және NiV-ге қарсы иммундау қажеттігі туындайды. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы хенипавирустық факторларды R&D Blueprint Priority Pathogens ретінде жіктеді, бұл олардың эпидемиялық потенциалына байланысты маңызды тәуекел төндіретінін көрсетеді. NiV және HeV-дің кең түрлерге бейімделуі адамдармен қатар малдың да өліміне әкелді, нәтижесінде ветеринариялық вакциналар әзірлеудің және лицензиялаудың әртүрлі кезеңдерінде жүр. 2012 жылы Австралияда EquiVac HeV атты жылқыға арналған ветеринариялық вакцина лицензияланды. Адамдарға арналған бірнеше эксперименталды вакциналар клиникалық алдын ала зерттеулер кезеңінде, бірақ олардың ешқайсысына әлі лицензия берілмеген. NiV-ден қорғау мақсатында жасалған ерігіш HeV байланысқан гликопротеинді вакцина 2022 жылдың қараша айында I фазалық клиникалық сынағын аяқтады, бірақ нәтижелері әлі жарияланбады. Вакцинация арқылы NiV және HeV-ге қарсы қорғаныстың басты механизмі – нейтралдаушы антиденелер деп есептеледі. Дегенмен, аурудың жануарлар моделіндегі бірқатар клиникалық алдын ала зерттеулер, жасушалық иммундық жауап, соның ішінде CD8+ және CD4+ T-жасушалары қорғанысқа қатысуы мүмкін екенін көрсетті.

Пайда болу себептері

Хенипавирустардың пайда болуы соңғы онжылдықтарда басқа зооноздық вирустардың пайда болуымен паралель жүреді. SARS коронавирусы, Австралиялық жарғанақ лиссавирусы, Менангел вирусы, Марбург вирусы, COVID-19 және, мүмкін, Эбола вирустары да жарғанақтарда қонақтайды және түрлі басқа да түрлерге жұқтыра алады. Осы вирустардың әрқайсысының пайда болуы жарғанақтар мен адамдар арасындағы байланыстың күшеюімен байланысты, кейде аралық үй жануарларының қатысуымен. Бұл байланыстың күшеюіне адамның жарғанақтардың жеріне (Нипах вирусының жағдайында, әсіресе аталған жердегі шошқа шаруашылықтарына) енуі, сондай-ақ тамақ ресурстарының өзгеруі мен ортаның жоғалуы салдарынан жарғанақтардың адамдарға жақын аумаққа қоныс аударуы себеп болады. Оңтүстік Азия мен Австралияда (әсіресе шығыс жағалауында) құс түлкілердің қоныс орындарының жоғалуы, сондай-ақ қалған орындарға адамдардың тұру орындары мен егістіктерінің енуі адамдар мен құс түлкілердің таралу аймақтарының үлкен дәрежеде беттесуіне әкеп соқтыратын деректер бар.