Кіріспе

2005 жылғы 25 қыркүйекте Польшада парламент сайлаулары өтті. 30 миллион сайлаушы төменгі палатаның – Сеймнің 460 мүшесі мен жоғарғы палатаның – Сенаттың 100 мүшесін сайлауға құқылы болды. Сайлаудың нәтижесінде екі оппозициялық партия – оңшыл ұлттық консервативті «Заң және Әділет» (PiS) және оңшыл либералды консервативті «Азаматтық платформа» (PO) үлкен жеңіске жетті. Қазіргі орталық солшыл үкімет, «Демократиялық солшылдар альянсы» (SLD) ауыр жеңіліске ұшырады. PiS 155 мандат, PO 133 мандат жеңіп алды, ал биліктегі SLD 55 мандатқа ие болып, Анджей Леппердің «Өзін-өзі қорғау» партиясынан кейін төртінші орынға түсті (ол партия 56 мандат жеңіп алды). Әдетте, бұл PiS лидері Ярослав Качинскийді премьер-министр ететін еді. Алайда, ол өзінің егіз інісі Лехтің қазан айында өтетін президент сайлауындағы мүмкіндіктерін шектемеу үшін бұл қызметтен бас тартты. Оның орнына «Заң және Әділет» Казимеж Марцинкевичті ұсынды. Қызметтен кеткен премьер-министр Марек Белка Лодзьде мандат жеңіп ала алмады. Сенатта PiS 49 мандат, PO 100 мандаттың 34-іне ие болды, ал қалған 17 мандатты тағы сегіз партия бөлісті. SLD Сенатта бірде-бір мандат жеңіп алмады. Келесі президенттік сайлауда PiS өкілі Лех Качинский PO лидері Дональд Тускті жеңді.

Өмірбаян

2005 жылғы Сейм көпмандатты сайлау округтері бойынша пропорционалды өкілдік жүйесі арқылы сайланды, ал орындар д’Ондт әдісін қолдана отырып, дауыстардың бес пайызынан астам дауыс жинаған партиялар арасында бөлістірілді. Ал Сенат көп дауыс алған кандидатты жеңіске шығару блоктық сайлау арқылы сайланды. Бұл, сайлауда жеңіске жеткен партияның немесе коалицияның Сенаттағы көпшілігі Сеймдегіден артық болуына алып келді. 2001 жылғы сайлауда СЛД және УП 460 орынның 216-сын жеңіп алып, Польша халық партиясының (ПЛП) қолдауымен үкімет құра алды. Бұрынғы билеуші партия, "Солидарлық сайлау әрекеті" (СЭА), "Солидарлық" кәсіподағының негізінде құрылған, барлық орындарын жоғалтты. Оның орнына PO және PiS сияқты бірнеше жаңа оңшыл партиялар пайда болды. 2003 жылдан кейін түрлі факторлардың жиынтығы үкіметке қолдаудың төмендеуіне әкелді. Жоғары жұмыссыздық деңгейі, үкіметтік шығыстарды қысқарту (әсіресе денсаулық сақтау, білім беру және әлеуметтік әл-ауқат салаларында), жекешелендірумен байланысты мәселелер, сондай-ақ жемқорлыққа қатысты бірқатар даулар, олардың ең ауырсы – Рювин ісі, осы жағдайды ушықтырды. Премьер-министр Лешек Миллер 2004 жылдың мамырында отставкаға кетіп, оның орнына Марек Белка келді. Барлық қоғамдық пікір сауалнамалары билеуші СЛД-УП коалициясы бұл сайлауда ауыр жеңіліске ұшырайтынын және оңшыл партиялар көпшілік орындарды жеңіп алатынын көрсетті. Посткоммунистердің күтілетін сүрінбей кетуімен оңшыл партиялар негізінен бір-бірімен бәсекелесті.

Жарысқа қатысушылар

Бұл сайлауда 2001 жылғы сайлаудағы партиялардың көпшілігі қатысты, соған қоса Польшаның Социал-демократиясы (Демократиялық солшыл Альянстан бөлінген топ) және Бостандық одағынан (UW) және бірқатар SLD диссиденттерінен құрылған Демократиялық партия да сайлауға түсті. Аталған екі жаңа партия да парламентке өте алмады. Би-Би-Си сайлау күні мынадай пікір білдірді: "Екі орталық-оң партияның екеуі де коммунизмге қарсы "Солидарлық" қозғалысының тамырынан өркендеген, бірақ бюджет және салық салу сияқты мәселелерде араларында айырмашылықтар бар. "Заң және әділдік" партиясының бағдарламасында салық жеңілдіктері мен кедейлерге мемлекеттік көмек көрсету көзделген, сондай-ақ дәстүрлі отбасылық және христиандық құндылықтарды сақтауға уәде берген. Олар экономикалық либерализмге күдікпен қарайды. "Азаматтық платформа" еркін нарық күштерін белсенді түрде қолдайды және табыс салығы, корпоративтік салық және қосымша құн салығына бірыңғай 15% мөлшерлеме енгізуді ұсынады. Бұдан өзге, олар еуроны мүмкіндігінше ертерек қабылдау мақсатында реттеуді азайту және жекешелендіруді жеделдетуге уәде береді".

Нәтижелер

Егер екі жетекші партия күткендей коалиция құра алған болса, Ассамблеядағы орынның 63 пайызына ие болар еді, бұл конституциялық реформаны жүзеге асыру үшін қажетті үштен екі көпшіліктен сәл кем. Бірақ, керісінше, PiS үш басқа партиямен – SRP, PSL және LPR-мен коалиция құрды. Польша Республикасының өзін-өзі қорғау (Samoobrona) популистік және оқшауланған партиясы өкілдігін сәл жақсартты және SLD-ден озып үшінші ірі партияға айналды, ол көптеген орынды жоғалтса да, сауалнамалар бойынша күтілгеннен сәл жақсы нәтиже көрсетті. Дегенмен, партия Сенаттағы барлық орындарын жоғалтты. Польша отбасылар лигасы мен Польша халық партиясы өкілдіктерін сақтап қалды. Польшадағы неміс азшылығы жалпы дауыс берудің кемінде 5 пайызын алу талабынан босатылды және екі орынды сақтап қалды.

Сайлау округі бойынша

PiS және PO анық жеңімпаздар болғанымен, олардың дауысы өте тепе-тең емес, көбінесе қалаларда, әсіресе Варшавада және Краков пен Катовице маңындағы оңтүстік өнеркәсіптік аймақтарда шоғырланған, сондай-ақ Гданьск, Гдыня, Познань, Вроцлав және Щецин де кірді. Оңшылдарды қолдамаған жалғыз қалалық орталық – Лодзь болды. Екі негізгі партия оңтүстіктегі Ржешовтан басқа ешбір ауылдық округте көпшілікке ие бола алмады. Жеті ауылдық округте олар 40 пайыздан аз дауыс жинады, ал біреуінде (Хелмде) 35 пайыздан аз дауыс жинады. Өзін-өзі қорғау күштері төрт округте жеңіске жетті. Дауыс беру Польша саясатында қалалық сайлаушылар мен ауылдық сайлаушылар арасындағы қалыпты жағдайды көрсетіп тұр, қалалық сайлаушылар көбінесе әлеуметтік либералдық көзқарастары бар және еркін нарық экономикасын жақтайды, ал ауылдық сайлаушылар көбінесе әлеуметтік консервативті және экономикалық солшыл болып табылады.

1 – Легница 36.75 24.77 24.41 12.65 15.26 6.90 3.85 3.29 4.23 4.64 0.36
2 – Валбжих 35.74 22.21 25.93 13.25 13.86 7.25 6.51 5.29 1.71 3.99 3.72
3 – Вроцлав 46.73 25.70 32.36 8.42 10.00 6.73 3.03 3.98 4.28 5.50 6.66
4 – Быдгощ 37.98 24.71 20.80 11.70 18.66 6.70 6.16 3.11 1.70 6.46 3.91
5 – Торунь 35.69 22.67 18.64 18.59 11.77 7.98 7.05 5.55 3.88 3.87 4.03
6 – Люблин 42.89 25.82 17.04 14.59 8.09 12.37 11.36 4.21 1.55 4.97 8.78
7 – Хелм 38.64 20.82 11.40 20.83 8.32 12.35 18.32 3.31 1.01 3.64 0.01
8 – Зелена Гура 35.44 22.84 24.21 11.41 16.18 7.63 7.85 3.51 1.99 4.38 1.37
9 – Лодзь 43.62 24.63 24.30 8.63 14.12 7.64 2.13 5.72 6.04 6.79 0.33
10 – Пётркув Трибунальский 39.31 23.26 15.33 21.56 11.20 9.06 10.80 2.82 1.76 4.21 1.70
11 – Серадз 38.10 21.38 15.04 21.87 14.86 6.64 12.21 2.62 1.63 3.75 0.49
12 – Хшанув 42.11 34.88 21.86 8.51 8.58 11.48 6.05 3.43 1.77 3.44 13.02
13 – Краков 47.34 37.29 30.56 5.05 7.96 5.70 3.13 3.56 2.86 3.89 6.73
14 – Новый Сонч 45.07 37.17 21.92 8.48 6.00 12.69 8.02 1.22 1.53 2.97 15.25
15 – Тарнув 42.76 33.93 20.28 9.88 5.92 12.64 9.34 2.20 1.20 4.61 13.65
16 – Плоцк 36.01 24.20 14.41 17.84 11.94 6.94 15.83 2.93 1.75 4.16 6.36
17 – Радом 40.67 25.60 15.62 19.42 9.90 8.07 13.28 2.63 1.09 4.39 6.18
18 – Седльце 41.69 25.46 12.62 18.80 7.27 11.75 16.35 1.87 1.05 4.83 6.66
19 – Варшава I 56.05 29.93 33.07 2.34 11.53 5.85 0.94 6.50 4.91 4.93 3.14
20 – Варшава II 44.71 32.95 28.09 7.34 7.17 7.34 5.46 2.98 2.38 6.29 4.86
21 – Ополе 33.47 20.53 24.24 10.59 10.39 6.82 4.79 2.80 2.89 12.92 3.03 3.71
22 – Кросно 41.10 33.78 15.44 11.83 9.16 13.63 9.56 2.28 1.07 3.25 18.34
23 – Ржешув 44.24 38.20 16.25 7.89 7.34 13.09 10.24 2.16 0.85 3.98 21.95
24 – Белосток 38.41 28.46 15.25 12.16 12.31 11.38 8.39 3.82 1.41 6.82 13.21
25 – Гданьск 44.01 25.75 39.90 6.73 9.04 5.61 2.73 3.85 2.20 4.19 14.15
26 – Гдыня 42.86 26.83 32.73 9.39 11.22 7.64 2.97 2.92 1.67 4.63 5.90
27 – Бельско-Бяла 44.40 35.71 26.55 6.60 9.26 7.90 3.41 3.99 2.91 3.67 9.16
28 – Ченстохова 38.62 27.68 24.78 13.73 10.67 6.09 5.70 4.74 2.11 4.50 2.90
29 – Гливице 35.81 28.43 33.12 6.97 11.69 5.34 1.95 3.56 2.44 6.50 4.69
30 – Рыбник 39.81 31.33 31.67 7.64 11.65 7.01 2.50 2.56 1.65 3.99 0.34
31 – Катовице 41.04 31.33 34.38 5.18 10.51 4.97 1.29 4.62 3.38 4.34 3.05
32 – Сосновец 36.49 24.27 27.21 21.15 7.25 3.59 6.81 2.64 7.08 2.94
33 – Кельце 36.53 23.76 15.39 17.23 12.33 6.16 14.15 4.06 1.31 5.61 6.53
34 – Эльблонг 34.40 21.85 23.48 17.68 12.03 5.58 9.01 3.56 3.09 3.72 1.63
35 – Ольштын 34.54 22.59 24.08 11.80 14.28 7.79 9.44 3.09 2.97 3.96 1.49
36 – Калиш 38.53 20.13 21.72 16.55 13.02 7.47 10.98 4.59 1.39 4.15 1.59
37 – Конин 38.27 19.69 18.78 20.70 13.07 6.28 10.19 4.36 1.62 5.31 1.10
38 – Пила 39.53 16.93 24.71 14.75 15.82 7.44 9.65 5.84 1.51 3.35 7.78
39 – Познань 47.23 25.55 37.97 5.71 10.48 5.40 2.05 5.41 3.73 3.70 12.42
40 – Кошалин 35.57 20.33 21.76 22.78 13.87 4.61 5.25 4.72 3.74 2.94 1.02
41 – Щецин 38.26 23.24 28.21 11.47 14.84 6.11 3.84 5.51 3.02 3.76 4.97
Польша 40.57 26.99 24.14 11.41 11.31 7.97 6.96 3.89 2.45 0.29 4.59 2.85

Сайлау округі бойынша

Жоқ, жоқ. Сайлау округіЖалпы орындықтарҰтқан орындықтарPiSPOLPRSRPPSLOthers1Легница3212Валбжих2113Вроцлав3124Бидгощ225Торунь3126Люблин3217Хелм31118Зелена Гура31119Лодзь21110Пьотрков Трибунальский21111Сиерадж32112Краков42213Новы Sącz21114Тарнув21115Плоцк21116Радом21117Седльце32118Варшава42219Варшава21120Ополе31221Кросно2222Ржешув311123Бялысток31224Гданьск31225Гдыня32126Бельско-Бяла21127Ченстохова21128Гливице21129Рыбник21130Катовице311131Сосновец21132Кельце32133Эльблонг21134Ольштын21135Калиш311136Конин21137Пила21138Познань21139Кошалин21140Щецин211Барлығы10049347325Источник: Ұлттық сайлау комиссиясы

Салдары

Қазан айының соңында PiS пен PO арасындағы үкімет құру жөніндегі келіссөздер Сейм спикерінің тағайындалуына байланысты келіспеушіліктерге байланысты тоқырады. 1 қарашада PiS Казимеж Марцинкевичті премьер-министр етіп тағайындаған азшылық үкіметін құрды. Келіссөздерге 9 қазанда өткен президент сайлауының әсері тиді, онда PiS үміткері Лех Качинский (PiS лидері Ярослав Качинскийдің егіз інісі) сайланды; Ярослав Качинский ағасы сайлауда жеңіске жетсе, премьер-министр болмайтынын уәделеген еді. Үкіметті белгілі бір мерзімде құру қажеттігі туралы конституциялық талап коалициялық келіссөздерді ширықтырды. PiS пен PO арасындағы үкіметтік келіссөздердегі негізгі кедергі – PO-ның Ішкі істер министрлігін алу туралы талабы болды, бұл бір партияның полиция және қауіпсіздік қызметтерін басқаратын үш "қуат" министрлігін (Қауіпсіздік, Әділет және Ішкі істер) бақылауына мүмкіндік бермеу мақсатында жасалды. PO сонымен қатар PiS пен "Өзін-өзі қорғау" (Samoobrona) партиясы арасындағы "тактикалық одаққа" қарсы болды, олар экономикалық саясаттағы айырмашылықтарға қарамастан, евроскептикалық және популистік көзқарастарды бөлісті. Сайлау науқаны барысында PiS пен PO көбінесе солшыл партияларға қарағанда бір-бірімен бәсекелесті, бұл екі партия арасындағы айырмашылықтарды күшейтіп, қарым-қатынастарды шиеленістірді. PiS-тің азшылық үкіметі радикалдық Samoobrona партиясы мен Польша отбасыларының консервативтік лигасының (LPR) қолдауына сүйенді, бұл PiS пен PO коалициясын күткен көптеген адамдарды алаңдатты. 2006 жылдың 5 мамырында PiS Samoobrona және LPR партияларымен коалициялық үкімет құрды. 2006 жылдың шілдесінде Марцинкевич PiS партиясының лидері Качинскиймен араздасқандығы туралы хабарлар тарағаннан кейін отставкаға кетті. Качинский жаңа үкімет құрды және 14 шілдеде премьер-министр болып ант берді. SLD партиясының ауыр жеңілісі оны ешқашан толыққанды қалпына келтірмеген күрт құлдырауға әкелді; ол 2015 жылы барлық қалған мандаттарынан айырылды, бірақ 2019 жылы "Левица" партиясының құрамында бір бөлігін қайта иеленді, ал Польшаның солшыл күштері 2023 жылғы парламенттік сайлаудан кейін SLD мен "Spring" партияларының бірігуінен құрылған "Жаңа сол" партиясы Тусктың үшінші кабинетіне кіргенше билікке келмеді. 2005 жылғы сайлау Польша саясатында маңызды өзгерістерге алып келді, себебі "Заң және Әділет" және "Азаматтық платформа" (және олар қолдаған президенттік үміткерлер) содан бері өткен барлық сайлауларда алдыңғы екі орында болды.