Кіріспе

Гибридті етқоректі Конгоның дақты арыстаны, сондай-ақ "лижагулеп" деп аталады, ол еркек арыстан мен ягуар-барс гибридінің (ягулеп немесе лепджаг) ұрпағы. Бірнеше лижагулеп өсірілді, бірақ тек біреуі Конгоның дақты арыстаны ретінде көрсетілді. Бұл атауды, көрермендер тұтқынға алынған экзотикалық жануарларға, будандастырылған жануарлардан гөрі көбірек қызығушылық танытқандықтан, шоумен берген болуы мүмкін.

Өлең

The Times (15 сәуір, 1908) 6-бет: Конгодан табылған ерекше жануар: Сент-Джордж-Стриттегі жануар сатушы, Дж. Д. Хамлин мырза, Конгодан екі-үш жаңа маймыл алғаннан кейін, содан да ерекше мысық тұқымдас жануарды алды. Ол дене бітімі жағынан ересектегі арыстай, бірақ дақтары ретсіз. Онда қасқырдың мойнындай тісше де, құйрығындағы арыстанның тұмсығы да жоқ. Түсі жалпы қоңыр, бірақ қызғылт реңі бар, гепард терісін еске салады, ал аяқтарының ішкі жағы сарғыш ақ, қара дақтармен. Жоғарғы бетіндегі дақтардың мөлшері мен сипаты әртүрлі; артқы аяқтарында үлкен, ал алдыңғы жағы мен басында кішірейеді, бірақ саны артады, ал беті мұрыннан басқа қара сызықтармен жабылады. Төменгі жақ сүйегінің екі жағында қара дақтар, ал құлақтың артқы жағында қара жолақтар бар. Омыртқа бойымен, құйрықтың түбінен арқаның ортасына дейін, үзіліссіз тізбектей қара дақтар қатары созылады. Құйрығының түсі денесіне ұқсас, бірақ ұшы қара және ақ жолақты. Бұл әйел жануардың жағдайы жақсы, тыныш. Бұл жануардың анасы – арыстан, ал әкесі – дақты мысық болған жабайы будандас екені болжануда. Арыстан-жолбарыс будандарын осы елде Аткинс, саяхаттық мал шаруашылығының иесі өсірген, ал континенттік селекционерлер арасында Карл Хагенбек ең табысты болды. Пума мен барс араластырылған жануарлар да бар, бірақ жабайыдағы ірі мысықтардың будандасы сирек кездеседі. Бүгін жануар Зоологиялық баққа жіберіледі, онда оның тегі ғылыми тұрғыдан зерттеледі. The Field журналының 2887 санында (25 сәуір, 1908) редактор былай деп жазды: Ф. В. Фрохоук мырзаның салған суретінен қайта жасалған, Зоологиялық бақтағы арыстай барс суреті ұсынылады. Оны Шеррен мырзаның мысық будандары туралы хатына қоса берілген суретпен салыстыру қызықты болар. Р. И. Покок мырзаның осы қызықты жануар туралы өткен аптадағы "Field" басылымында жазған пікірлері қазірге қосымша айтатын нәрсе қалдырмайды. Бұл, әрине, арыстан-барстың буданы немесе ірі барс жаңа түрі болуы мүмкін. Бірақ барсқа қарағанда арыстанға ұқсас белгілері мен қар барысына ұқсас үлкен розеткалы дақтары осы болжамды күшейтеді. Жануардың түсі мен дақтарын егжей-тегжейлі қарастыру қажет. Негізгі түсі – ақшыл қоңыр, денесінің астыңғы жағында кремді аққа айналады. Жамбасы, кеудесі, аяқтарының ішкі жағы және құйрығының ұшы ақ; денесі мен аяқтары барстың және қар барысының дақтарына ұқсас, бірақ басы мен мойны аз анық. Жоғарғы бөліктеріндегі дақтар ақшыл, күңгірт, төменгі жағында қара, ал аяқтарының екі бетінде де қара. Маңызды ерекшелік – үлкен розеткалы дақтардың үлгісі, олар қар барысына ұқсас, кішірек дақтардан тұрады, бірақ қарапайым барс дақтарынан ірі. Басы мен мойнындағы дақтар, басқа жерлерге қарағанда, кішкентай және аздап анық емес. Алдыңғы аяқтары, артқы жағы және құйрығының үштен екі бөлігі әйел арыстанның аяқтарына ұқсас, бірақ құйрығының ұшы, кең болмаса да, шоу-барстың дақтарына ұқсас. Ауыздың қара бұрышы барсқа ұқсас, мұрыны – қарапайым қызғылт, ал көздері – көптеген барс сияқты ақшыл, бірақ бас пен құлақтың жалпы пішіні арыстанға ұқсайды. Жануар бос тұрғанда арқасы иіледі, бірақ көбінесе суретте көрсетілгендей болады. Бұл жануардың жаңа мысық түрі болуы мүмкін деген ойды көпшілік қабылдамайды, бірақ окпи сияқты айқын жаратылыс та соңғы жылдары ғана бізге белгілі болды. Ондай жануар, тығыз орманды аймақтарда, түнгі уақытта өмір сүретін болса, байқаудан қашып кетуі мүмкін. Конголық дақты арыстанның жартылай гепард немесе барс жаңа түрі болуы мүмкін деген болжам бар. The Field журналының 2887 санында (25 сәуір, 1908) Генри Шеррен былай деп жазды: "Зоологиялық бақтың арыстандар үйіндегі бұл қызықты жануар – қазірге дейін көрсетілген жалғыз мысық буданы, оның жабайыда туғаны туралы мәлімдеме жасалған. Оның шығу тарихы, Хамлин мырзаға айтылған және Покок мырза өз хатында берген, қызықты. Бірақ, менің ойымша, жануарды Хамлин мырзаға жіберген адам толық мәлімет бергенде қызығушылық артады. Егер бұл жануар Конгода, анасы арыстан болса, онда екі әке болуы мүмкін: барс немесе гепард. Покок мырза бұрынғысын қабылдау себептерін келтірді, бірақ ол соңғысына ұқсас екенін мойындауы мүмкін. Гепардтың тегін жоқ етуіне нақты дәлелдер бар, бірақ мен оны алғаш рет көріп тұрғанда ойымда болды. Оның үлкен басы, мықты алдыңғы аяқтары және қайтарылатын тырнақтары осыны көрсетеді. Бірақ жануардың жабайыда туғаны туралы әңгімеге қатысты кейбір қиындықтар бар. Покок мырза екі түрдің өкілдері кездессе, барс өлімімен аяқталуы мүмкін екенін айтты. Сондай-ақ, Хамлин мырзаға берілген сирек мәліметтермен жануардың жасын және дамуын салыстыруға болмайды. Егер оны француз сауда орталығына екі жыл бұрын әкелсе, Африкадағы және Еуропаға жолдағы екі жылдық тұтқындық оның өміріне жеткіліксіз. Мен жануарды қаптамасынан шығарғанға дейін және кейін арыстандар үйінің кең бөлмелерінде көргенімде, оның бұрын көрсетілгенін білгенімде таң қалмаған болар едім. Бұл жануарды көргендердің барлығы Покок мырзамен келіседі, оның қызығушылығы жоғары және оның қазіргі орнында қалуын қалаймыз. The Times (4 мамыр, 1908) 12-бет: Конго буданы сатылды. Зоологиялық бақтың арыстандар үйінде шамамен екі апта бойы көрсетілгеннен кейін, 15 сәуірдегі The Times газетінде сипатталған мысық буданы сенбі күні Алдридж аукционында сатылды. Көптеген адамдар келді, олардың ішінде көптеген шоумендер де болды. Бөлісу 100 гвинеядан басталды, соңында жануар 1030 гвинеяға сатылды. Сату шартының бірі ерекше болды, себебі жануардың тегіне, жасына немесе басқа сипаттамаларына кепілдік берілмеді. Бұл жануар туралы Хамлин мырзаға түпкі иесі айтқан әңгіменің расталмағанын көрсетеді. Әңгіме бойынша, буданды Габоннан алыс жердегі француз сауда орталығына жас кезінде әкелген, екі жылдай тұтқындықта ұстаған, содан кейін Батыс жағалауына тасымалдап, француз кемесімен Еуропаға жіберген. Қайта да, Зоологиялық қоғамының жауапты қызметкерлері осы әңгімеге сенбеген сияқты, себебі олар бұрынғыда жануарға шамамен 500 фунт төлеуге дайын болған. Арыстандар үйіндегі күзетшілер...

Шын оқиға

АҚШ-тың Чикаго қаласында, мүмкін Линкольн паркі зообағында, үш ягуар-барсы буданы өсірілді. Бұл жануарлар көшпенді жануарлар театрына сатылды, ал біреуі Лондон зообағында және Уайт-Ситиде (Лондон) көрсетілді. Аналық будан арыстанмен жұптасудан бас тартты, бірақ бір аналық арыстанмен жұптасып, бірнеше төл өнімдеді. 1908 жылы Лондонда көрсетілген төлдің арыстанның бір түрі екені айтылды. Ол арыстаншаның мөлшерінде болды және қоңыр розеткалар немесе дақтары болды. Басқа лиягулеп төлдерінің ересекке дейін жеткені белгісіз. The Field журналының 2889 санында, 1908 жылғы 9 мамырда Р.И. Покок былай деп жазды: «Сәуірдің 18 күні Field журналында сіздің мысқылдалған арыстан-барсы буданының сипаттамасын және оның Хэмлин мырзаның баспасөзге берген тарихын жариялағандықтан, мен оның шығу тегі мен туған-туысқандары туралы шындыққа сенгенімді айтқым келеді, француз Конгосының табиғи өнімі деген ойды біржола тоқтату үшін. Бірнеше жыл бұрын Чикагода еркек ягуар мен үнді барсынан үш будан – бір еркек, екі аналық – өсірілді және оларды американдық жануарлардың көшпенді шоуының иесі сатып алды. Атасы арыстанмен өлтірілді, бірақ аналары тірі қалды, ягуардың мөлшеріне дейін өсті және ересек болғаннан кейін жас арыстанмен жұптасып, оны еркек барстан артық таңдады. Бірнеше төл дүниеге келді, әрқайсысы екі төлден тұрады. Олардың түсі жалпы алғанда арыстанға ұқсады, бірақ дақты болды. Әр төлде біреуінің дақтары ягуардың, екіншісінің – барстың, үшіншісінің – қарақұстың дақтарына ұқсады. Еркектерде қас жоқ. Өткен жылдың соңында осы жануарлардың кейбіреулері, сол кезде үш жарым жаста болған, АҚШ-та тірі болды. Мен осы фактілерге куә боламын. Зоологиялық бақта жақында көрсетілген жануардың ягуар сияқты дақтары бар гибрид екендігіме менің сенімділігім, жағдайлардың үйлесімінен, бір жағынан, Босток мырзаның Америкадан Earl's Court көрмесіне бірнеше жануарларды әкелгенін білуімнен, екінші жағынан, Карл Хагенбек мырза маған берген ақпараттан, ол сатудың нәтижесін шамамен дәл болжады, үшінші жағынан, Олдридж аукционында естіген сөздерден және, соңында, жануар Босток мырзаға оның нарықтық құнынан он есе қымбатқа сатылғаннан туындайды. Жоғарыда айтылған фактілерді ескере отырып, оқырмандарыңыз менің тарапымнан қосымша түсініктемесіз барлық мәмілелердің егжей-тегжейін біле алады. Ғылыми тұрғыдан алғанда, жануар оның шынайы табиғатын білгеннен қызығушылық тудырады. Оның ата-анасы үш түрге қатысы бар деп күмәндана алмағандықтан, мен оны арыстан-барсы буданы деп анықтауда толыққанды дұрыс болмадым, бірақ мен айтқандай, бұл дақтар ягуарды еске түсірсе де, мен оның тұқымын қарастырған кезде, салыстырмалы түрде жұқа дене бітімі мен құйрығының ұзындығына байланысты бұл түрді жоққа шығардым. Алайда, ягуардың құйрығының қысқалығы мен пішінінің беріктігі жойылған, бұл таңқаларлық емес, өйткені бұл белгілер үш ата-аналық түрдің бірінде ғана кездеседі. Лиягулептің аталық буданы Глазгода көрсетілген арыстанмен өлтірілді. Р.И. Покок леопонды лиягулеппен салыстырып, The Field журналында (1912 жылғы 2 қараша) былай деп жазды: «Бұған дейін хабарланған [арыстан-барсы] буданына ең жақын – Чикагода еркек арыстан мен аналық арасында жасалынған. Менің ойымша, бұл жануардың тарихындағы соңғы оқиға әлі айтылмаған. Зоологиялық бақта және Ақ қалада көрсетілгеннен кейін ол Глазгоға барды, онда сенсациялық баспасөз хабарламасына сәйкес, оны арыстан өлтірді, ол камералар арасындағы бөлікті бұзып, қарсыласын жеңді. Бұл оқиғаның гибридтің алғашқы нұсқасымен сәйкес келетіндігі, оның алғаш рет нарыққа шыққан кездегі жағдайынан тұжырымдалуы мүмкін. Бұл үш түрдің буданының және Колхапурда туған арыстан-барсының басты айырмашылығы – дақтардың мөлшері, [лиягулептің] үлкен және ягуарға ұқсас, ал [леопонның] кішкентай және барбарысқа ұқсас. Өлген лиягулептің терісі Лондонға айтылған қайғылы оқиғадан кейін көп ұзамай сатылымға шықты және 1968 жылы неміс мысық маманы доктор Хельмут Хеммердің айтуынша, бұл тері Францияның Ұлттық табиғи тарих мұражайында орналасқан Фрохоуктың суретіне өте жақын тұрған күйде орнатылған. Сонымен қатар, Англияның Тринг қаласында орналасқан Уолтер Ротшильд зоологиялық мұражайында бас көтеріп, жату күйінде сақталған ягуар-арыстан буданы бар.

Ұрықтық және көбейту

Жалпы алғанда, ірі мысықтардың еркек будандары сүексіз, ал әйел будандары құнарлы және оларды ата-аналық түрлерінің бірімен немесе басқа ірі мысық түрімен қайтадан шағылыстыруға болады, мысалы, конголық дақты арыстан (3 түрдің күрделі буданы) жағдайындағыдай. Қазіргі таңда зообақтарда гибридтер өсірілмейді, себебі басты назар таза түрлерді сақтауға берілген. Соңғы кезде жиі және мақсатты түрде өсірілген жалғыз ірі мысық гибриді – лигерлер. Лиягулепстің одан әрі өсірілуі күмәнді. Теориялық тұрғыдан алғанда, егер осы гибридтердің бірі көбейіп, құнарлы болса, жолбарыс төрт түрдің ерекше комбинациясын жасауы мүмкін.