Тиит Вяхи: Эстон саяхатының тарихы

Кіріспе

Тиит Вахи (10 қаңтар 1947 жылы туған) – эстондық саясаткер, 1995-1997 жылдар аралығында Эстонияның премьер-министрі болған. 1992 жылы өтпелі үкімет кезеңінде бірнеше ай бойы міндетін атқарушы премьер-министр болды.

Өмір және мансап

Каагярве округінде дүниеге келген, Эстониядағы Таллинн техникалық университетін инженер мамандығы бойынша бітірген. Бітіргеннен кейін 1992 жылға дейін «Валга» жүк тасымалдау компаниясында бірнеше жоғары басшылық қызметтер атқарды. Эстонияның ұлттық тәуелсіздік қозғалысы кезінде Вахи Эстон халық фронтын ұйымдастырушылардың бірі болды және Вальга округінің аймақтық комитетіне жетекшілік етті. 1989 жылы ол Көлік және байланыс министрі болып тағайындалды, бұл лауазымды 1992 жылдың қаңтарына дейін атқарды. Көлік министрі қызметінде ол Солтүстік елдердің көлік министрліктерімен жақын байланыс орнатып, көлік мәселелері бойынша басқа екі Балтық мемлекетімен қарым-қатынасты жақсартты. Эстонияның әуежайлары, теміржолдары және теңіз порттарының басқаруын Мәскеуден Эстония билігіне қайтарды. 1991 жылы Эстония тәуелсіздік алғаннан кейін көп ұзамай Вахи этникалық орыстар көп тұратын Солтүстік-Шығыс Эстониядағы үкіметтің арнайы өкілі болып тағайындалды. 1992 жылдың 29 қаңтарында Вахи Эдгар Сависаардан кейін Эстонияның екінші посткеңестік премьер-министрі болды. Премьер-министр ретіндегі алғашқы кезеңінде ол елдің экономикасын орталықтан басқарылатын жүйеден еркін нарықтық экономикаға өзгертуге бағытталған кең ауқымды бағдарламаны іске қосты. Оның үкіметі 1992 жылдың маусымында Эстонияның валютасын – кронаны енгізді. Сондай-ақ, ол мемлекеттік мүлікті жеке секторға жекешелендіруді бастаған Эстонияның жекешелендіру агенттігін құрды. Өткінші үкіметте премьер-министр лауазымына кіріскен кезде келісілгендей, Вахи 1992 жылдың 20 қыркүйегіндегі парламент сайлауына қатыспады. 1993 жылы ол Эстон коалициялық партиясының төрағасы болып сайланды. 1995 жылдың наурыз айында өткен парламенттік сайлауда Эстон коалициялық партиясы мен Эстония халықтық одағынан құралған КМҮ коалициясы жеңіске жетті. Эстон коалициялық партиясының басшысы ретінде Вахи президент Леннарт Мериден үкімет құруды сұрады. Мансабында екінші рет премьер-министр болып тағайындалған ол КМҮ және Эстон орталық партиясынан коалициялық үкімет құрды, ол 1995 жылдың 17 сәуірінде ант берді. Оның премьер-министр ретіндегі екінші мерзімі қиын болды. 1995 жылдың 11 қазанында бірнеше министрлер кабинетінен кетті, нәтижесінде Эстон орталық партиясы үкіметтік коалициядан шықты. 1995 жылдың 7 қарашасында Вахи үкіметті реформалады, бұл жолы Эстон реформа партиясының көмегімен. Бұл ынтымақтастық бір жылға жетпеді; 1996 жылдың 20 қарашасында, соның ішінде Сыртқы істер министрі Сиим Каллас бар алты министр отставкаға кетті, бұл Коалициялық партия мен Реформа партиясы арасындағы ынтымақтастықтың күйреуіне әкелді. 1996 жылдың 1 желтоқсанында Вахи үкіметті тағы да реформалады, бірақ бұл жолы ол тек өз партиясының мүшелерін пайдаланды, бұл оның билікті сақтап қалу мүмкіндігін айтарлықтай төмендетті. 1995 жылдың 7 ақпанында Вахи 46-45 дауыспен сенімсіздік дауысынан өтті. Өз партиясының ішіндегі қысымға байланысты ол 1997 жылдың 25 ақпанында отставкаға кетті. Үш күннен кейін, 27 ақпанда президент Леннарт Мери Март Симанды жаңа премьер-министр етіп тағайындады. 2001 жылға қарай Вахи құруға көмектескен және 1995 жылдан 1999 жылға дейін Эстония үкіметіне басшылық еткен Эстон коалициялық партиясы таратылды. Қазіргі уақытта ол еркін нарықтық либералды реформа партиясының мүшесі, бірақ саясатқа белсенді қатыспайды және бизнесмен ретіндегі мансабына назар аударды. Ол Эстонияның Ресеймен қарым-қатынасын жақсарту қажеттігін айтты.

Born in Kaagjärve Parish, Estonia, Vähi graduated from the Tallinn Technical University with a degree in engineering. From the time of his graduation until 1992, he served in several top managerial post with the Valga Trucking Company. During the Estonian national independence movement, Vähi was among the organisers of the Estonian Popular Front, and led its regional committee in Valga County. In 1989, he was appointed Minister of Transport and Communications, a post that he held until January 1992. During his tenure as Transport Minister, he forged close ties with the transport ministries of the Nordic countries and improved relations with the other two Baltic States on transport related issues. He transferred control of Estonia's airports, railways and sea ports, under the control Moscow, to the Estonian authorities. Shortly after Estonia's return to independence in 1991, Vähi was appointed as the Government's special representative to north eastern Estonia, a region inhabited by a majority of ethnic Russians. On 29 January 1992, Vähi became the second post Soviet Prime Minister of Estonia, succeeding Edgar Savisaar. During this first stint as prime minister, he embarked upon a vast programme to transform the country's economy from its being centrally controlled into a more free market economy. His government also introduced the Estonian currency, the Kroon, in June 1992. He also founded the Estonian Privatisation Agency, which embarked on the privatisation of government owned assets to the private sector. As agreed when he assumed the post of prime minister in the transition government, Vähi did not participate in the parliamentary elections on 20 September 1992. In 1993, he was elected Chairman of the Estonian Coalition Party. The parliamentary elections of March 1995 gave victory to the KMÜ coalition, comprising the Estonian Coalition Party and the People's Union of Estonia Parties. As leader of the Estonian Coalition Party, Vähi was asked by President Lennart Meri to form a government. Appointed Prime Minister for the second time in his career, he formed a coalition government of the KMÜ and the Estonian Centre Party, which was sworn in on 17 April 1995. His second term as prime minister was quite rocky. On 11 October 1995 several ministers resigned from the cabinet, causing the Estonian Centre Party to withdraw from the government coalition. On 7 November 1995, Vähi reformed the government, this time with the help of the Estonian Reform Party. This collaboration lasted less than a year; on 20 November 1996, six ministers, including then Foreign Minister Siim Kallas, resigned, causing a collapse of the collaboration between the Coalition Party and the Reform Party. On 1 December 1996, Vähi once again reformed the government; however, this time, he only used members of his own party, thus greatly reducing its ability to retain power. On 7 February 1995, Vähi survived a no confidence vote, 46–45. Feeling pressure from within his own party, he resigned on 25 February 1997. Three days later, on 27 February, President Lennart Meri named Mart Siimann as the new prime minister. By 2001, the Estonian Coalition Party, the party that Vähi had helped to form, and which presided over the Estonian government from 1995 to 1999, disbanded. He is currently a member of the free market liberal Reform Party but is not active in politics and has concentrated on his career as a businessman. He has expressed opinion that Estonia needs to improve relations with Russia.