Кіріспе

Тамақтану түрі

Денсаулықты сақтауға немесе жақсартуға көмектесетін тамақтану – салауатты тамақтану. Салауатты тамақтану организмді қажетті заттармен қамтамасыз етеді: сұйықтық, ақуыз сияқты макроэлементтер, витаминдер сияқты микроэлементтер, жеткілікті мөлшерде талшық және тағамдық энергия. Салауатты тамақтануға жемістер, көкөністер және толық дәнді астықтар кіруі мүмкін, сондай-ақ өте өңделген тағдарлар мен тәтті сусындарды азайту керек. Салауатты тамақтану қажеттіліктерін өсімдік және жануар текті әртүрлі тағдарлар арқылы қамтамасыз етуге болады, бірақ вегандық диета ұстанатындарға В12 витаминінің қосымша көздері қажет. Медициналық және мемлекеттік институттар адамдарға денсаулықты сақтау үшін не жеу керектігін түсіндіру үшін түрлі тамақтану нұсқаулықтарын жариялайды. Сонымен қатар, кейбір елдерде тұтынушыларға денсаулыққа қатысты компоненттерге сүйене отырып тағдар таңдауға мүмкіндік беру үшін тағдар құрамы туралы ақпаратты міндетті түрде көрсету қажет.

Американдық жүрек қауымдастығы / Дүниежүзілік қатерлі ісік зерттеу қоры / Американдық қатерлі ісік зерттеу институты

Американдық жүрек қауымдастығы, Дүниежүзілік қатерлі ісік зерттеу қоры және Американдық қатерлі ісік зерттеу институты негізінен өңделмеген өсімдік тағамдарынан тұратын диетаны ұсынады, оған толық зернді дақылдар, бұршақтар, крахмалсыз көкөністер мен жемістердің кең ауқымы басымдық беріледі. Бұл салауатты диетаға қызыл, жасыл, сары, ақ, күлгін және қызғылт сары түстерді қамтитын, крахмалсыз көкөністер мен жемістердің әртүрлі түрлері кіреді. Ұсыныстарда майда пісірілген томат, сарымсақ сияқты пияз тұқымдас көкөністер және гүлді қалайынша сияқты кресттәрізді көкөністердің қатерлі ісікке қарсы қорғанысқа көмектесетіні айтылады. Бұл салауатты диетаның энергетикалық құндылығы төмен, бұл салмақ алудан және оған байланысты аурулардан сақтауға көмектеседі. Сонымен қатар, қантты сусындарды шектеу, энергияға толы тағамдарды, соның ішінде "фаст-фуд" пен қызыл етті азайту, өңделген ет өнімдерін болдырмау денсаулықты жақсартады және өмірді ұзартады. Жалпы алғанда, зерттеушілер мен медициналық саясаткерлер бұл салауатты диетаның созылмалы аурулар мен қатерлі ісікке шалдығу қаупін азайтатынын қорытындылады. Балалардың күніне 25 грамм немесе одан аз қосылған қант (100 калория) тұтынуы ұсынылады. Басқа ұсыныстарға екі жасқа дейінгі балаларға қосымша қант қоспау және аптасына бірден кем сусындан ішу кіреді.

Диабет

Дұрыс тамақтану және белсенді өмір салты қант диабетімен ауыратын адамдарға қандағы қант деңгейін қалыпқа келтіруге көмектеседі. АҚШ-тың Ауруларды бақылау және алдын алу орталығы (CDC) қант диабетімен ауыратын адамдарға үнемі, теңдестірілген тамақтарды жоспарлауды, крахмалға тоймаған көкөністерді көбірек қосуды, қосылған қанттар мен тазартылған астықтарды азайтуды және өте өңделген тағамдардың орнына толыққанды тағамдарға назар аударуды ұсынады. Көбінесе, қант диабетімен ауыратын және оған бейім адамдарға талшықтарды көптеп тұтынуға кеңес беріледі.

Гипертония

Натрийі аз диета жоғары қан қысымы бар адамдарға пайдалы. 2008 жылғы Кокрейн шолуы ұзақ мерзімді (төрт аптадан астам) натрийі аз диета гипертониямен (жоғары қан қысымы) және қалыпты қан қысымы бар адамдарда қан қысымын төмендетеді деген қорытындыға келді. DASH диетасы (Гипертонияны тоқтатуға арналған диеталық тәсілдер) – гипертонияны бақылау үшін Ұлттық жүрек, өкпе және қан институты (АҚШ үкіметі ұйымы NIH-тің бөлігі) ұсынған диета. Бұл жоспардың басты ерекшелігі – натрийді шектеу. Диета сонымен қатар жаңғақтарды, толық зерлі дақылдарды, балықты, құс етін, жемістерді және көкөністерді тұтынуға ынталандырады, ал қызыл етті, тәттілерді және қантты азайтуға көмектеседі. Сондай-ақ, ол "калийге, магнийге, кальцийге және ақуызға бай". Жерорта теңізі диетасы, қызыл етті шектеу және тамақ дайындауда зәйтүн майын қолдану сияқты шаралар, жүрек-қан тамырларының жағдайын жақсартатыны дәлелденген.

Ауыр салмақтан арылу

Артық салмағы немесе семіздігі бар адамдар салмақ жоғалту үшін дұрыс тамақтануды дене шынықтырумен бірге қолдана алады, бірақ бұл тәсіл өзі семіздіктің ұзақ мерзімді емдеуі ретінде тиімді емес және көбінесе тек қысқа мерзімге (бір жылға дейін) нәтиже береді, содан кейін салмақтың бір бөлігі қайта жиналады. Мета-талдау нәтижесінде диета түрлерінің (төмен майлы, төмен көмірсулы және төмен калориялы) арасында салмақ жоғалту бойынша ешқандай айырмашылық байқалған жоқ. Бұл салмақ жоғалту деңгейі адамды "семіздік" дене массасы индексі (ДМЖ) санатынан "қалыпты" ДМЖ санатына көшіру үшін жеткіліксіз.

Глютенге байланысты аурулар

Глютен – бидай және оған жақын дәндерде, оның ішінде арпа, қара бидай, сұлы және олардың барлық түрлері мен гибридтерінде (мысалы, шпельта, камут және тритикаль) кездесетін ақуыздардың қоспасы. Глютенге байланысты аурулары бар адамдарда, соның ішінде целиакия, целиакия емес глютенге сезімталдық, глютендік атаксия, герпетиформ дерматиті және бидайға аллергиясы бар адамдарда денсаулық проблемалары туындайды. Осындай жағдайда глютенсіз диета – қолжетімді жалғыз емдеу тәсілі.

Эпилепсия

Кетогендік диета – денсаулық сақтау мамандарының бақылауымен ересектер мен балалардағы эпилепсиялық ұстамаларды азайтуға арналған емдеу әдісі.

Зерттеу

Алдын ала зерттеулер жеміс-жидектерге және көкөністерге бай диета жүрек-қан тамырлары аурулары мен өлім қаупін азайтуы мүмкін екенін, бірақ қатерлі ісікке әкелмейтінін көрсетті. Салауатты тамақтану және жеткілікті физикалық белсенділік көптеген адамдарда қалыпты салмақты сақтауға және семіздік қаупін азайтуға көмектеседі. 2021 жылғы атеросклероз қаупін төмендетуге арналған диеталар бойынша ғылыми шолу мынаны анықтады: тұзды және жануар текті тағамдарды аз тұтыну, ал өсімдік тектес тағамдарды – толық зерлі дақылдар, жеміс-жидектер, көкөністер, бұршақ және жаңғақтарды – көбірек тұтыну атеросклероз қаупінің төмендеуімен байланысты. Бұл, сондай-ақ, майды және басқа жануарлар/тропикалық майларды зәйтүн майы және басқа қанықпаған майларға бай майлармен алмастыруға да қатысты. Ет туралы жаңа мәліметтер өңделген және қызыл етті – екеуі де жүрек-қан тамырлары ауруларының қаупін арттырады – құс етінен ажыратады, оның жүрек-қан тамырлары ауруларымен байланысы орташа мөлшерде бейтарап болып табылады. [ ] Жаңа деректер жоғары гликемиялық индексі (ГИ) бар көптеген тағамдарды толық зерлі және төмен ГИ-ы бар дәнді тағамдармен алмастыруды қолдайды. Ғылыми зерттеулер тамақтанудың денсаулыққа және өмір сүру ұзақтығына, нақты аурулармен байланысты емес, одан да кең әсерін зерттейді. Сонымен қатар, диетаның құрамы ғана емес, жалпы калориялық мазмұны мен тамақтану әдеттері де денсаулыққа әсер етуі мүмкін – калориялық шектеу сияқты диеталық шектеулер денсаулық және өмір сүру ұзақтығы тұрғысынан әртүрлі жолдармен пайдалы болуы мүмкін.

Дұрыс тамақтану

Дұрыс тамақтанудың жетіспеуі көптеген созылмалы аурулардың маңызды тәуекел факторы болып табылады, оның ішінде: жоғары қан қысымы, жоғары холестерин, қант диабеті, қалыпты емес қан липидтері, артық салмақ/семіздік, жүрек-қантамыр аурулары және қатерлі ісік. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының бағалауынша, 21 ғасырда жемістер мен көкөністердің жеткіліксіз мөлшерде тұтынуынан әр жыл сайын 2,7 миллион адамның өліміне себеп болады. Жалпы әлемдік көрсеткіш бойынша, мұндай диеталар асқазан-ішек қатерлі ісігінің шамамен 19%-ына, ишемиялық жүрек ауруының 31%-ына және инсульттың 11%-ына себепкер болады, сондай-ақ кез келген аурудың төртінші басты тәуекел факторы болып табылады. Мысалы, батыстық диета "қызыл ет, сүт өнімдері, өңделген және жасанды тәттілендірілген тағамдар мен тұзға бай, ал жемістер, көкөністер, балық, бұршақ және толық дәнді азықтарды аз мөлшерде қамтиды", ал бұл Жерорта теңізі диетасымен салыстырғанда, ауру мен өлім-жітімнің төмен деңгейімен байланысты. Қауырсынды емес ауруларға алып келетін диеталық үлгілер өнімділік шығындарына әкеледі. Ауылшаруашылық тамақ жүйелерінің жасырын әсерлерін бағалау бойынша нақты есептеу (TCA) 2020 жылы денсаулыққа байланысты жасырын шығындардың 9 триллион доллардан астам сомасын құрайтын денсаулыққа зиянды диеталық үлгілерді көрсетті, бұл жаһандық ауылшаруашылық тамақ жүйелерінің жалпы жасырын шығындарының 73 пайызын құрайды (12,7 триллион доллар). Әлем бойынша, диеталық тұтынудан туындаған бір адамға шаққандағы орташа өнімділік шығындары 2020 жылы ЖІӨ-нің сату қабілеті паритетіне (СҚП) 7 пайызға тең; төмен кірісті елдер ең төменгі мәнді (4 пайыз) көрсетеді, ал кірістің басқа санаттары 7 пайыз немесе одан да жоғары мән көрсетеді.

Диеталық режим

Кейбір жарияланған диеталар, көбінесе "сәнді диеталар" деп аталады, клиникалық дәлелдерсіз тез салмақ жоғалту немесе ұзақ өмір сүру, организмді тазарту сияқты денсаулыққа пайдалы екенін асыра көрсетіп жасайды; көптеген сәнді диеталар өте шектеулі немесе ерекше тағамдарға негізделген. Мұндай диеталарды танымал адамдар (оның ішінде танымал дәрігерлер) жиі қолдайды, ал осы бағдарламаларды жасап, насихаттаушылар көбінесе көп пайда көреді.

Қоғамдық денсаулық

Тұтынушылар көбінесе салауатты тамақтанудың негізгі элементтерін біледі, бірақ тамақтану туралы жазбалар мен танымал БАҚ-тағы диеталық кеңестер оларды шатастырады. Сату автоматтары мектептерге зиянды тағамдарды таратқыштардың кіру жолы ретінде сынға ұшырайды, бірақ реттеу шаралары жеткіліксіз және көптеген адамдар үшін өзін "салауатты" деп жариялаған компанияның нақты артықшылықтарын дұрыс бағалау қиын. Ұлыбританиядағы жарнамалық практика комитеті май, тұз немесе қанттың көп мөлшері бар тағамдар мен сусындарға жарнамалауды шектеу туралы ұсыныс жасады. Британдық Жүрек Қоры "Food4Thought" деген атпен үкімет қаржысымен жасалған жарнамаларын жариялады, олар балалар мен ересектерге зиянды тағамдарды тұтынудан аулақ болуға бағытталған. Психологиялық және мәдени тұрғысынан алғанда, нашар тамақтану әдеттері бар адамдар үшін салауатты диетаға қол жеткізу қиын болуы мүмкін. Бұл бала кезінде қалыптасқан дәмдік қалауларға және қантты, тұзды және майлы тағамдарға деген бейімділікке байланысты болуы мүмкін. 2018 жылы Ұлыбританияның бас медициналық қызметкері тұтынуды төмендету үшін қант пен тұзға салық салуды ұсынды. Ұлыбритания үкіметінің 2020 жылғы семіздікке қарсы стратегиясы, дені сау емес тағамдар мен сусындардың сату орнындағы акцияларын шектеу арқылы салауатты таңдау жасауға ынталандырады. Халық деңгейіндегі денсаулық сақтау шараларының тиімділігіне азық-түлік бағаларын реттеу стратегиялары, жаппай ақпарат құралдарындағы науқандар және жұмыс орнындағы денсаулықты нығайту бағдарламалары кіреді. Мексикада қантталған сусындардың бір литріне бір песо мөлшерінде бағаны өзгерту жүргізілді, нәтижесінде қантталған сусындарды сатып алу 12%-ға төмендеді. Пәкістан мен АҚШ-та көкөніс пен жеміс-жидектерді тұтынуды арттыруға бағытталған жаппай ақпарат құралдарындағы науқандар тамақтану мінез-құлқындағы оң өзгерістерді көрсетті.

Басқа жануарлар

Адамдар күтіп ұстаған жануарлар да салауатты тамақтанудан пайда көреді, бірақ мұндай диетаның талаптары адамдарға қажетті тамақтан мүлдем басқаша болуы мүмкін.