Кіріспе

Демантоид – гранат минералдары тобының мүшесі андрадит минералының жасыл түсті асыл тас түрі. Андрадит – кальций мен темірге бай гранат. Химиялық формуласы Ca3Fe2(SiO4)3, ал хромийдің орнына қосылуы демантоидтың жасыл түсіне себеп болады. Темір(III) – тастың сары түсіне себепші. Ол қате түрде оливин және Урал зүмірі деп аталады. 2003 жыл шамасында саудада кейбір ресейлік демантоид гранаттарының түсін жақсарту үшін жүйелі түрде жылумен өңделетіні туралы ақпарат тарала бастады. Мұндай өңдеу салыстырмалы түрде төмен температурада жүргізіледі деп саналады және гемологиялық зерттеулермен анықтау мүмкін емес.

Тарих

Гранттар ежелден белгілі болғанмен, демантоид түрі 1868 жылы ғана Ресейдің батыс-орталық Урал тауларында табылды. Ол Екатеринбургтен солтүстік-батысқа қарай, Бобровка өзені бойында, Елизаветинское ауылының жанындағы аллювиалдық шөгіндіде орналасқан. Кеншілер гранатқа тән емес, асыл тастың жоғары сыну көрсеткішіне дереу таң қалды. Олар оны алмазбен салыстыра бастады және ескі неміс тілінде алмазды білдіретін "демант" сөзінен шыққан "демантоид" деп атады. Бұл себебі айқын, өйткені оның жоғары жарықтығы мен дисперсиясы бар. Екінші табылған орын Екатеринбургтің оңтүстігінде, Полдневая ауылының оңтүстік-батысындағы Чусовая және Кристолица өзендерінде болды. Демантоидтің аллювиалдық қабаттарында жер астындағы кен орындары да кездеседі. Барлығында, бұл аймақта бес демантоид кен орны бар. Көрікті жасыл түсімен және алмазға қарағанда жоғары дисперсиясымен, ол тез арада бағалы және қымбат асыл тасқа айналды. Демантоидтар табылған сәттен бастап 1919 жылға дейін Ресейде танымал болды, себебі атақты Питер Карл Фаберже олардан әшекейлер жасады. Кеңес үкіметі тұсында бұл асыл тастар сәннен шықты. 1970 және 1980 жылдары Бобровка өзенінде тағы да тастар табылды. 1999 жылға қарай Орталық Урал тауларында өндіріс өте шектеулі болды. Сол кезде табылған тастардың көп бөлігі бүгінде сатылуда. Кен қазу жұмыстары бүгінде өзендер бойында жүргізілуде, бірақ кейбір кен орындары әлі де құпия сақталуда. 1996 жылы Намибияда "Жасыл Аждаһа" деп аталған кен орнында демантоид пен андрадиттің маңызды қоры табылды. Ресей мен Намибиядағы коммерциялық маңызға ие кен орындарынан басқа, демантоидтар Италияда (Вал Маленко, Ломбардия), Иранда (Керман) және Ауғанстанда да кездеседі. 2009 жылға қарай Мадагаскарда демантоид және андрадит гранатының маңызды қоры табылды.

Сыртқы келбеті

Демантоид – андрадит гранатының жасыл түрі, сондықтан демантоидтар әрқашан негізінен жасыл (анықтама бойынша), бірақ нақты түсі өте жарық сары-жасылдан бастап, сапалы изумруд түсіне дейін өзгереді. Кейбір тастардың түсі қоңырқай болады, бұл темірдің болуына байланысты. Оның дисперсиясы (0,057) ерекше жоғары, бұл көбінесе "жарық" (көзге көрінетін спектрлік сәулелер) ретінде байқалады, бірақ кейде тастың жасыл түсі бұл эффектіні азайтуы мүмкін. Олардың жылтырлығы алмазға ұқсас. Демантоидтың жарық сыну көрсеткіші 1,80-ден 1,89-ға дейін жетеді. Демантоидтар көбінесе кішкентай болады, өңделген тастардың көбі 1 караттан төмен, ал 1 караттан асатын тастар сирек кездеседі. 3 караттан асатын тастар өте сирек. Көбірек жасыл түсті тастар әдетте жоғары бағаланады, бірақ ашық сары-жасыл түсті тастар көбірек жарық көрсетеді. Сондықтан тастың түсін немесе жарығын таңдау – жеке талғам мәселесі, кейбіреулер жасыл тастарға қарағанда сары-жасыл тастарды артық көреді.

Жылқы тұяғы

Орыс демантоидтарында көбінесе хризотил кездеседі, ол асбесттің бір түрі. Бұл талшықтар өте кішкентай хромит кристаллынан сәулеленіп шығады. Бұл инклюзиялар – қанатты алтын жіптерге ұқсайтын, қисық келген және жылқының құйрығын еске түсіретін құрылымдар, сондықтан оларды "ат құйрығы" деп атайды. Гемологияда мұндай инклюзиялардың болуы табиғи демантоидты анықтаудың маңызды белгісі саналады (яғни, мұндай инклюзиялар басқа жасыл асыл тастарда кездеспейді). "Ат құйрықтары" демантоидтың бағалы қасиеттерінің бірі болып есептеледі, себебі олар Ресейде өндірілгенін көрсетеді, бірақ Италия және Иран сияқты басқа да жерлерден алынған демантоидтарда да "ат құйрықтары" кездесуі мүмкін. Мұндай инклюзиялар серпентиниттік географиялық шығу тегіне тән деп саналады. Алайда, барлық ресейлік демантоидтарда "ат құйрықтары" бола бермейді. Кейбір демантоидтардың микроқұрылысына "ат құйрықтарының" әсері бар деп есептеледі ("ат құйрығы" әдетте түйіннің ортасынан басталып, талшықтар тармақталып, бетке қарай сәулеленеді), ал "ат құйрықтарынан" айырылған демантоидтар басқа жерлерден алынса, көбінесе жалпақ кристалдық беттерге ие болады.