Кіріспе

Оқушыларды ынтымақтастық топтарға біріктіретін білім беру тәсілі. Ынтымақтастық оқыту – сыныптағы іс-әрекеттерді академиялық және әлеуметтік оқыту тәжірибесіне ұйымдастыруға бағытталған білім беру тәсілі. Ынтымақтастық оқыту студенттерді топтарға бөлуден гөрі көбірек нәрсені қамтиды және ол «позитивтік өзара тәуелділікті құру» деп сипатталған. Студенттер академиялық мақсаттарға жету үшін міндеттерді бірлесіп орындау үшін топта жұмыс істеуі керек. Жеке оқудан, ол бәсекелестік сипатқа ие болуы мүмкін, ерекшеленеді, ынтымақтастықпен оқу арқылы студенттер бір-бірінің ресурстарын және дағдыларын пайдалана алады (бір-бірінен ақпарат сұрау, бір-бірінің идеяларын бағалау, бір-бірінің жұмысын бақылау және т.б.). Сонымен қатар, мұғалімнің рөлі ақпарат беруден студенттердің оқуына көмектесуге өзгереді. Топ сәттілікке жеткенде, әркім сәттілікке жетеді. Росс пен Смит (1995) ынтымақтастық оқытудың табысты тапсырмаларын интеллектуалды талаптарға сай, шығармашылыққа толы, ашық және жоғары деңгейдегі ойлау тапсырмаларын қамтитынын сипаттайды. Ынтымақтастық оқыту студенттердің қанағаттану деңгейінің артуымен де байланысты. Сыныпта ынтымақтастық оқытуды табысты енгізу үшін бес маңызды элемент анықталды: позитивтік өзара тәуелділік, жеке және топтық жауапкершілік, ынталандырушы өзара әрекеттесу (жеке кездесу), студенттерге қажетті тұлғааралық және шағын топтық дағдыларды оқыту, топтық талдау. Джонсон мен Джонсонның мета-талдауына сәйкес, ынтымақтастық оқыту ортасындағы студенттер, жеке немесе бәсекелестік оқыту ортасындағы студенттермен салыстырғанда, көбірек жетістікке жетеді, жақсырақ ойлайды, өздерін жоғары бағалайды, сыныптастарымен және оқу тапсырмаларымен көбірек риза болады және көбірек әлеуметтік қолдау сезінеді.

Тарих

Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын Олпорт, Уотсон, Шоу және Мид сияқты әлеуметтік теоретиктер топтық жұмыстың жеке жұмыстан сандық, сапалық және жалпы өнімділік тұрғысынан тиімдірек екенін анықтағаннан кейін ынтымақтастық оқыту теориясын қалыптастыруға кірісті. Алайда, 1937 жылға дейін Мей мен Дуб зерттеушілері ортақ мақсаттарға жету үшін бірлесіп жұмыс істейтін адамдардың сол мақсаттарға жеке күшпен ұмтылғандарға қарағанда нәтижеге қол жеткізуде табыстырақ екенін анықтады. Сонымен қатар, олар жеке жетістіктерге ұмтылатындардың бәсекелестік мінез-құлық танытуға бейім екенін байқады. 1930 және 1940 жылдардағы Джон Дьюи, Курт Левин және Мортон Дьютш сияқты философтар мен психологтар да қазіргі ынтымақтастық оқыту теориясына әсер етті. Дьюи студенттердің сыныптан тыс және демократиялық қоғамда қолдануға болатын білім мен әлеуметтік дағдыларды дамытуының маңызды екенін айтты. Бұл теория студенттерді ақпаратты топта талқылап, жауаптарды іздеу арқылы білімді белсенді қабылдаушылар ретінде көрсетеді, осылайша оқу процесіне бірлесіп қатысады, ақпаратты пассивті түрде қабылдамайды (мысалы, мұғалім сөйлейді, студенттер тыңдайды). Левиннің ынтымақтастық оқытуға қосқан үлесі оқу мақсатын сәтті жүзеге асыру үшін топ мүшелері арасындағы қарым-қатынастарды орнату идеяларына негізделген. Дьютштің ынтымақтастық оқытуға қосқан үлесі – оң әлеуметтік өзара тәуелділік, яғни студенттің топтық білімге үлес қосуға жауапкершілігі бар екендігі туралы ұғым. Бәсекеге құштар студенттерде басқалармен өзара әрекеттесу, сенім және эмоционалдық байланыс жетіспейді. 1994 жылы Джонсон мен Джонсон тиімді топтық оқыту, жетістік және жоғары деңгейдегі әлеуметтік, жеке және танымдық дағдылар (мысалы, мәселелерді шешу, ойлау, шешім қабылдау, жоспарлау, ұйымдастыру және талдау) үшін қажетті бес элементті (оң өзара тәуелділік, жеке жауапкершілік, тікелей қарым-қатынас, әлеуметтік дағдылар және процессинг) жариялады.

Теориялық негіз

Әлеуметтік өзара тәуелділік теориясы: Әлеуметтік өзара тәуелділік адамдардың нәтижелері өздерінің және басқалардың әрекеттеріне байланысты болатын кезде туындайды. Мортон Дойч Левиннің идеяларын түрлі адамдардың кернеу жүйелерінің қалай байланысатынын зерттеу арқылы дамытты. Ол әлеуметтік өзара тәуелділіктің екі түрін ұсынды: оң және теріс. Оң өзара тәуелділік адамдардың мақсатқа жетуі арасындағы оң корреляциямен сипатталады; адамдар өз мақсатына тек қана басқа адамдармен ынтымақтастықта жұмыс істегенде ғана жете алады деп санайды. Оң өзара тәуелділік өзара қолдауға немесе ынталандыруға әкеледі. Теріс өзара тәуелділік адамдардың мақсатқа жетуі арасындағы теріс корреляциямен сипатталады; адамдар өз мақсатына тек қана бәсекелес адамдар өз мақсаттарына жетпегенде ғана жете алады деп санайды. Теріс өзара тәуелділік қарсыласуға немесе бәсекелестікке әкеледі. Егер адамдардың мақсатқа жетуі арасында корреляция болмаса, өзара тәуелділік болмайды; адамдар өз мақсатына жетуінің басқалардың мақсатына жетуімен байланысы жоқ деп санайды. Әлеуметтік өзара тәуелділік теориясының негізгі қағидасы – қатысушылардың мақсаттары қалай құрылғандығы олардың өзара әрекеттесу жолдарын анықтайды, ал өзара әрекеттесу үлгісі жағдайдың нәтижелерін анықтайды.

Техникалар

Көптеген өзара оқыту әдістері бар. Кейбір өзара оқыту әдістері студенттерді жұптап жұмыс істеуді пайдаланса, ал басқалары төрт немесе бес студенттен тұратын шағын топтарды қолданады. Кез келген пән аймағында қолдануға болатын құрылымдарға жүздеген әдістер енгізілген. Іске асыруға оңай құрылымдардың ішінде "ойлану-жұптасу-бөлісу", "ойлану-жұптасу-жазу", Round Robin әртүрлі нұсқалары және өзара оқыту әдісі бар. Белгілі бір өзара оқыту әдістері – Jigsaw, Jigsaw II және Reverse Jigsaw. Педагогтар студенттерді жұптап жұмыс істеуге және бірлесіп орындауға мүмкіндік беретін сыни ойлау, шығармашылық ойлау және эмпатиялық ойлау тапсырмаларын ойластыруы керек.

Ойлау-жұп-бөлу

Бастапқыда Фрэнк Т. Лайман (1981) әзірлеген «Ойлап, жұптасып, бөліс» әдісі студенттерге қойылған сұрақ немесе мәселе бойынша үнсіз ойлануға мүмкіндік береді. Студент өз ойларын жазып алуы немесе жай ғана іштей ойлануы мүмкін. Белгілі бір уақыттан кейін студент әріптесімен жұптасып, өз идеяларын талқылайды және әріптесінің ойларын тыңдайды. Жұптар арасындағы әңгімеден кейін мұғалім бүкіл сыныптан жауаптар сұрайды. Бұл әдіс, оқыту кезеңінде түпнұсқалық «Jigsaw» әдісінен өзгеше. «Кері Jigsaw» техникасында сарапшы топтарындағы студенттер мазмұнды үй топтарына түсіндіру үшін қайтудың орнына, бүкіл сыныпқа оқытады.

Ішкі-сыртқы шеңбер

Ішкі-сыртқы шеңбер – студенттер екі концентрлі шеңберге бөлініп, мұғалімнің сұрақтарына жауап беру немесе талқылау үшін бір-бірімен кезекпен бетпе-бет келетін ынтымақтастық оқыту стратегиясы. Бұл әдіс түрлі ақпаратты жинауға, жаңа идеялар тудыруға және мәселелерді шешуге мүмкіндік береді.

Өзара оқыту

Браун мен Палискар (1982) өзара оқытуды әзірледі, ол қазіргі таңдағы практикада оқытушылар мен тыңдаушылар арасындағы ынтымақтастық оқытуға негізделген, басшылықпен жүзеге асырылатын оқыту түрі болып табылады; ересек мұғалімнің сарапшылық қолдауы; сондай-ақ, диалог құрылымын жеңілдететін қарапайым стратегияларды тікелей үйрету, үлгілеу және тәжірибелік қолдану. Оқушылар жұптары мәтін бойынша диалогке қатысып, кезекпен оқып, бір-бірінен сұрақтар қойып, дереу кері байланыс алады. Бұл тәсіл студенттерге нақтылау, сұрақ қою, болжау және қорытындылау сияқты маңызды метакогнитивтік техникаларды пайдалануға мүмкіндік береді. Оқушылар бір-бірінен тиімді үйрене алады деген идеяны қабылдайды. Математика сияқты пәндерде де өзара оқытудың тиімділігін көрсететін эмпирикалық зерттеулер бар. Мысалы, осы стратегияны қолданып оқытылған балалар математикалық есептеулерде басқа балаларға қарағанда жоғары дәлдік көрсеткені анықталды. Оқу қиындықтары бар және оқу үлгерімінен қалып қою қаупі бар оқушылардың арасында да осыған ұқсас нәтижелерге қол жеткізілді. Бұл зерттеулер бастауыш мектептен жоғары білім беруге дейінгі оқушыларды қамтиды.

Уильямс отбасы

Оқушылар білімдік мақсатты құрайтын үлкен сұраққа жауап беру үшін өзара ынтымақтаса жұмыс істейді. Әр топқа берілген сұрақтар танымдық күшін күшейтіп, оқушылардың білімдік мақсатқа жете алуына мүмкіндік береді.

Студенттер командалары-еңбек көрсеткіштері бойынша бөлімдер

Оқушылар шағын топтарға (немесе командаларға) бөлінеді. Барлық сыныпқа сабақ түсіндіріледі, содан кейін оқушылар тестілеуден өтеді. Әрбір оқушының бағасы команданың нәтижесіне байланысты қойылады. Тесттер жекеленген түрде тапсырылса да, оқушылар топтың жалпы көрсеткіштерін жақсарту үшін бірлесіп жұмыс істеуге ынталандырылады.

Сайыс кестесі

Ралли үстелі – кооперативтік оқытудың тағы бір әдісі. Осы әдісте сынып немесе оқушылар топтарға бөлінеді. Бұл топтық оқуды, командалық жұмысты және өзара көмекке негізделген оқуды дамыту мақсатында жасалады. Бұл «Робин Столдың» жазбаша түрі.

Жүгіру

Топтағы ең кішкентай рөлді атқарса да, өз жауапкершілігін мойындамайтын оқушылар "бос жүргіштер" деп анықталады. Студенттер топтық оқудың топ мүшелерінің барлығы үшін әділ болатынына сенімді. Ынтымақты оқудың әділ болуы үшін жұмыс жүктемесі топ ішінде тең бөлінуі керек. Көптеген студенттер мұның орындалмауынан қорқады. Бұл студенттердің топқа деген жек көрушілікке ұшырауына себеп болады. Топ мүшелерінің бірінің жолаушы немесе әлеуметтік бос жүргіш ретінде әрекет етіп, топтық жұмыстан пайда (әдетте жақсы баға) алуы мүмкін деген қауап топтың тиімділігін төмендетеді. Кейбір студенттер өздерінің білімін жинап, ешкім одан тегін пайдаланбауына көз жеткізеді. Қызығы, "бос жүргіштерге" немесе "тегінге отырғандарға" қарсы шығатын кейбір студенттер бірден әріптестері туралы жаман пікірлерге келіп, бақылауды сақтау үшін барлық жұмысты өздеріне алуға тырысады. Теңдік туралы алаңдаушылық топтың жұмысын бұрмалаудың көптеген жолдары бар. Сондықтан, топтарды тиімді ету үшін оқытушының студенттердің ынтымақты оқуға деген қарсылығын басу үшін ең маңыздысы – "әділдік" мәселесіне назар аудару. Студенттер өздерінің тобын жақсы бағалап, өздері де солай бағаланады деп үміттенеді. Бұл көбінесе топты дұрыс бағаламауға әкеледі. "Көптеген оқытушылар үшін топтық коммуникация курсының ең үлкен педагогикалық қиындығы – студенттерге ынтымақты оқудың артықшылықтары шығындарынан асып түсетінін түсіндіру болып табылады".

Топтың бірігуі және қақтығыстарды басқару

Кооперативтік оқытудың топ мүшелерінің топқа деген жеккөрушілікке әкелетін тағы бір жағы – «топтар тиімді қақтығысты басқара алмағандықтан жеткілікті ынтымақтастыққа жете алмайды». Студенттер көбінесе жақсы топтық ынтымақтастықты дамытуға және қақтығыстарды шешудің тиімді жолдарын орнатуға жете алмайды. Проблема мынада: көптеген студенттер топта жұмыс істеуден жағымсыз тәжірибе алғандықтан, олар қайтадан осындай жағдайға түсуден қорқады. «Осы мәселеге берілген жауап – проблемаларды шешуде топтардың жеке тұлғалардан қалай артық екенін көрсету». Колледж сабақтарында кооперативтік оқыту элементтерінің кездеспеуі сирек. Дегенмен, студенттердің кооперативтік оқыту туралы жағымсыз пікірлерін есту жиі кездеседі. Фейхтнер мен Дэвис бұған «көптеген студенттер сыныптан тек кооперативтік оқытудың қиындықтарымен ғана шығып, командалық жұмыс арқылы қол жеткізілетін көптеген пайданы сезінбей қалады» деген себепті айтады. Бұрынғы зерттеулердің басты кемшілігі – зерттеулер көбінесе оқытушының көзқарасынан жүргізіледі, бұл қате көзқарасқа әкеледі, себебі оқытушылар кооперативтік оқытуға тікелей қатыспайды. Оқытушылардың (көбінесе білмейтін) көзқарасынан, біз кооперативтік оқытуды студенттер үшін қосымша мүмкіндік ретінде қарастырдық – олармен тығыз жұмыс істегенде қосымша қолдау алу мүмкіндігі. Біз ешқашан кейбір ашуланған студенттердің қандай ауыр тәжірибелерден өтуі мүмкін екенін немесе неге кейбір студенттер топтық оқыту әдістерін қолданатын сабақтардан тек жағымды тәжірибелер туралы айтады деп ойлаған едік. Сондай-ақ, көптеген зерттеулер кооперативтік оқытудың бәсекелестік оқытудан және жеке жұмыстан тиімдірек екенін көрсетеді. Бірақ зерттеулер бәсекелестік пен жеке жұмыстың да конструктивті болуы мүмкін екенін және оларды дұрыс ұйымдастырғанда қолдауға болады. Конструктивті бәсекелестік үшін талаптар: жеңіс салыстырмалы түрде маңызды емес, барлық қатысушылардың жеңуге мүмкіндігі бар және жеңу үшін нақты ережелер, процедуралар мен өлшемдер бар. Конструктивті жеке жұмыс үшін талаптар: ынтымақтастық білікті серіктестердің немесе ынтымақтастыққа қажетті ресурстардың жетіспеуіне байланысты тым қымбат, қиын немесе ауыр болуы; мақсат маңызды, өзекті және құнды деп есептелуі; қатысушылар өз мақсаттарына жете алатынына сенуі; тапсырмаларды орындау бойынша нұсқаулар анық және нақты болуы, сонда қатысушылар одан әрі түсіндірмей жұмысын жалғастыра және бағалай алады; және кейін ынтымақтастық жұмыста қолданылатын жетістіктер.