Кіріспе
1974 жылы Боб Кларк түсірген фильм.
"Қара Рождество" (алғашқыда АҚШ-та "Silent Night, Evil Night" деп, ал теледидарда көрсетілгенде "Stranger in the House" деп аталды) – 1974 жылы Боб Кларк түсірген және режиссерлік еткен, Рой Мур жазған канадтық слэшер фильмі. Басты рөлдерді Оливия Хасси, Кир Дуллеа, Марго Киддер және Джон Саксон сомдады. Фильм әңгімесі студенттер үйінің қыздары тобына қатысты, оларға қорқыту телефон шалулар келеді және Рождество маусымында психикалық ауруы бар кісінің қолынан қаза табады. "Бала күтімі мен жоғарғы қабаттағы адам" деген қалалық аңыз бен Монреаль, Квебек облысының Вестмаунт ауданында болған бірнеше кісі өлтіру оқиғаларының ықпалымен Мур "Тоқтатыңыз" деген сценарий жазды. Фильм жасаушылар сценарийге көптеген өзгерістер енгізді, негізінен оқиғаны жас ересектер кейіпкерлері бар университет ортасына көшірді. Бұл фильм 1974 жылы Торонтода шамамен 686 000 долларлық бюджетпен түсірілді және Солтүстік Америкада Warner Bros. компаниясы таратып шығарды. Премьерасынан кейін "Қара Рождество" көрермендерден әртүрлі пікірлер алды, бірақ кейіннен сыншылардың қайта бағалауын алды, кино тарихшылары оны алғашқы слэшер фильмдерінің бірі деп санайды. Сонымен қатар, Джон Карпентердің "Хэллоуин" (1978) фильміне тигізген әсері үшін де мақталады. 1976 жылы Ли Хейс жазған роман жарық көрді, фильм шығарылғаннан бері культтық мәртебеге ие болды. Бұл "Қара Рождество" сериясының бірінші фильмі, одан кейін 2006 және 2019 жылдары екі ремейк шықты.
Сюжет
Көрінбейтін бір адам қыздар үйінің сыртына өрмелеп, Рождестволық кеш өтіп жатқан үйге кіреді де, шатырға шығады. Содан кейін үй телефоны қоңырау шалады, ал студенттік қауымның мүшесі Джесс Брэдфорд телефонды көтеріп, бұрын шалған, «Жылаушы» деп аталған адамнан әдепсіз қоңырау екенін анықтайды. Джесс пен басқа студенттер қоңырау шалушының ерекше дауыстармен айқай-шу шығарып, мазақтап сөйлегенін тыңдайды, сосын оларды өлтіретінін айтады. Қоңыраудан қынжылған Клэр Харрисон атты жас студент кетіп қалуға шешім қабылдап, жоғарғы қабатқа көтеріліп, чемоданын жинамай бастайды. Ол жерде, студенттік қауымның ешкімі білмейтіндей, Клэрге жасырынған кісі өлтіруші шабуыл жасайды және оны өлтіреді. Келесі күні таңертең Клэрдің әкесі келіп, Клэрдің вокзалға келмей кеткенін айтады. Үй иесі МакГенри ханым Харрисонға оны іздеуге көмектесуді ұсынады. Содан кейін Джесс жігіті Питерге жүкті екенін және түсік жасауды жоспарлап отырғанын айтады, бұл Питерге ұнамайды. Осы уақытта Харрисон мен тағы екі студент – Барб пен Фил Клэрдің жоғалып кеткені туралы сержант Нэшке хабарласуға тырысады, бірақ Клэрдің жігіті Крис Хейден ашуланып, күнінің соңында келіп, бірдеңе жасауды талап еткенше, ол оларды жеңіл қабылдамайды. Сол түні Клэрді іздеу тобы ұйымдастырылады, оған Харрисон, Крис және студенттік қауымның көп бөлігі қатысады. Осы арада МакГенри Клэрдің денесін шатырда табады, бірақ кісі өлтіруші оны кран ілгішімен өлтіреді. Бірден кейін Джесс тағы бір әдепсіз қоңырау алады және полицияға шағымдануға шешім қабылдайды. Көп ұзамай лейтенант Фуллер телефон желісін тыңдау үшін телефон байланысшысын шақыртады, сонда полиция қылмыскердің кім екенін анықтауға тырысады. Фуллер кеткеннен кейін, үйдің алдына Рождестволық әншілер тобы келеді. Джесс әншілерді бақылап отырғанда, кісі өлтіруші Барбтың бөлмесіне кіріп, оны шыны мүйізқұйрық мүсінімен өлтіреді, ал оның көмекке шақырған дауысы әншілердің әнімен жабылады. Кейін Джесс тағы бір әдепсіз қоңырау алады, онда қоңырау шалушы оның Питермен болған бұрынғы дау-жанжалдарының бөліктерін қайталайды. Лейтенант Фуллер оған қоңырау шалып, қоңыраудың ізін табуға тырысқандары сәтсіз аяқталғанын айтады, содан кейін Джесс пен Фил Питерге күдік тудырады. Джесс пен Фил үйдегі барлық есіктер мен терезелерді жауып қоюға шешім қабылдайды. Бірақ көп ұзамай Барбтың денесін тапқаннан кейін Филды өлтіреді. Джесс тағы да әдепсіз қоңырау алады, оның ізін полиция сәтті анықтайды. Сержант Нэш Джесске дереу үйден кетуді бұйырады, өйткені қоңыраулар үйдің ішінен келіп жатыр. Джесс Барб пен Филді ескертуге барады, бірақ оларды өлген күйде табады. Джесс есіктің жарығынан оған қарайтын кісі өлтірушінің көзін көреді, содан кейін есікті оған қағып, қашады. Кісі өлтіруші оны қуады, ал Джесс (алдыңғы есік ашылмай) жертөлеге жүгіріп кіріп, оны артына құлыптайды. Бірақ көп ұзамай Питер жертөледегі терезені бұзып, Джесске баяу жақындап, оның жағдайы қалай екенін сұрайды. Жесс үрейленген күйде Питерді оттықпен ұрып өлтіреді, ал полиция оны Питердің денесін құшақтап, есінен танып жатқан күйде табады. Полиция Питерді кісі өлтіруші деп ойлап, Джессті төсекке жатқызып, оны бөлмеде жалғыз қалдырады, ал полиция офицері сыртта тұрады. Алайда, кісі өлтірушінің дауысы шатырдан естіледі, ал үйдің телефоны қоңырау шала бастағанға дейін шатырдан баспалдақтан көлеңке түсіп жатыр, бұл кісі өлтіруші Джессті өлтіргенін көрсетеді.
Даму
Қара Рождествоны бастапқыда канадалық сценарист Рой Мур әзірледі, ол сценарийді "Тоқта мені" деген атпен жазды, ол 1970 жылдары кеңінен таралған еді. Мур Монреальдің Вестмаунт ауданында мерекелік маусымда болған бірқатар кісі өлтіру оқиғаларынан шабыттанғанын мәлімдеді. The Telegraph газетінде жарияланған мақалада айтылғандай, 1943 жылы болған бұл қылмысты он төрт жасар ұл жасаған, ол өз отбасының бірнеше мүшесін өлтірген. Режиссер және продюсер Боб Кларк бастапқы сценарийді тым қарапайым қорқыныш фильмі деп санап, диалогтарға бірнеше өзгеріс енгізді. Гильда Раднерге Филис Карлсон рөлі ұсынылды. Ол рөлге келісті, бірақ түсірілім басталғанға бір ай қалғанда "Saturday Night Live" міндеттемелеріне байланысты бас тартып, оның орнына "Second City" комедиялық труппасының тағы бір өкілі – Андреа Мартин келді. Кларк бастапқыда Саксонды рөлге алуды жоспарлаған, өйткені ол оның бірінші таңдауы болды, бірақ Кларк пен Саксонның агенті арасындағы қарым-қатынастағы түсініспеушілік салдарынан Саксон фильмге ресми түрде қосылмас бұрын О'Брайен рөлге бекітілді. Фильмнің антагонисті рөліне итальяндық-канадтық актер Ник Манкузо телефондық қоңыраулар тізбегіндегі негізгі дауыстардың бірі ретінде шақырылды. Рөлге кастинг кезінде режиссер Кларк Манкузоны актердің бетін көре алмауы үшін одан кері қарап отыруын талап етті. Содан кейін Кларк Манкузоға кейіпкерге сәйкес дауысты табу үшін әртүрлі дауыстармен тәжірибе жасауын ұсынды, одан кейін оған рөлді ресми ұсынды.
Gilda Radner was offered the role of Phyllis Carlson. She accepted the part, but dropped out one month before filming began owing to Saturday Night Live commitments, and was replaced by fellow Second City comedy troupe performer Andrea Martin. Clark always intended to cast Saxon from the beginning as he was his first choice for the role, but miscommunications between Clark and Saxon’s agent resulted in O’Brien being cast before Saxon officially came aboard the film. For the role of the film's antagonist, Italian Canadian actor Nick Mancuso was cast as one of the main voices in the phone call sequences. When auditioning for the role, director Clark had Mancuso sit in a chair facing away from him, so as not to see the actor's face. Clark then had Mancuso experiment with different voices in order to come up with one that was right for the character, with Clark later offering him the part.
Өндірістен кейінгі
Фильмнің музыкасын жазған композитор Карл Циттер бір сұхбатында фильмнің мистикалық музыкасын форкалар, тарақтар мен пышақтарды фортепианоның ішектеріне байлап, пернелердің дыбысын өзгерту арқылы жасағанын айтты. Фильмнің алғашқы екі аптасында Торонтодағы тоғыз кинотеатрда 143 000 долларлық касса жинады, ал Канададағы кинопрокат кезінде 1,3 миллион доллар тапты. Warner Bros. компаниясы фильм АҚШ-та кем дегенде 7 миллион доллар табатынына сенді. Фильм 20 желтоқсанда шықты, бірақ «Құдай әкесі 2» және «Алтын мылтықты адам» фильмдерімен бәсекелестік болғандықтан кинотеатрларда көрсетілім кезінде 284 345 доллар ғана тапты. Америкалық прокатқа фильм «Тынық түн, жаман түн» деп қайта аталды, себебі түпнұсқа атау көрермендерді фильмді «блэксплойтишн» жанрындағы фильм деп ойлауға әкелуі мүмкін еді. Алғашқы көрсетілімнен кейін атау өзгертіліп, келесі көрсетімдерде «Қара Рождество» атауына қайта орнатылды.
Телевизиялық премьерадағы дау
"Үйдегі бейтаныс" атты фильмнің телеарнадағы тұсаукесері 1978 жылғы 28 қаңтарда NBC телеарнасының "Сенбі кешкі кино" бағдарламасында өтуге жоспарланған. Премьераға екі апта қалғанда, Таллахассидегі Флорида мемлекеттік университетінің кампусындағы Чи Омега студенттік үйінде екі қыз ұйықтап жатқанда өлтірілді. Қастандық жасаған адам студенттік үйдің жанындағы бөлмеге барып, тағы екі ұйықтаған студентке зорлық көрсетті, бірақ олар аман қалды. Кейіннен қастандық жасағанның Тед Банди екені анықталды, ол 1989 жылғы 24 қаңтарда осы және басқа да қылмыстар үшін өлім жазасына кесілді. Фильмнің телеарнада көрсетілуіне бірнеше күн қалғанда, Флориданың сол кездегі губернаторы Рубин Аскеу NBC президенті Роберт Муллхоландқа хабарласып, фильмді Chi Omega студенттік үйіндегі беймәлім ақылдан адасқан адамның студент қыздарды өлтіруіне ұқсас тақырып болғандықтан көрсетпеуді сұрады. 24 қаңтарда NBC телеарнасы Флорида, Джорджия және Алабама штаттарындағы филиалдарына "Үйдегі бейтаныс" фильмінің орнына "Док Сэвидж: Бронзалы адам" фильмін көрсетуге рұхсат берді. Variety журналы фильмді "алкогольге тәуелді бұрынғы биші басқаратын университет студенттік үйінде қажетсіз зорлық-зомбылықты пайдаланатын, ойын-сауық үшін қанды, мағынасыз кісі өлтіру туралы фильм" деп сипаттады. Оның баяу, күңгірт әңгімесінде қыздарды бірінен соң бірін өлтіруден ләззат алатын, әдепсіз телефон шалушы тұлға бар, тіпті бақытсыз үй иесі де соның құрбаны болды. "Чикаго Трибьюн" газетінің сыншысы Джин Сискел фильмге 4 жұлдыздың 1,5 жұлдызын берді және оны "талантты актрисалардың кинода ойнауға мәжбүр болатын қарапайым рөлдерді көрсетуімен ғана ерекшеленеді" деді. Лос-Анджелес Таймс газетінің авторы Кевин Томас былай деп жазды: "Қара Рождество" (бүгін таңдалған кинотеатрларда көрсетіледі) – ақылды, стильді, Канадада түсірілген, қызықты қорқынышты фильм. Кейінгі сын-пікірлер көбінесе оңтайлы болды. Rotten Tomatoes сайтында 39 шолу негізінде "Қара Рождество" 69% мақұлдау рейтингіне ие, ал орташа бағасы 6.3/10 құрайды. Сайттың сыншыларының консенсусы: "Қанды оқиғалар арасындағы шиеленісті күшейтуге жеткілікті интеллектіге ие сирек кездесетін слэшер, Black Christmas жанрдың жанкүйерлері үшін өте қызықты мерекелік көрініс ұсынады". Metacritic-те фильмнің салмақты орташа есебі 100 балдан 65 балды құрайды, бұл "жалпы оң пікірлерді" көрсетеді. Film Threat журналының Хайди Мартинуцци фильмді "инновациялық" деп атады және басты актрисалар Оливия Хасси мен Марго Киддерді жоғары бағалады. TV Guide фильмге төрт жұлдыздың үшеуін беріп, былай деп жазды: "Бұл фильм әдеттегідей болғанымен, Кларк сюжеттік құралдарды шебер пайдалану арқылы, мысалы, өлтірушінің қыздарға жоғарғы қабаттан телефон арқылы әдепсіз қоңырау шалуы және жақсы ойластырылған соңғы бұрылыс арқылы материалды біршама көтерді, бұл нағыз шоқтық эффект береді". Автор және кино сыншысы Леонард Мальтин фильмге төрт жұлдыздың екі жарымсын берді, оны "ерекше" деп атады, сонымен қатар Киддердің актерлік шеберлігін ерекше атап өтті. Time Out киножүргізушісі фильмнің "ескі мектептік күмәнділіктің жақсы бөлігін ұсынатынын" айтты.
Үй медиасы
Қара Рождество Солтүстік Америкада бірнеше рет DVD форматында жарық көрді. 2001 жылғы 6 қарашада Critical Mass баспасы Канадада фильмнің 25-ші жылдық мерейтойлық басылымын шығарды. Бұл басылымда тек фильм трейлері бонус ретінде қосылған. Келесі жылы, 2002 жылғы 3 желтоқсанда Critical Mass деректі фильмдері, екі аудио түсіндірме жолы және ағылшын және француз тілдеріндегі қайталанатын обложка суреттері бар фильмнің коллекционерлік DVD нұсқасын шығарды. 2006 жылғы 5 желтоқсанда Critical Mass үшінші "Арнайы басылым" DVD-ін жаңадан жаңартылған көшірмесімен, жаңадан табылған дыбыс жолдары бар екі түпнұсқа сахнасымен, фильмнің түсірілуі туралы жаңа деректі фильммен және актерлар мен түсірілім тобының сұхбаттарымен бірге шығарды. Бұл басылым кейіннен 2008 жылғы 11 қарашада Blu-ray форматында жарық көрді. Anchor Bay Entertainment Канадада "Season's Grievings Edition" деп аталатын Blu-ray және DVD шығарды. Ол "Арнайы басылым" нұсқасымен бірдей фильмнің көшірмесін және барлық бұрынғы бонус материалдарды қамтиды, сонымен қатар жаңа деректі фильм ("Black Christmas Legacy"), Fan Expo 2014-те өткен 40 жылдық мерейтойлық панель, Ник Манкузоның "Билли" кейіпкері ретіндегі жаңа түсіндірме жолы, Rue Morgue Magazine журналының авторы жазған жаңа ретроспективті буклет және Rue Morgue Magazine журналының көркемдік директоры Гари Пуллин салған жаңа обложка суреті де бар. Бұл жаңа басылым 2015 жылғы 24 қарашада Blu-ray және DVD форматында жарық көрді. АҚШ-та Scream Factory 2016 жылғы 13 желтоқсанда фильмді коллекционерлік Blu-ray нұсқасында, жаңа көшірме және жаңа қосымша материалдармен бірге шығарды. Scream Factory нұсқасы Critical Mass және Anchor Bay-дің бұрынғы нұсқаларындағы барлық бонус материалдарды жинақтады, сондай-ақ бонус материалдарында фильмнің 2006 жылғы Critical Mass қалпына келтірілуін де ұсынды. Бұрынғы үй медиа нұсқаларынан және 1986 жылғы Warner Home Video-дан шыққан VHS нұсқасынан айырмашылығы, коллекционерлік 4K Ultra HD + Blu-ray нұсқасы (1 және 2 дискілер) фильмнің басында және соңында Warner Bros. логотипін көрсетті.
Мұра
Black Christmas ақырында культтық жанкүйерлікке ие болды және ең алғашқы слэшер фильмдерінің бірі ретінде танымал. Ол басқа слэшер фильмдерін шабыттандырды, олардың ең ірісі – Джон Карпентердің «Хэллоуин» фильмі (Кларк «Қара Рождество» жалғасы қалай болуы мүмкін екенін ұсынғаннан кейін шабыттанған болып көрінеді). «Қара Рождество» әртүрлі БАҚ-тағы ең ұлы қорқыныш фильмдерінің тізіміне бірнеше рет енді. Фильм «Браво» телеарнасының «100 ең қорқынышты фильм сәттері» бағдарламасында 87-орынды иеленді. «IndieWire» журналы «Барлық уақыттағы 100 үздік қорқыныш фильмі» тізімінде 67-орынға қойды, онда «сюжеті формулалық болып көрінеді, бірақ «Қара Рождество» қорқынышты және ұсталмайтын «Билли» кісісінің тарихы жасырын қалғандықтан, сондай-ақ фильмнің «Соңғы қыз» үшін үмітсіз аяқталуына байланысты мәңгілік болып қалады» делінген. «Thrillist» журналының Скотт Вайнберг «Барлық уақыттағы 75 үздік қорқыныш фильмі» мақаласында фильмді 48-орынға қойды. «Esquire» журналының Пол Шротт фильмді «Барлық уақыттағы 50 үздік қорқыныш фильмі» тізімінде 23-орынға орналастырды. 2017 жылы «Complex» журналы «Қара Рождествоны» барлық уақыттағы екінші жақсы слэшер фильмі деп атады. Келесі жылы «Paste» журналы оны барлық уақыттағы үшінші жақсы слэшер фильмі деп санады, сонымен қатар Джесс Брэдфордты «Қорқыныш фильмдер тарихындағы 20 ең жақсы «Соңғы қыздар» тізімінде бірінші орынға қойды. Режиссер Кларк фильмнің саяси мағынасы жоқ екенін айтса да, сыншылар «Қара Рождествоның» әйел персонаждарға қатысты көзқарасы үшін феминистік фильм екенін атап өтті, әсіресе Джесс өзінің агенттігіне ие болуы және аборт жасауды шешуі, сондай-ақ бей-жай мизогинияны бейнелеуі (мысалы, полицияның сороритидің телефон қоңыраулары мен Клэрдің жоғалуына қатысты алаңдауын бастапқыда қабылдамауы). «Filmsite.org» веб-сайтының киносыншысы Тим Диркс фильмнің маңызды сюжеттік бұрылыстары – нағыз кісі өлтірушінің іздеусіз қалған шатырда жасырынып қалғаны және Джесс өлтірілгені туралы мәліметтерге негізделген «Ең ұлы фильм сюжеттік бұрылыстары, фильмнің спойлерлері және күтпеген аяқталулары» бар фильмдер тізіміне қосты. Хасси «Браво» телеарнасына берген сұхбатында, олардың «100 ең қорқынышты фильм сәттері» сериясы туралы айтқанда, Стив Мартинмен алғаш рет кездескенде, ол өзінің барлық уақыттағы сүйікті фильмдерінің бірінде ойнағанын айтқанын жеткізді. Хасси бастапқыда ол «Ромео мен Джульетта» туралы айтып отыр деп ойлады, бірақ Мартиннің «Қара Рождество» екенін және фильмді 27 рет көргенін айтқанына таң қалды.
Новелизация
Ли Хейс жазған фильмнің романы 1976 жылы Popular Library баспасында жарық көрді. Роман сюжеті көбінесе фильммен бірдей, бірақ Рой Мурдың түпнұсқа сценарийіне сүйенген. Осының арқасында роман кейіпкерлерді толықтыра түсіреді, фильмнің соңғы нұсқасынан алынып тасталған көріністер мен сөздерді қосады, сондай-ақ Пи Каппа Сигма ұйымының тарихына көбірек мән береді.
Қайта жасау
Қара Рождество екі рет қайта түсірілді, ал фильмдер түпнұсқадан едәуір өзгеше. Бірінші қайта түсірілімнің сценарийін Глен Морган жазып, режиссерлік еткен. Ол 2006 жылдың 25 желтоқсанында Dimension Films және MGM Distribution Co компанияларымен шығарылды. Бұл фильм түпнұсқа фильмге шала-шарпы негізделген, оның ішінде графикалық мазмұны көп және Биллидің өткеніне көбірек назар аударылған. Андреа Мартин фильмде түскен жалғыз түпнұсқа актер болды, ал Кларк атқарушы продюсер болып жұмыс істеді. Екінші қайта түсірілімді София Такал режиссерлік етіп, сценарийін бірлесіп жазды. Имоген Путс пен Кэри Элвес бас рөлде ойнаған бұл фильм 2019 жылдың 13 желтоқсанында Universal Pictures компаниясымен шығарылды.
Бұл мен, Билли: Қара Рождестволық фан-фильм
Indiegogo кампаниясы арқылы қаржыландырылған қысқаша фан-фильм 2021 жылдың мамыр айында YouTube және Vimeo-да «It's Me, Billy» деген атпен жарық көрді. Ол түпнұсқа фильмнің «ресми емес жалғасы» ретінде таныстырылды және оқиғаны 50 жылдан кейін Джесс Брэдфордтың немересінің басынан кешуі арқылы жалғастырады. Фильмнің сценарийін, өндірісін және режиссерлігін Дейв МакРэй мен Брюс Дейл жасады. Фильм толық метражды фильмге арналған концепция ретінде, сондай-ақ екі бөлімдік оқиғаның бірінші бөлігі ретінде қызмет етеді. Фильм тегін қолжетімді. «It's Me, Billy» 65-ші жылдық CSC (Канадалық кинематографистер қоғамы) сыйлығының «Драмалық қысқаметражды фильм» санатында «Үздік операторлық жұмыс» номинациясына ие болды. 2023 жылдың 1 мамырында «It's Me, Billy 2-тарау» Indiegogo платформасында жаппай қаржыландыру науқанын бастағаны және түпнұсқа фильмнің жұлдыздары Хасси мен Гриффин актерлік құрамға қосылатыны жарияланды. Фильмнің 2024 жылы тегін онлайн режимінде көрсетілуі күтілуде. 2023 жылдың қараша айында Хасси денсаулығына байланысты жобадан бас тартқаны хабарланды. Бірнеше күннен кейін Джесс Брэдфорд рөлі актриса Лиза Ковакқа берілгені мәлім болды. «It's Me, Billy Chapter 2» фильмінің тизер трейлері 2023 жылдың 19 желтоқсанында жарық көрді.