Кіріспе

Уильям Николас Селиг (14 наурыз 1864 – 15 шілде 1948) – американдық кино өнерінің пионері және водевиль әртісі. Оның «Полковник Селиг» сахналық аты мансабының соңына дейін, тіпті кино өндірісіне өткеннен кейін де қолданылып келді. Чикагода иммигранттар отбасында дүниеге келген Селиг бастапқыда жиһаз жасайтын шеберлікке оқыды, бірақ карьерасын водевильден бастады, Орта Батыста әртүрлі сахналарда фокусникке көмектесіп жұмыс істеді. Өзінің фокус шоуын құрып, полковник Селиг елді аралап, Сан-Францискода орналасқан «Selig’s Mastodon Minstrels» атты водевиль шоуларын ұйымдастырды. 1896 жылы Селиг Чикагода «Selig Polyscope Company» атты алғашқы кино өндіріс компанияларының бірін құрды. Ол кино индустриясының алғашқы жылдарында көптеген коммерциялық табысқа ие болған фильмдерді жасады. Оның «Трамп пен иті» (1896) фильмі Чикагода түсірілген алғашқы көркем фильм деп есептеледі. Селиг Лос-Анджелесте түсірілген алғашқы көркем фильм – «Монте-Кристо графы» (1908) фильмін жасаған болуы мүмкін, ал 1909 жылы компаниясын кеңейтіп, Лос-Анджелестің Эдендейл аймағында алғашқы тұрақты киностудияны ашты. Селиг 1910 жылы «Оз сиқыршысы» фильмінің, 1908 жылы шамамен 20 минуттық «Дэмон және Пифиас» екі бөлімді фильмінің және 1913–1914 жылдары түсірілген «Кэтлиннің оқиғалары» атты алғашқы сериалдың авторы болды.

Ерте өмір

Уильям Николас Селиг 1864 жылдың 14 наурызында Чикаго, Иллинойс штатында, 10 Крамер көшесінде Антония (құрметті есімі Лински) мен Джозеф Франц Селигтің отбасында дүниеге келді. Олар неміс тілінде сөйлейтін, көбінесе поляктар тұратын Чикаго аймағының иммигрант отбасы еді және ол сол жерде бастауыш мектепке барды.

Ерте мансап

Уильям Н. Селиг шоу-бизнеске "Селиг сиқыршы" ретінде қадам басып, Берт Уильямспен бірге "бес ақ, төрт қара және аттарды айдаған, тромбон ойнаған мексикалық" қатысқан "Селигтің Мастодонт Миңстрельдері" импресариосы болды. Одан кейін ол проекциялық жабдықтарды жасап, лицензиялаған "Селиг Полископ" компаниясының иесіне айналды. Селиг бастапқыда жиһаз жөндеуші болып жұмыс істеген. Ол сиқыршының шәкірті болды және әлі жасөспірім кезінде өзінің жеке миңстрель шоуымен Орта Батыс айманында гастрольдік сапарлар жасады. Кейін Сан-Францискоға қоныстанып, штат бойынша "Селиг сиқыршы" атымен өнер көрсетті. Актерлердің бірі – Берт Уильямс, ол афроамерикалық әртістердің қатарында танымал болды. Сиқыршы ретінде Селиг өзін "Профессор Селиг" деп атады, ал кейіннен өзіне полковник шені берді.

Мультископ және кинокомпаниясы

Селиг көмек сұрап жүгінген механик, білмей тұрып, саяхатшы Люмьер операторы үшін кинематографтың көшірмесін жасады, ал Селигтің камерасы мен Полископ проекторы Люмьер машинасының суреттеріне негізделген. 1894 жылы Техас штатының Даллас қаласында өткен Техас мемлекеттік жәрмеңкесінде Селиг Томас Эдисонның зертханасының қызметкерлерімен кездесті, олар Кинетоскопты көрсетіп жатқан еді. 1896 жылы Селиг Чикагода Селиг Полископ компаниясын құрды, ол кинотасмаларды ғана емес, сонымен қатар кино жабдықтарын да өндірді, Америкадағы алғашқы киностудиялардың бірі ретінде, Чикагодағы кәсіпорындар үшін деректі қысқаметражды фильмдер, саяхаттар және өнеркәсіптік фильмдер жасады. Multiscope & Film Company 1895 жылы Чикаго мен Нью-Йорктегі Эдисон Витаграф компаниясымен Миннесота штатында алғашқы қозғалыс суреттерін көрсетуге бес жылдық франшиза алды, сондай-ақ Висконсин штатының франшиза иесінен Бурлингтон мен Элкхорнда алғашқы Витаграфтың қозғалыс суреттерін көрсету құқығын алды, осылайша Бурлингтон Американың ірі қалаларынан тыс Витаскоптың көрсетілген алғашқы орны болды. 1896 жылы Висконсин штатының Бурлингтон қаласындағы 43 Пек Корт мекенжайындағы үйдің бір бөлмесінде Селиг өзінің алғашқы кинокомпаниясын – Multiscope and Film Company-ны құрды және «Жолма-жол кісі мен иттің» фильмін түсірді.

Селиг полископ компаниясы

1900 жылы қарашада Селиг «Селиг Полископ Компаниясын» құрды. 1904 жылға қарай ол слэпстик комедиялары мен минестрель комедиялық сахналарына, сондай-ақ кейін Essanay Studios негізін қалаушы Бронхо Билли Андерсонның алғашқы вестерндерін шығаруға көшті. Ол Лос-Анджелестің Эдендейл ауданында режиссер Фрэнсис Боггспен бірге студия құрды. Оңтүстік Калифорнияның климаты жыл бойында ашық ауада түсіруге мүмкіндік берді және әлемнің түкпір-түкпіріндегі әртүрлі ландшафттар мен оқиға орындарына ұқсайтын географиялық әртүрлілікті ұсынды. Лос-Анджелес Эдисонның «Motion Picture Patents Company» (MPPC) компаниясынан географиялық оқшаулануды қамтамасыз еткендей көрінді, бұл картельге Селиг кейіннен мәжбүрлі түрде қосылды. «Сержант» атты батыс туындысы, Йосемитиде түсіріліп, Боггс режиссерлік еткен және «Селиг Полископ Компаниясы» үшін 1910 жылдың қыркүйегінде жарық көрді. 1911 жылы компанияда жұмыс істейтін жапон бағбаны Боггсты өлтірді. Селиг оны қорғауға тырысқанда қолынан жараланды. Эдисонмен келісімге келгеннен кейін Селиг «Motion Picture Patents Company» компаниясына қосылды және 1913 жылы «Vitagraph», «Lubin» және «Essanay» компанияларымен бірігіп «V L S E, Incorporated» дистрибьюторлық компаниясын құрды. Ең танымал туындылардың қатарында 1909 жылғы «Африкада үлкен аңдарды аулау» (Теодор Рузвельттің сафаридегі ерліктері туралы студияда түсірілген фильм), 1912 жылғы «Колумбтың келуі» (Папа Пий X-тен медаль алған үш бөлімді фильм) және 1913 жылғы «Катлиннің оқиғалары» (Катлин Уильямспен алғашқы сериалдық фильм) болды. Ол Роско Арбакл сияқты жаңа кино таланттарын, сондай-ақ ертедегі каубойлар, батыс жұлдыздары Гилберт М. «Бронко Билли» Андерсон мен Том Миксті дамытуға ықпал етті. Ол сонымен қатар «Катлиннің оқиғалары» (1913) сериалы арқылы ширақ сюжеттің (клиффхангер) форматын танымал етті. 1914 жылғы «Спойлерлер» (Аляскадағы батыс фильмі) оның ең үлкен жетістігі ретінде жиі аталады. 1915 жылы АҚШ Жоғарғы Соты Эдисонның барлық MPPC патенттерін жойды, бұл картельді таратып, бәсекелестікті күшейтті.

Шекспирдің жарнамасы

1916 жылы Селиг Джордж Фабианға Шекспирдің шығармалары туралы фильмдерден түсетін пайдаға, сондай-ақ «Шекспирдің өмірі» атты фильмге Фабианның Фрэнсис Бэконның Шекспирдің шығармаларының нағыз авторы екенін айтуының зиян келтіретініне байланысты сотқа шағымданып, талап қойды. Бұл талап сол кезде кең таралған пікір еді. Ол бұған дейін Фабианның жеке зертханасы – Фабиан Вилласында Шекспирдің пьесаларындағы шифрларды анықтау туралы кітабының жариялануын тоқтатуға қатысты сот шешіміне қол жеткізген. Селиг 1916 жылдың сәуірінде Шекспирдің қайтыс болғанына 300 жыл толуына арналған мерекелік шаралардан пайда табуды жоспарлаған. Кук округінің апелляциялық сотының судьясы Ричард Тутилл Шекспирге қарсы шешім шығарды. Ол Фабианның сарапшысы Элизабет Уэллс Галлап анықтаған шифрлардың нақты екенін және Фрэнсис Бэконның шығармалардың авторы екенін анықтады. Кітаптың жариялануына кедергі келтіргені үшін Фабианға 5000 доллар өтемақы төленді. Осыдан кейін болған қызу пікірталас салдарынан Тутилл өз шешімін қайтарып алды, ал басқа судья, Фредерик А. Смит, бұл шешімді күштен шығарды. Кейіннен баспасөз бұл істі екі тараптың да жарнама мақсатымен құрастырғанын айтты, себебі Селиг пен Фабианның ескі достар екені мәлім болды. Селиг компаниясының өкілі істің алғашқы кездегі ұтылуы туралы: «Бұл қаншалықты өкінішті! Бұл шамамен тоғыз миллион газет бетіне жариялануға жеткілікті емес пе?» деді.

Селиг полискобынан кейін

Ол үлкен шығынға шығып, Шығыс Лос-Анджелесте зообақ құрды, онда ол студиясының ормандар мен қауіпті жағдайларды бейнелейтін фильмдері үшін жинаған жүздеген жануарларды ұстады. Студиясын да сол жерге көшірді. Осы уақытта Бірінші дүниежүзілік соғыс Селиг Полископының Еуропадағы кең аумақты операцияларынан түсетін табысқа нұқсан келтірді, ал соғыс аяқталғаннан кейін киноиндустрия толық метражды, қымбат фильмдерге бет бұрды. Осы жағдайларға байланысты Селиг Полископы бәсекелесе алмады және 1918 жылы жабылды. Дегенмен, Селиг зообаққа үлкен үміт артып отырды. Уолт Дисней Диснейлендті салардан отыз жыл бұрын, Селиг оны көптеген механикалық көңіл көтеру құралдары, қонақ үй, үлкен жүзу алаңы, театрлар мен мейрамханалары бар ірі ойын-сауық паркі мен курортқа, «Селиг зообағы» деп атауға жоспарлады, күніне мыңдаған келушілер болады деп сенді. Бас зообақ күтушісі ретінде ол Чикагодағы Линкольн паркі зообағының директоры болған Сай ДеВриді жұмысқа алды. Алайда, бір ғана айналмалы аттракцион салынды және көпшілік ешқашан келмеді. Он жыл бұрын әлемдегі ең өнімді және танымал киностудиялардың бірі болған бизнес, шын мәнінде, Голливудтың Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі киноиндустриясының гүлденген кезінде Лос-Анджелес қаласының екінші жағындағы күресіп жатқан зообаққа айналды. Бір кезде ол жабайы жануарларды түсіру үшін және басқа да жобалар үшін алаңды жалға бере алса да, бизнестің бұл бөлігі тез арада жануарларды жалға беру қызметіне дейін төмендеді. Селиг 1930 жылдарға дейін тәуелсіз продюсер және экспедиция ұйымдастырушысы ретінде жұмыс істеді, бірақ ақырында Ұлы депрессия кезінде зообағы мен мүлкін жоғалтты. Содан кейін ол әдеби агент болып, бірнеше жыл бұрын өндірген немесе сатып алған фильмдерінің құқықтарын қайта сата бастады.

Мұра

Кино индустриясына қосқан үлесі үшін Уильям Селигтің Голливуд Даңқы аллеясында, 6116 Голливуд бульварында жұлдызы бар. 1947 жылы Селиг пен тағы бірнеше ерте кино өндірушілер мен режиссерлер киноиндустрияны құрудағы еңбегін мойындаған арнайы Академияның құрметті сыйлығымен марапатталды.

Жеке өмір

Селиг Мэри Холденсс Пинкхэмге (1875–1956) үйленді. Селиг 1918 жылы денсаулығының нашарлауына байланысты, фильм өндірісінің көп бөлігін тоқтатты және зейнеткерлікке шықты – осы денсаулық мәселесі 1893 жылы оны Калифорнияға жіберуге себеп болған еді. Селиг кейбір тәуелсіз фильмдерді түсіруді жалғастырды, сондай-ақ альпинистік экспедициялар мен саяхатшыларды қолдады. Оның күлі Лос-Анджелестегі Пайнс крематорийінің шіркеуіндегі Естелік залының Колумбариумында сақталған.