Кіріспе
Жастарды өз өмірлерін өз қолдарына алуға ынталандыру процесі.
Жастарды күштендіру – балалар мен жастарды өз өмірлерін өздері басқаруға ынталандыру процесі. Олар бұл мақсатқа өз жағдайларын талдап, ресурстарға қолжетімділікті арттыру және өздерінің сенімдері, құндылықтары мен көзқарастары арқылы саналарын өзгерту үшін нақты қадамдар жасайды. Жастарды күштендірудің мақсаты – өмір сапасын жақсарту. Жастардың күштендірілуі жастарды күштендіру бағдарламаларына қатысу арқылы жүзеге асырылады. Дегенмен, ғалымдар балалардың құқықтарын іске асыру формальды құқықтар мен процедураларды оқып білуден асып, құқықтарды сезінуге және оларды іс жүзінде пайдалануға мүмкіндік беруі керек деп санайды. Жастарды күштендіруге көмектесетін жастарды күштендіру бағдарламаларының көптеген модельдері бар. Әлем бойынша жастарды күштендіруді қолға алатын түрлі бастамалар жүзеге асырылуда. Бұл бағдарламалар коммерциялық емес ұйымдар, мемлекеттік органдар, мектептер немесе жеке ұйымдар арқылы іске асырылуы мүмкін. Жастарды күштендіру, жастарды дамытудан өзгеше, себебі даму жеке тұлғаны жетілдіруге бағытталған, ал күштендіру – қоғамдағы үлкен өзгерістерді жасауға, жеке қабілеттерді дамытуға негізделген. Күштендіру қозғалыстары, соның ішінде жастарды күштендіру, пайда болып, күш алып, тиімді болып, институционалдық деңгейге жетеді және басқа да әдістермен дамиды.
Көшіру теориясы
Күштілік теориясы қатысуға мүмкіндік беретін процестерге, ортақ шешім қабылдау арқылы бақылауды арттыруға және оқу, тәжірибе алу мен дағдыларды жетілдіруге бағытталған мүмкіндіктерді құруға назар аударады. Бұл теория жастарды олардың өзі анықтап, басқаратын, қоғамға пайдалы, мағыналы және позитивті әлеуметтік қызметтерге тарту арқылы, жастардың өнімді және салауатты ересектерге айналуы үшін қажетті маңызды дағдылар, жауапкершілік және сенімділікке қол жеткізуге көмектеседі деп санайды.
Көшіру түрлері
Жастарды күштендіру алты өзара байланысты өлшемді қамтиды: психологиялық, қауымдастық, ұйымдық, экономикалық, әлеуметтік және мәдени. Осы күштендіру өлшемдері арқылы бағдарламалар жастарды өмірінің бір немесе бірнеше жағынан күштендіруге жұмыстей алады.
Күштілікті арттырудың мақсаттары
Жастарды қолдау бағдарламалары мүңкіндіксіз немесе тәуекел топтарындағы жастардың денсаулығын жақсартуға және өмір сапасын арттыруға бағытталған. Жастардың позитивті дамуының екі маңызды ерекшелігі – қолдаушы қарым-қатынастар және тиімділікке және маңыздылыққа қолдау көрсету. Қолдаушы қарым-қатынастар – жастар мен отбасылық байланысы жоқ ересектер арасындағы сенім мен құрметке негізделген қарым-қатынастар. Тиімділікке және маңыздылыққа қолдау көрсету жастардың өздерінің қоғамдарында өзгерістерге белсенді түрде ықпал етуіне, ұжымдық шешімдер қабылдауына және ересектердің олардың пікірін тыңдап, құрметтеуіне бағытталған. Жастарды қолдау бағдарламаларының нәтижесінде әлеуметтік дағдылар жақсарады, мінез-құлық түзтеледі, академиялық үлгерім артады, өзіне сенімділік пен тиімділік сезімі күшейеді. Әйелдер мен қыздарды қолдауға бағытталған бағдарламалар да бар. Нақты мақсаттары мен әдістеріне қарамастан, олардың нәтижесінде әйелдердің әл-ауқаты жақсарады, өзіне сенімділігі мен тиімділік сезімі артады, техникалық және ұйымдастыру дағдыларын үйрену арқылы әлеуметтік мәртебесі көтеріледі. Кедей жастарды қолдау бағдарламалары олардың тұрмыс жағдайын жақсартуға немесе жаңа мүмкіндіктер жасауға жұмыстейді. Кейіннен қоғамға үлес қосудың тағы бір маңызды аспектісі – «алтыншы C» қосылды. Зерттеулер көрсеткендей, жастарды қолдау бағдарламалары қақтығыстарды болдырмау және оларды шешу дағдыларын жақсартады, топта басшылық ету қабілеттерін арттырады және азаматтық белсенділікті күшейтеді.
Үкіметтің әлеуетті арттыруға қатысуы
Жастарды күшейту – ұрпақтар аралық теңдікке, азаматтық қатысуға және демократия құруға қол жеткізудің маңызды жолы. Жергілікті, мемлекеттік, провинциялық, аймақтық, ұлттық және халықаралық мемлекеттік органдар мен коммерциялық емес қоғамдық ұйымдар жастарды күшейтуге бағытталған бағдарламалар ұсынады. Осындай іс-шаралар жастар басқаратын БАҚ, жастар құқықтары, жастар кеңестері, жастар белсенділігі, жастардың қоғамдық шешім қабылдау процесіне қатысуы сияқты салаларға бағытталуы мүмкін.
Еуроодақ соңғы бір ғасыр ішінде көптеген жастар күшейту қозғалыстарының отаны болды. Соңғы кездегілеріне «Болашақ үшін жұма» («Fridays for Future»), «Жоюға қарсылық» («Extinction Rebellion») және 2009 жылғы Австрия студенттерінің наразылығы жатады. Сонымен қатар, панк субмәдениеті сияқты мәдени қозғалыстар арқылы да жастарды күшейтумен байланысы бар. Еуроодақта жастарды күшейтудің негізі Еуропалық Одақтың жұмыс істеуі туралы шарттың (ЕОЖШ) 165 және 166-баптарында қамтылған. Шарттың жастарды күшейту мақсаты – жастар мен әлеуметтік-білім беру саласының мамандары (яғни жастармен жұмыс істейтіндер) арасындағы алмасуды ынталандыру, сондай-ақ жастардың Еуропадағы демократиялық өмірге қатысуын қолдау. Еуропалық комиссия мен Еуропалық парламент – жастардың қатысуын және күшейтуін қамтамасыз ететін басты институттар. Осы институттар осы мақсаттарға жету үшін Эразмус бағдарламасы, Жастарға кепілдік, Еуропалық ынтымақтастық корпусы, Еуропалық жастар апталығы, Еуропалық жастар іс-шарасы, Жастар конференциясы және Құрылымдалған әңгімелесу сияқты түрлі бастамалар мен жобаларды іске асырды. Еуропа Кеңесінің жастар құқығын қорғау жөніндегі консультативтік кеңесі және Еуропалық жастар орталықтарының желісі сияқты жастарды күшейту механизмдері де бар. Еуроодақ институттарының жастарды күшейту жобалары Еуропалық жастар форумы және Ұлттық жастар кеңестері сияқты халықаралық үкіметтік емес ұйымдармен тығыз ынтымақтастықта жүзеге асырылады.
Америка Құрама Штаттары
Жастарды күштендіру отбасыларда, мектептерде, жастар ұйымдары арқылы, мемлекеттік саясат қабылдау және қоғамдық ұйымдастыру науқандары арқылы жүзеге асырылады. Жастарды күштендірудің маңызды құрылымдық шаралары, қоғамның барлық деңгейінде жүзеге асады, оларға қоғамдық шешімдерді қабылдау, ұйымдық жоспарлау және білім беру реформасы кіреді. Жастарды күштендіруді мақсат тұтатын білім беру шараларына оқушыларға бағытталған оқыту, халықтық білім беру және қоғамдық қызметке негізделген оқыту жатады. Тегін мектептер және жастар басқаратын БАҚ-тар, жастарды күштендіру, жастардың дауысын естірту, жастарды дамыту және жастар лидерлігі бағдарламаларын іске асыру ниеттерін жиі білдіреді. Жастарды күштендіруді Шон Гинрайт, Генри Жиру, Барри Чеквей және Майк Мэйлс сияқты түрлі ғалымдар зерттейді. Олардың зерттеулері Уильям Упски Уимсат, Алекс Корокнай Палич, Саломе Часнофф және Адам Флетчер сияқты белгілі белсенділердің қолдауымен ерекшеленеді. АҚШ-тағы маңызды бастамалардың бірі – Обама қорының жастар тобы демеушілік ететін «Жастарды күштендіру» жобасы.
Ирландия Республикасы
2002 жылы Ұлттық балалар стратегиясының аясында әрбір жергілікті билік аумағында Comhairle na nÓg құрылды. Comhairle na nÓg ирланд тілінде «Жастар кеңесі» деген мағынаны білдіреді. Бұл кеңестерге өмірдің әртүрлі салаларынан келген жастардың қатысуына ынталандыру жасалады және жастарға қатысты жергілікті мәселелерді шешуге бағытталған жұмыс жүргізіледі. Оны Балалар және жастар істері министрінің кеңсесі бағынындағы жергілікті округтік немесе қалалық кеңестер басқарады. Бұл Ирландия үкіметі тарапынан мойындалған саяси ұйым. Comhairle na nÓg-тың кеңейтілген нұсқасы – Comhairle na nÓg Ұлттық атқару комитеті. Ұлттық атқару комитетінде әрбір Comhairle na nÓg-тан бір «жастар өкілі» болады және жастар үшін маңызды мәселелермен айналысады. Бұл мәселелер жастардың өзі екі жыл сайын өткізілетін жылдық жиналыста ұсынады. Ұлттық атқару комитеті зерттеулерге негіделген есептер, жарнамалық кампаниялар, конференциялар мен семинарлар арқылы өз пікірін білдіре алады және осы пікірлерді саясаткерлерге жеткізеді.
Қауымдастық
Ұлттар Достастығының 53 мүше мемлекеті Жастарды күштендіру жөніндегі Достастық іс-қимыл жоспарына (2007–2015 жылдар) қол қойды. Бұл іс-қимыл жоспары Достастық жастар бағдарламасының (CYP) жұмысын негізге алады. Достастықтың анықтамасына сәйкес, "Жастар өмірде таңдау жасауға құқылы екенін немесе оны құруға болатынын түсінгенде, осы таңдаудың салдарынан хабардар болғанда, еркіндікпен ойластырылған шешім қабылдағанда, сол шешімге сүйене отырып әрекет еткенде және осы әрекеттердің нәтижелері үшін жауапкершілікті мойындағанда күштендіріледі. Жастарды күштендіру – жастарға өздерінің мүддесі үшін, өз шарттарымен, ешкімнің бағыныштылығында болмай, әрекет етуге қажетті жағдайларды жасау және қолдау білдіреді". Жастарды күштендіру жөніндегі іс-қимыл жоспары Жастар министрлерімен және жастардың өзімен тығыз байланыста жұмыс істей отырып, Достастық хатшылығы тарапынан әзірленді. Ол жастарды басымдыққа қоюды ынталандырады және үкіметтерге арналған он үш іс-қимыл нүктесін қамтиды. Олардың біріншісі: "Жастардың экономикалық мүмкіндіктерін кеңейту шараларын әзірлеу және іске асыру", оның ішінде микрокредиттерден және кәсіпкерлік білімінен бастап, макроэкономикалық жоспарлау мен сауда жүйелерін және олардың жастарға тигізетін әсерін қарау. Басқа да іс-қимылдар гендерлік теңдік, ЖИТС/ҚЖС, білім беру, қоршаған орта, жастардың шешім қабылдауға қатысуы, демократия және адам құқықтары мәселелеріне арналған.
Көшірудің пайдасы
Жастар бекітілген өзін-өзі дамыту бағдарламаларына қатысқанда, олар түрлі артықшылықтарды көреді. Жастарды қатыстыру және оларды дамыту тәжірибелері ұйымдық және қоғамдық мәдениетке сіңіп, енгізіледі. Ересектер мен ұйымдар да осындай бағдарламалардан пайда көреді. Олардың екеуі де жастармен байланыс орнатуға және оларға жауап беруге мүмкіндік алады, бұл бағдарламаларды жақсартуға, сондай-ақ жастардың қатысуын арттыруға әкеледі.
Жастардың өзін-өзі басқаруын сынға алу
Жастарды күштендірудің бір маңызды сын-қарысы – көптеген бағдарламалар тәуекелге негізделген тәсілді қолданады. Жастардың өмірінде не қиын болып жатырына, емес, не жақсы болып жатырына көп көңіл бөлінеді. Бұл жастарды шешілуі керек мәселе ретінде бейнелейді және даму процесін тәуекелдерді еңсеру процесі ретінде көрсетеді. Мұндай жағдай жастарды жастарды дамыту бағдарламаларына қатысудан ынталандырмауы мүмкін. Тәуекелге негізделген модель жасөспірім шақта жастардың дағдылар мен түсініктерді меңгеру кезеңі екенін жасыра алады.