Кіріспе

Шон С. Каннингэмнің түсірген фильмі. «13-ші жұма» – 1980 жылы шыққан американдық тәуелсіз слэшер фильмі. Фильмді Шон С. Каннингэм түсіріп, режиссерлік етті, сценарийін Виктор Миллер жазды, басты рөлдерде Бетси Палмер, Адриен Кинг, Гарри Кросби, Лори Бартрам, Марк Нельсон, Жаннин Тейлор, Робби Морган және Кевин Бэкон сомдады. Сюжеті қайғылы тарихы бар тасталған жазғы лагерьді қайта ашуға тырысқан жасөспірімдер лагерінің кеңесшілері тобының басына келген оқиғаны баяндайды. Белгісіз кісі өлтіруші оларды бірінен соң бірі өлтіреді. Джон Карпентердің «Хэллоуин» (1978) фильмінің табысынан шабыттанған режиссер Каннингэм 1979 жылдың басында Миллер сценарийді дайындап жатқанда, фильмді «Variety» журналында сату туралы жарнама жариялады. Нью-Йоркте актерларды іріктегеннен кейін, түсірілім 1979 жылдың жазында Нью-Джерсиде өтті, оның бюджеті шамамен 550 000 долларды құрады. Фильмнің аяқталуынан кейін оны тарату үшін студиялар арасында бәсекелес сауда болды, нәтижесінде Paramount Pictures отандық дистрибьюция құқығын алды, ал Warner Bros. – халықаралық дистрибьюция құқығын сатып алды. 1980 жылдың 9 мамырында шыққан «13-ші жұма» фильмі кассада үлкен табысқа ие болды, әлем бойынша 59,8 миллион доллар жинады. Фильмге сыншылардың пікірі екіге бөлінді: кейбіреулері фильмнің операторлық жұмысын және музыкасын жоғары бағалады, ал көптеген сыншылар оны зорлық-зомбылықты бейнелегені үшін сынады. АҚШ-та ірі студия таратуын қамтамасыз еткен алғашқы тәуелсіз фильм болғандықтан, оның кассалық табысы көптеген сілтемелерге, «Қорқынышты түндер» (A Nightmare on Elm Street) фильмдер сериясымен кроссоверге және 2009 жылғы жаңадан түсірілген фильмге әкелді. Бір жылдан кейін «13-ші жұма 2» атты тікелей жалғасы шықты.

Сюжет

1958 жылы Кристалл көлінде екі кеңесші жыныстық қатынас жасау үшін қораға кіреді, онда оларды көрінбейтін шабуылшы өлтіреді. Қазіргі уақытта лагерь кеңесшісі және аспазшы Энни Филлипсті жүк көлігі жүргізушісі Энос қайта ашылған Кристалл көлге жартылай жолға шығарады. Енос оған лагердің қиын-қыстау өткені туралы ескертеді, 1957 жылы Кристалл көлінде жас бала суға батып кеткеннен бастап. Жарым жолдан кейін, Энни көрінбейтін адамнан тағы бір көлік алады, ол ақырында оның мойнын кесіп алады. Лагерьде кеңесшілер Нед, Джек, Билл, Марси, Бренда және Элис, сонымен қатар қораның иесі Стив Кристи каюталарды жаңартады. Стив бұрқасынды жақындатып, азық-түлік алуға кетеді. Нед біреудің қораға кіргенін көріп, артынан жүреді. Джек пен Марси жыныстық қатынаста болған кезде, олар Недтің өлі денесі өздерінің үстінде екенін білмейді. Марси ваннаға кеткенде, Джектің мойнын жебемен тесіп алады. Кейін Марсиді балтамен өлтіреді. Бренда кішкентай баланың көмекке шақырған дауысын естіп, сыртқа шығады, онда жарық жанды. Бренда айқайлайды. Достарының жоғалып кеткенін уайымдап, Элис пен Билл тергеу жүргізеді. Олар Бренданың төсегінде балта тауып, телефондар ажыратылған. Стив қайтып келеді және оны пышақтаған көрінбейтін өлтірушіні таниды. Электр өшіп қалғанда, Билл генераторды тексеруге барады. Алиса оның денесін есікке жебелермен іліп қойылған күйде табады. Ол басты кабинаға қашады, онда Бренданың денесі терезеден лақтырылады. Стивтің досы деп жүрген орта жастағы әйел келіп жетеді. Ол өзінің ұлы Джейсонның 1957 жылы суға батып кеткен жас жігіт екенін және оның өлімін кеңесшілердің немқұрайдылығына кінәлайды, өйткені олар оны қадағалаудың орнына жыныстық қатынаста болды. Ол өзін өлтіруші ретінде танытып, Алисті өлтіруге тырысады. Жағалауда олар Алиса оны бас жарып өлтіргенше күреседі. Арығаннан-арылған Әлиса Кристалл көлінде жүзіп жүрген каноэде ұйықтап қалады. Ол оянғанда, Джейсонның шіріп бара жатқан денесі оны көлге сүйреп әкетеді, ол ауруханада оянады, оның айналасында полиция сержанты мен медициналық қызметкерлер бар. Сержант көлдегі баладан ешқандай белгі жоқ екенін айтады, оған Әлиса: "Онда ол әлі де сол жерде" дейді.

Даму

Жұманың 13-і фильмінің продюсері және режиссері Шон С. Каннингэм болды. Ол бұрын режиссер Уэс Крейвенмен «Соңғы үй сол жақта» фильмінде жұмыс істеген. Джон Карпентердің «Хэллоуин» фильмінен шабыттанған Каннингэм, «Жұманың 13-і» фильмінің қорқынышты, визуалды әсерлі және көрерменді «орындығынан секіріп тұруға» мәжбүр ететінін қалады. «Соңғы үй сол жақта» фильмінен өзгеше болуды қалаған Каннингэм «Жұманың 13-і» фильмін «американдық таулар сияқты» жасағысы келді. Алғашқы сценарий «Қанды лагерьдегі ұзақ түн» деп аталды. Сценарийді қайта жазған кезде Каннингэм «Жұманың 13-і» деген атауды ұсынды, содан кейін Миллер оны қайта әзірлеуге кірісті. Каннингэм «Variety» журналында «Жұманың 13-і» тақырыбымен жарнама беруге асықты. Атау құқығына басқа біреудің иелік етуі мүмкін екенінен және сотқа шағымданудан қашынғысы келген Каннингэм, оны дереу білудің дұрыс екенін ойлады. Ол Нью-Йорктегі жарнама агенттігіне «Жұманың 13-і» логотипін жасауды тапсырды, ол әйнек сынығы арқылы жарылып шыққан ірі әріптерден тұрды. Ақырында Каннингэм атаумен «ешқандай мәселе жоқ» деп сенді, бірақ дистрибьютор Джордж Мансур: «Біздің алдымызда «Жұманың 13-і: Жетім» деп аталатын фильм болған. Ол орташа сәттілікке жеткен. Бірақ біреу сотқа берумен қорқытты. Немесе Фил Скудери оларға ақша төледі, бірақ мәселе ақыры шешілді» деді. Сценарийді 1979 жылдың ортасында Виктор Миллер аяқтады, ол кейін «Нұрлы жол», «Бір өмір» және «Барлық балаларым» сияқты бірнеше телесериалдарға сценарий жазды. Сол кезде Миллер Каннингемге жақын Коннектикут штатының Стратфорд қаласында тұрды, және екеуі де болашақ киножобалары бойынша бірлесіп жұмыс істей бастады. Миллер сериялы кісі өлтірушінің анасы болып шығуына қуанды, оның жалғыз мотиві баласына деген махаббаты болды. «Мен аналық сезімді кері бұрып, оны қызықты етуге тырыстым. Миссис Вурхис мен әрқашан армандаған ана еді – балалары үшін өлтіретін ана». Фильмнің соңында Джейсонның пайда болу идеясы бастапқы сценарийде жоқ еді. Миллердің соңғы нұсқасында фильм Алисаның көлде жүзуімен аяқталды. Джейсонның кейіптесуі гример Том Савинидің ұсынысымен енгізілді. Савини: «Соңғы сағаттағы шиеленістің себебі – мен жақында «Кэрри» фильмін көрдім, сондықтан бізге де сондай «креслодан секіріп тұратын» көрініс керек деп ойладық, мен «Джейсонды әкелейік» дедім» деді.

Кастинг

Жаңа Йорк қаласындағы Джули Хьюз бен Барри Мосс басқаратын фирма лагерь қызметкерлерінің рөліне сегіз жас актерді іздеу үшін шақырылды. Каннингэм «үлкен актерлерді» емес, жағымды және жауапты лагерь кеңесшісі сияқты көрінетін кез келген адамды іздегенін мойындайды. Каннингэм пікірінше, актерлер жақсы көрінуі керек, диалогты оқуға шамасы жеткені жөн, сондай-ақ арзанға жұмыс істеуі керек еді. Мосс пен Хьюз бұрынғыда телесериалдарда ойнаған Кевин Бэкон, Лори Бартрам, Питер Брауэр және Адриен Кингтің төртеуін тауып, қуанышқа бөленді. Элис Харди рөліне ашық кастинг ұйымдастырылды, бұл фильмге көбірек назар аудару үшін жасалған жарнамалық тәсіл болды. Продюсерлер бастапқыда Салли Филдті Элис рөліне алғысы келді, бірақ олардың жоғары деңгейдегі актрисаны алуға қаржысы жетпейтінін түсініп, белгілі емес актерлерге жүгінді. Адриен Кингтің айтуынша, «бастапқыда продюсерлер Элис рөліне танымал актриса іздеді. Егер олар осындай адамды тапса да, оған ақша төлей алмайтындарын түсінді, сондықтан жаңа таланттарды іздеуге шешім қабылдады». Кинг аудицияға алдымен Мосс пен Хьюз кеңсесінде жұмыс істейтін біреудің досы болғандықтан қабылданды, ал Каннингэм оның Элис рөліне сай екенін сезінді. Ол сынақтан өткеннен кейін Мосс Каннингхемнің ең жақсы актрисаны соңғыға сақтап қалғанын айтты. Каннингхем түсіндіргендей, ол табиғи түрде әрекет ететін адамдарды іздеді, ал Кинг оны аудицияда көрсетіп берді. Кингті басты кейіпкердің рөліне бекіткеннен кейін, Лори Бартрам Бренда рөліне шақырылды. Кевин Бэкон, Марк Нельсон және Жаннин Тейлор, фильмге дейін бір-бірін білетін, сәйкесінше Джек, Нед және Марси рөлдеріне таңдалды. Бэкон мен Нельсонның пікірінше, үшеуі бұрыннан таныс болғандықтан, кастинг директоры Джек, Нед және Марси рөлдерінде іздеген химиялық байланысқа ие болды. Тейлор Хьюз бен Мосс актрисалық карьерасы кезінде жоғары бағаланғанын, сондықтан олар оған аудиция ұсынғанда, ол қандай роль болмасын, бұл «жақсы мүмкіндік» болады деп ойлады. «13-ші жұма» Нельсонның алғашқы көркем фильмі болды, ал ол алғашқы аудицияға келгенде, оқып беру үшін берілген жалғыз нәрсе – бірнеше комедиялық көріністер еді. Нельсон екінші рет аудицияға шақырылды, ол үшін суға түсу костюмін кию керек болды, бұл Нельсонның айтуынша, оны осы фильмде бірдеңе дұрыс емес екеніне күдік тудырды. Ол өзінің ролін алғанға дейін және толық сценарийді оқып бергенге дейін не болып жатқанын толық түсінбеді. Нельсон былай деп түсіндірді: «Бұл, әрине, драмалық рөл емес еді, және олар маған рөл ұсынғаннан кейін ғана маған оқуға арналған толық сценарийді берді және мен оның қаншалықты қанды екенін түсіндім». Нельсон Недтің өзін күдіктенбеуін жасыру үшін әзіл-сықақ қолданғанын айтады, әсіресе актердің пікірінше, Недтің өзіне қызығушылығы болған Бренданың жанында. Нельсон сценарийдің алғашқы жобасында Нед полиомиелитпен ауырып, аяқтары ақау, ал денесінің жоғарғы бөлігі бұлшықетті екені айтылған. Нед қорқынышты фильмдердің «практикалық шумақ құрбаны» болды деп есептеледі. Автор Дэвид Гроувтың айтуынша, Джон Карпентердің «Хэллоуин» фильмінде немесе Боб Кларктің «Қара Рождество» фильмінде оған тең келетін кейіпкер болған жоқ. Ол «13-ші жұма» фильмдеріне үлгі болды. Биллдің рөлі Бинг Кросбидің ұлы Гарри Кросбиге берілді. Хьюз бен Мосс Бетси Палмерге сценарийдің көшірмесін жіберді, ол рөлді қабыл алады деп үміттенді. Палмер оның қорқынышты фильмге қатысуын қалайтынын түсінбеді, өйткені ол бұрын «Мистер Робертс», «Ашулы адам» және «Тін жұлдызы» сияқты фильмдерде ойнаған болатын. Палмер жаңа машина сатып алу үшін ғана рольді ойнауға келісті, тіпті ол фильмді «құқықсыздық» деп санаған кезде де. Ставракис Бетси Палмердің орнын да басқан, бұл Морганның кейіпкерін миссис Вурхиздің орман арқылы қуып жүруін білдірді, бірақ көрермендер Морганның артынан жүгіріп жүрген екі аяқты ғана көреді. Палмер сол көріністер түсірілетін қалаға жаңа ғана келген еді, және Морганды орман ішінде қуып жүруге қажетті дене күйінде емес еді. Морганның акробат ретінде оқығаны осы көріністерде оған көмектесті, өйткені оның кейіпкері миссис Вурхис оны лагерьге алып кетуге ниеттенбейтінін білгенде, қозғалып жатқан джиптен секіруді талап етті. Бетси Палмер Миссис Вурхистің кейіпкерін қалай дамытқанын түсіндіреді: Каннингэм Миссис Вурхистің кейіпкерін «орлықтайтын» етіп жасағысы келді және осы мақсатта Палмердің «жоғарыдан» әрекет етпеуі маңызды деп сенді. Сонымен қатар Палмердің бұрынғы кейіпкері, оның салауатты кейіпкері ретінде, оның қорқынышты болуына сенуді қиын етуінен қорқыныш болды. Палмер жинап алған күніне 1000 доллар төленді. Ари Леман, бұрын Каннингхемнің «Мэннидің жесірлері» фильміне аудициядан өткен, бірақ рөлді алмаған, Джейсон Вурхиз рөлін алуға бекінді. Леманның айтуынша, ол өте қарқынды түрде келді, ал кейін Каннингхем оған бұл рөлге өте лайықты екенін айтты. Басты актерлік құрамнан басқа, Уолт Горни «Жылап тұрған Ральф» рөліне келді, ол қаланың болжаушысы. «Жылап тұрған Ральф» кейіпкері екі функцияны орындауға арналған: болатын оқиғаларды болжау және оның іс жүзінде кісі өлтіруші болуы мүмкін екенін білдіру. Каннингхем осы кейіпкерді қосуға қорқынышпен қарады және жаңа күдікті жасау мақсатына жеткеніне сенімді емес.

Түсірілім

Фильм 1979 жылдың қыркүйегінде Нью-Джерси штатының Уоррен округіне қарасты Хардвик, Блэрстаун және Хоуп қалаларында түсірілді. Лагерьдегі көріністер Хардвикте орналасқан, Бой Скаут лагері – Camp No Be Bo Sco-да түсірілді. Лагерь әлі де жұмыс істейді және жазғы лагерь ретінде пайдаланылады. Том Савини, Джордж А. Ромероның "Өлілердің таңы" (1978) фильміндегі жұмысына сүйене отырып, фильмнің арнайы эффекттерін жасау үшін шақырылды. Кинг пен Палмердің кейіпкерлері арасындағы төбелес сахналарын түсіру кезінде Палмер өзінің театр тәжірибесіне негізделіп, сахнаны репетициялауды ұсынды: "Мен сол түні Адриеннеге: «Неге осы сахнаны репетицияламасақ, мен сені шапалақтауым керек», – дедім, себебі сахнада егер біреуді шапалақтасаң, оны нағыз шапалақтайсың». Манфредини кейбір сахналарда музыканың болмауына назар салды: «Бір сахнада қыздардың бірі садақ ату алаңын дайындап жатыр. Бір жігіт нысанаға оқ атып, жартылай ғана тиеді, қызға шамалы жетпейді. Бұл қатты қорқыныш тудырады, бірақ байқасаңыз, онда музыка жоқ. Бұл менің таңдауым болды». 1982 жылы Gramavision Records Гарри Манфрединидің алғашқы үш "Жұма күні 13-ші" фильмінен таңдамалы музыкаларын қамтитын LP пластинкасын шығарды. 2012 жылдың 13 қаңтарында La La Land Records Манфрединидің алғашқы алты фильмнен музыкаларын қамтитын 6 дискілік лимиттік жинақты шығарды. Ол 24 сағаттан кейін сатылып бітті.

Тарату

1980 жылы Paramount Pictures, Warner Bros. және United Artists арасында фильмнің тарату құқықтары үшін бәсекелестік туды. Paramount компаниясының бас директоры Фрэнк Манкузо еске алды: "13-ші жұма күнін көргеннен кейін біз бұл фильм сәтті болады деп білдік". Paramount компаниясы 13-ші жұма күні фильмінің ішкі тарату құқығын 1,5 миллион долларға сатып алды. Жақында шыққан қорқыныш фильмдерінің (мысалы, Хэллоуин) табысы мен фильмнің төмен бюджетіне байланысты студия оны табыстылық тұрғысынан "аз тәуекелді" деп бағалады. Бұл ірі киностудия сатып алған алғашқы тәуелсіз слэшер фильм болды. Paramount фильмді жарнамалауға шамамен 500 000 доллар жұмсады, ал фильм прокатта жақсы нәтиже көрсеткен кезде тағы 500 000 доллар қосымша жұмсады.

Маркетинг

Фильмнің АҚШ-та көрсетілімін насихаттау үшін суретші Алекс Эбель пышақ ұстаған адамның силуэтінің астында бейнеленген жасөспірімдер тобының суреті бар толық бір беттік плакат жасады. Ғалым Ричард Ноуэлл атап өткендей, плакат және маркетингтік кампания «Жұма күні 13-і» фильмін «көңіл көтеруге арналған» және «жастарға бағытталған» қорқыныш фильмі ретінде көрсетуге тырысты, осы арқылы жас ересектер мен жасөспірімдердің басты аудиториясының қызығушылығын оятуды көздеді. Warner Bros. фильмді халықаралық нарықтарда көрсету құқығын сатып алды.

Үй медиасы

«Жұманың 13-і» алғаш рет Paramount Home Entertainment компаниясы тарапынан 1999 жылдың 19 қазанында АҚШ-та DVD форматында жарық көрді. Диск 32 497 дана сатылды. 2009 жылдың 3 ақпанында Paramount фильмді DVD және Blu-ray форматында АҚШ-та алғаш рет цензураланбаған, толық нұсқада шығарды (алдыңғы VHS, LaserDisc және DVD шығарылымдарында R рейтингісі бар кинотеатрлық нұсқасы болған). Фильмнің толық нұсқасында бұрын жарияланбаған 11 секундтық кадр бар. Ол тағы да екі Blu-ray жинағына енгізілді: 2013 жылы шыққан «Жұманың 13-і: толық жинақ» және 2018 жылы шыққан «Жұманың 13-і: соңғы жинақ». Paramount Blu-ray 2020 жылы 40 жылдығына арналған Limited Edition Steelbook ретінде қайта шығарылды. 2020 жылы фильмнің 40 жылдығын мерекелеу үшін Shout! Factory түпнұсқа фильмнің 4K сканымен қатар 2, 4 бөлімдерін толық сериялық жинақта шығарды.

Кассалық жинақ

13 мамырдағы жұма күні 1980 жылдың 9 мамырында АҚШ-тағы кинотеатрларда көрсетілімге шықты, соңынан оның көрсетілімі 1127 кинотеатрға дейін кеңейтілді. Алғашқы көрсетілім аптасында 5 816 321 доллар табыс етті, ал ішкі нарықтағы жалпы табысы 39 754 601 долларды құрады, барлығы 14 778 700 көрермен қамтылды. Бұл сол жылғы ең табысты фильмдердің 18-і болды және басқа да танымал қорқыныш фильмдерімен – «Нұрлы жарқын», «Киімге әдеміленіп киінген», «Тұман» және «Мектеп кеші» фильмдерімен бәсекелестікке түсті. Фильмнің бүкіл әлем бойынша жинаған табысы 59 754 601 долларды құрады. 1980 жылы Paramount компаниясы таратқан он жеті фильмнің ішінде, «Ұшқыш!» фильмі ғана «Жұма күні 13» фильмінен артық пайда әкелді. «Жұма күні 13» халықаралық деңгейде көрсетілді, бұл сол кезде танымал актерлары жоқ тәуелсіз фильм үшін ерекше жағдай еді, тек белгілі теле және кино актрисасы Бетси Палмерден басқа. Фильм халықаралық кинотеатрларда шамамен 20 миллион доллар табыс жинады. Халықаралық сатуды немесе «Елм-стриттегі қасірет» фильмінің Фредди Крюгермен байланысты бөлігін ескермегенде, түпнұсқа «Жұма күні 13» франшизаның ең табысты фильмі болып табылады. 2014 жылғы фильмдердің кассалық табысымен салыстырғанда, «Жұма күні 13» фильмін жасау және жарнамалауға кеткен шығын – 550 000 долларлық бюджет және 1 миллион долларлық жарнамалық шығындарді қоса алғанда – шамамен 4,5 миллион долларды құрайды. АҚШ-тағы кассалық табысына қатысты алғанда, фильм 2017 жылғы шартты есептегенде 177,72 миллион доллар табыс әкелер еді. 2007 жылдың 13 шілдесінде «Жұма күні 13» алғаш рет Блэрстаун қаласының бас көшесіндегі, фильмнің бастапқы титрлерінен кейін көрсетілетін кинотеатрда көрсетілді. 2015 жылдың 13 наурызында Ұлы қорқыныш лагері аясында Гриффит паркі зообағында фильмнің 35 жылдығына арналған көрсетілім өтті.

Театрлық сын-пикірлер

Линда Гросс из Los Angeles Times назвала фильм «глупой, скучной молодежной картиной ужасов», но похвалила «напряженную музыкальную партитуру» Манфредини, операторскую работу, а также игру актеров, которую сочла «естественной и привлекательной», особенно Тейлора, Бэйкона, Нельсона и Бартрама. Однако Variety посчитал фильм «низкобюджетным в худшем смысле – без видимого таланта или интеллекта, чтобы компенсировать его технические недостатки – «Пятница, 13-е» не имеет ничего, кроме своего названия, чтобы эксплуатировать». Билл фон Мауэр из Miami News похвалил «сдержанную» режиссуру Каннингема, но отметил: «После создания потрясающего напряжения и переворота желудков зрителей, он как будто не знает, куда двигаться дальше. Фильм начинает провисать в середине, и ожидания, которые он создал, начинают немного разочаровывать». Лу Седрон из The Baltimore Evening Sun назвал фильм «бессовестно плохим, но Каннингем это знает. Это печально». Многие критики неблагоприятно сравнили фильм с «Хэллоуином» Джона Карпентера, среди них Мэрилинн Уриккио из Pittsburgh Post-Gazette, которая добавила: «В «Пятнице, 13-е» минимальный сюжет, напряжение и проработка персонажей. Он не очень оригинален и не очень страшен, но он очень низкобюджетный». Дик Шиппи из Akron Beacon Journal также предположил, что «Хэллоуин» Карпентера «выглядит как Хичкок по сравнению с ужасной историей Каннингема о резни». Майк Хьюз из Burlington Free Press написал, что фильм «копирует все, то есть, кроме качества» «Хэллоуина», заключив: «Самый низкий момент фильма наступает ближе к концу, когда он эксплуатирует подлинную скорбь и безумие злодея. К тому времени веселья уже нет». Рон Коуэн из Statesman Journal отметил фильм как «рутинный эксплуатационный фильм о подростках, находящихся в опасности», добавив, что «Каннингем демонстрирует довольно медленный подход к напряжению на протяжении большей части фильма, иногда позволяя своей камере выступать в роли убийцы, а иногда – жертвы. И жертвы, конечно, намеренно подвергают себя опасности». Значительное количество рецензий критиковали фильм за изображение насилия: The Hollywood Reporter высмеял фильм, написав: «Жестокое насилие, в котором перерезаются горла и головы раскалываются в реалистичных деталях, – это вся суть «Пятницы, 13-е», больной и отвратительный малобюджетный фильм, выпускаемый Paramount. Это наглая эксплуатация самого низкого порядка». Майкл Блоуэн из The Boston Globe также назвал фильм «тошнотворным», предупредив зрителей: «Если вы считаете, что хорошо провести время – это смотреть, как женщине раскалывают голову топором или как человека приколочивают стрелами к двери, то вам следует держаться подальше от «Пятницы, 13-е». Это невезение». Самым ярым критиком фильма был Джин Сискел, который в своей рецензии назвал Каннингема «одним из самых презренных существ, когда-либо заразивших кинобизнес». Он также опубликовал адрес Чарльза Блуддорна, председателя совета директоров Gulf+Western, которой принадлежала Paramount, а также родной город Бетси Палмер и призвал других критиков написать им и выразить свое презрение к фильму. Пытаясь убедить людей не смотреть его, он даже раскрыл концовку. Сискел и Роджер Эберт посвятили целую серию своего телешоу критике фильма (и других слэшеров того времени), потому что считали, что он заставит зрителей сочувствовать убийце. Леонард Мальтин первоначально присудил фильму одну звезду, или «БОМБА», но позже изменил свое мнение и присудил фильму полторы звезды «просто потому, что он немного лучше, чем «Часть 2»», назвав его «кровавым, картонным триллером. Тот факт, что молодые зрители сделали его кассовым хитом, – еще один намек на то, почему баллы SAT продолжают падать. Тем не менее, любой фильм, породивший столько продолжений, должен был сделать что-то правильно».

Қазіргі заманғы

Rotten Tomatoes веб-сайтында «Жұманың 13-і» 59 шолуға негізделген 66% мақұлдау рейтингісіне ие, орташа бағасы 6,4/10. Сайттың сыншыларының консенсусы: «Қазіргі стандарттармен салыстырғанда сәл көне, бірақ «Жұманың 13-і» әлі де қанды жағдаylar мен 70-ші жылдардың эстетикалық стилімен қызықтырады». Metacritic-те 11 сыншының бағасы бойынша 100 балдық шкаладан 22 бал алған, бұл «көбінесе жағымсыз пікірлер» екенін көрсетеді. Ол 1-ші «Алтын Распар» сыйлығының «Ең нашар фильм» номинациясына ұсынылды, ал Палмер – «Ең нашар қосалқы актриса» номинациясына. IFC-нің Билл Стил бұл фильмін сериядағы екінші ең жақсы фильм деп атады. 2000 жылы сыншы Ким Ньюман фильмге бес жұлдыздың екісін берді, оны «әлсіз қорқыныш пен нашар аяқталуы бар «Хэллоуин» фильмінің көшірмесі» деп сипаттады. «Бұл фильмде қорқынышты кейіпкердің болмауы өте байқалады, сондықтан ол барлық слэшер фильмдерінің арасында ерекше болып тұрады, өйткені кісі өлтірушіге көз жеткізуге болмайды». 2009 жылы Slant Magazine журналының Джеремая Кипп фильмді қарап, «көңіл-күй, қарқын, кейіпкерлер, сюжет және шиеленіс тұрғысынан ерекше емес, минимализмге ұмтылған» деп атап өтті. Кипп кісі өлтірушінің кім екенін ашу туралы былай деді: «Кісі өлтіруші – орта жастағы, шашы қысқа, үлкен свитер киген миссис Вурхис (Бетси Палмер) екені белгілі болады. Оның сөйлеуі тақтадағы тырнақтарды еске түсіреді («Олар махаббат жасап жатқанда, ол бала суға батып кетті! Оның аты Джейсон еді!»), ал ол өлі баласының даусымен өзімен сөйлейді («Оны өлтір, анам! Оны өлтір!»). Осы 20 минуттық эпизодта ғана осы сахнаны ұрлаған гарпия (оның шіріген зомби ұлының есте қалатын эпизодын еске алмайынша) «Жұманың 13-і» фильмі жоғары комедиялық деңгейге жетеді». The Week журналының Скотт Меслоу 2015 жылы фильмді қарап, оның бастапқы сындық қабылдауын заманауи контексте бағалады: ««Жұманың 13-і» абсурды түрде көптеген фильмдерден тұратын франшизаға айналудан бұрын, тез пайда табу үшін жасалған арзан слэшер фильмдеріне жасалған цинизмдік әрекет еді. Бірақ ол ондаған жылдарға созылған, миллиондаған долларлық құбылысқа айналды. «Жұманың 13-і» фильміне жанкүйерлерінен басқа ешкімнің қызығушылығы жоқ сияқты».

Жасөспірімдер жыныстық қатынасы

Кинотанушы Уильямс "Жұма күні 13-сі" фильмін "өз заманының белгісі" деп қарастырады, әсіресе Рейган дәуіріндегі Америка, сондай-ақ "Техас тізбекті арамен кесу" (1974) және "Шайтанмен жарыс" (1975) сияқты фильмдердің бағытының бір бөлігі, олар "отбасылық қайшылықтарды ашып көрсетуден бастап, өзімшіл нигилизмге қарай өркендеген ерекше апокалиптикалық көріністі бейнелейді". Фильмде кісі өлтірушінің көзқарасынан түсірілген кадрлардың жиі қолданылуын Филип Димар сияқты ғалымдар "туғаннан воайеристтік" деп атады. Димар бұл фильмін "сексуалдық бұзылыстарға қарсы ескерту беретін, тіпті зорлық-зомбылықты қастерлейтін ескерту" деп санайды. Киносыншы Тимоти Шэри өзінің "Жасөспірімдер киносы: Экрандағы американдық жастар" (2012) кітабында, "Хэллоуин" "әдепсіздікке үйрететін, бірақ жасырын сексуалдық қызығушылықты" ұсынған болса, "Жұма күні 13-сі" сияқты фильмдер "жасөспірімдер сексуалдығының реакциялық жағын пайдаланып, сексуалдық санаға қол жеткізген жастарды жаппай қырып салады" деп жазады. Фильмнің зорлық-зомбылығы мен сексуалдығы туралы кинотанушы Дэвид Хоган: "Фильмдегі жасөспірімдер қорқынышты түрде өлтіріледі, бірақ Куннингем мен грим шебері Том Савини жас қыздарға арнағандай, оларға осы деңгейде назар аудармайды".

Мұра

Қазіргі заманғы кино сыншылары, мысалы Тони Уильямс, «қудалаушы» немесе слэшер фильмдерінің субжанрын қалыптастырғаны үшін «Жұма күні 13» фильмін құрметтейді. Мәдениет сыншысы Грэм Томпсон бұл фильді, Джон Карпентердің «Хэллоуин» (1978) фильмімен бірге, «құмарлықты тудырған» үлгі ретінде қарастырады, онда ересектердің қарауынан алыс қалған жастар маска киген жаман адамнан жүйелі түрде қуаланып, өлтіріледі. Фильмнің сынға алынуы оның шығуынан бері жылдар бойы әртүрлі болғанымен, ол айқын культты жанкүйерлерге ие болды. 2017 жылы Complex журналы фильмді барлық уақыттағы ең жақсы слэшер фильмдерінің тізімінде тоғызыншы орынға қойды. Фильм зерттеушісі Мэтт Хиллс фильмнің мұрасы туралы былай деп жазды: «Жұма күні 13» тек зияткерлік деңгейі жетіспейтін деп сынға ғана алынбады, сонымен қатар академия мен ресми кино мәдениетінің қалыпты эстетикалық нормаларына сәйкес бөлектеп, құндылығын төмендетті, оның өзгешелігі мен шеберлігі жоқ, есімдері тізімге енбеген немесе танымал авторлары жоқ екені, ал Том Савинидің қанды арнайы эффектілеріне баса назар аударуының арқасында аса сенсациялық екені айтылды». Фильм 2001 жылы AFI-нің «100 жыл – 100 қызығушылық» номинациясына ұсынылды. 2018 жылдың сәуір айында фильм түсірілген «Кристалл көлі» лагерінде фильмнің түсірілуіне арналған «Кристалл көліндегі турлар» атты іс-шара өтті. Бұл шараға актриса Адриен Кинг қатысып, фильмнің түсірілуі туралы жанкүйерлерге әңгімеледі. Барлық жалғасы түпнұсқаның негізгі идеясын қайталады, сондықтан фильм жасаушылар жаңалық әкелу үшін өзгерістер енгізді. Бұл өзгерістерге атауға нөмір қосудың орнына, «Соңғы тарау» және «Жейсон Манхэттенді бағындырады» сияқты қосымша сөздерді қосу, немесе Майнердің «Жұма күні 13» үшінші бөлімінде (1982) жасағандай, 3D форматында түсіру кірді. Бүкіл фильм сериясына әсер ететін маңызды жаңалық – үшінші фильмде Джейсонның хоккей маскасын пайдалануы болды; бұл маска халық мәдениетіндегі ең танымал бейнелердің біріне айналды. «Жұма күні 13» фильмінің жаңа нұсқасы 2009 жылдың ақпан айында кинотеатрларда көрсетілді, ал «Фредди және Джейсон» фильмдерінің сценарийшілері Дэмиан Шеннон мен Марк Свифт жаңа фильмнің сценарийін жазуға шақырылды. Фильм Джейсон Вурхис және оның танымал хоккей маскасына баса назар аударды. Фильмді Майкл Бей, Эндрю Форм және Брэд Фуллер Бейдің «Platinum Dunes» өндіріс компаниясы арқылы «New Line Cinema» үшін өндірді. Фильм АҚШ-та 2009 жылдың 13 ақпанында көрсетілді.

Новелизация

1987 жылы, фильм жарық көргенге жеті жыл өткен соң, Саймон Хоук «Жұма күні 13-і» романының нұсқасын жазды. Кітапқа енгізілген шағын өзгерістердің бірі – Миссис Вурхис ұлын жоғалтқаннан кейін Кристи отбасынан оны қайта қабылдауды сұрады, олар оған келісті. Романның тағы бір ерекшелігі – Миссис Вурхистің әрекеттеріне көбірек түсінік келтірілген. Хоук бұл кейіпкер Джейсон өлгеннен кейін өмірімен келісуге тырысқанын, бірақ психикалық ауруы үстемдік еткенін сезінді. Стив Кристи лагерьті қайта ашқанда, Миссис Вурхис оны ұлына осыған ұқсас жағдай қайта орын алуы мүмкін деген мүмкіндік ретінде қарастырды. Оның жасаған қылмыстары кеңесшілерге қарсы бағытталды, себебі ол олардың барлығын Джейсонның өліміне кінәлі деп есептеді.

Комикстер

Фильмнің бірқатар көріністері 2007 жылы WildStorm компаниясы шығарған екі бөлімді комикс-алдын-баян "13-ші жұма: Памеланың әңгімесінде" қайта жаңғыртылды. 2016 жылы фильмнің жоспарлау және түсірілуі туралы мәліметтерді қамтитын "Блэрстаунда түсірілім орны: 13-ші жұманың жасалуы" кітабы жарық көрді.

Видео ойындар

2007 жылы Xendex мобильді телефондарға арналған «Жұманың 13-і» фильмінің ойын нұсқасын шығарды. Ойында ойыншы Энни Филлипс рөлінде (бірақ фильмдегіден өзгеше, ол өлмейді), ол Кристалл көліндегі кеңесшілердің бірі. Қызметкерлер лагерьді алғашқы жазғы демалысқа дайындап жатқанда, "белгісіз қызықтаушы" оларды бірінен соң бірін өлтіре бастайды. Ойыншы шындықты ашып, лагерден аман-сау қашуы керек.

Кристалл көлінің преквел сериясы

2022 жылдың 31 қазанында, жұма күні, "Кристалл көл" атты "Жұманың 13-і" алдынан түсірілген сериалы жарияланды. Оның сценарийін Брайан Фуллер мен Виктор Миллер жазады және атқарушы продюсерлері болады, сондай-ақ Марк Тоберофф пен Роб Барсамиан да атқарушы продюсерлер болады. A24 студиясы сериалды жасауға жауапты болады және ол Peacock телеарнасында көрсетіледі. 2023 жылдың қаңтарында Адриен Кинг қайталанатын, аты-жөні белгісіз рөлге шақырылды. Ол бұрын 1980 жылғы түпнұсқа фильмде және 1981 жылғы жалғасында Алиса Харди рөлін ойнаған, онда оның кейіпкері фильмнің басында қаза тапқан. Сериалдың сценарийін жазу 2023 жылдың қаңтар айының соңында басталады, ал Кевин Уильямсон бірінші маусым үшін бір бөлімді жазады.