Кіріспе

Әйелдердің жақын маңайда болғанда менструалдық циклдарының үйлесуі туралы идея.

Менструалдық синхрондық, сондай-ақ Макклинток эффектісі немесе Уэлсли эффектісі деп аталатын, даулы процесс, онда бірге тұра бастаған әйелдердің менструалдық циклдарының басталу уақыты (менструацияның басталуы) бұрын бөлек тұрған кездегіден гөрі уақыт бойынша үйлесімді бола бастайды. "Мысалы, жаздың басында жеті әйел құтқарушының циклдарының басталу уақыты шашыраңқы болған, бірақ 3 ай бірге өткізгеннен кейін, барлық жеті циклдің басталу уақыты 4 күннің ішінде жинақталды". 1971 жылы Марта Макклинтоктың Nature журналында жарияланған мақаласында екі немесе одан да көп әйелдің менструалдық циклдарының басталу уақыты бірнеше ай бұрынғыдан гөрі жақындағанда, менструалдық циклдардың синхрондығы пайда болады делінген.

Марта МакКлинтоктың алғашқы зерттеуі

Марта Макклинток АҚШ-тың Массачусетс штатындағы әйелдер гуманитарлық колледжі "Уэлсли колледжі" жатақханасында бірге тұратын әйелдер арасындағы менструальді циклдің үйлесімділігі туралы алғашқы зерттеуін жариялады.

Ұсынылған себептері

Макклинток феромондар менструалды циклдың синхрондалуына себеп болуы мүмкін деп болжады. Дегенмен, басқа да механизмдер ұсынылды, ең бастысы – ай фазаларымен синхрондау. Ғылыми әдебиетте менструалды циклдың синхрониясы туралы алғашқы зерттеулер жарияланғаннан кейін, басқа зерттеушілер менструалды циклдың синхрониясын табуға қабілетсіз екенін хабарлай бастады. Бұл зерттеулер ерте зерттеулерде қолданылған әдістерді сынап, қолданылған әдістердегі қателіктер менструалды циклдың синхрониясын жасанды түрде тудырғанын көрсетті. Жақындағы зерттеулер, бұл әдістемелік сын-пікірлерді ескергеннен кейін, менструалды циклдың синхрониясын таба алмады.

Гипотезаның жағдайы

2013 жылы жүргізілген жүйелі зерттеуде Харис пен Витцтум: "MS [айлық синхронизация] sensu stricto үшін эмпирикалық дәлелдердің жетіспеуін ескере отырып, бұл гипотезаны қабылдаудан гөрі күмәндану кеңінен таралған болуы керек" деген қорытынды жасады (238–239 беттер). Неандертальдықтардың көбелек стратегияларын қазіргі заманғы Homo sapiens-тің көбелек стратегияларынан ерекшелендіретін әртүрлі климаттық жағдайлар жақында осы тұрғыдан талданды. Эволюциялық өткенге бұрылсақ, биологиялық қабілеттің мүмкін бейімделу негізі көбелек теңдестігі болуы мүмкін: приматтар арасында кез келген табиғи циклға синхронизация жасау альфа-еркекке бірнеше әйелмен сүйісуді монополиялауды қиындатады. Бұл қазіргі кездегі қоймалаушы-жинаушы емес қоғамдардың жыныстық теңдігіне сәйкес келеді. Кейбір эволюциялық ғалымдардың пікірінше, Плейстоценнің алғашқы кезеңінде Африкадағы гоминидтер ірі мысықтардың аң аулауын тонау арқылы тіршілік етуге тырысқан кезде, түндегі сапарларды – оның ішінде жыныстық қатынасты – тек ай болған кезде ғана шектеуге бейімделген болуы мүмкін.

БАҚ-тың назары

Бірге тұратын адамдардың менструалдық циклдары синхронды келе ме деген мәселе де бұқаралық ақпарат құралдарында назарға алынған.

Дәстүрлі миф пен ырым

Етеккірдің кеңірек ғаламдық ырғақпен үйлесімде болуы немесе олай болуы тиіс деген идея – әлемдегі дәстүрлі қауымдастықтардың мифтері мен рәсімдерінің ең тұрақты және орталық идеяларының бірі. Бұл жіпті алғаш рет Бакингем шығанағына жақын Мадавадағы екі Вавалик қарындасы жасаған. Қарындастар бір-біріне қарап, аяқтарын созып, аяқтарын жайып отырды, сосын екеуі де етеккір көреді. Әрқайсысы екіншісінің етеккір қаннан бір шеңбер жасап, содан кейін осы шеңберлерді мойындарына тақты. Калахаридің !Кунг (немесе Джу|’хоанси) аңшы-жинақшылары «егер әйел басқа әйелдің аяғында етеккір қанның іздерін көрсе, тіпті басқа әйелдің етеккірін бастағанын естісе, ол да етеккір көре бастайды» деп сенеді. Калифорнияның солтүстік-батысындағы юрок халқы арасында жүргізілген бір этнографиялық зерттеуге сәйкес, «үйдің барлық бала туғыза алатын, жүкті емес әйелдері бір уақытта етеккір көреді». Ол айыз туралы заңдарды аналық әпкелері мен әжесінен үйренген, олар өз заманында белгілі, консервативті юрок әйелдері болған. Жас әйелдің айтуынша, ежелгі ауыл өмірінде жүкті емес үйдің барлық бала туғызатын әйелдері бір уақытта етеккір көретін, бұл уақыт айға байланысты болған; осы әйелдер осы уақытта бірге тазару рәсімдерін жасаған. Егер әйел аймен және үйдің басқа әйелдерімен синхрондылықтан шығып кетсе, ол «айға отырып, аймен сөйлесіп, оны өзін теңестіруге сұрап, қайтадан синхронды болуға» болатын.

Ғылыми мәліметтер

Мезгілдік синхрондық құбылысы – екі немесе одан көп әйелдердің менструалды циклдерінің басталу уақытының жақын болуы. Бұл құбылысты зерттеулердің кейбіреуі растасады, ал кейбіреулері растамады. Осылайша, 1980-жылдардан 2000-жылдардың ортасына дейін колледж студент қыздарындағы менструалды синхрондылықты қайталауға, оның пайда болу шарттарын анықтауға және осы зерттеулер жарияланғанда туындаған әдістемелік мәселелерді шешуге бағытталған бірқатар зерттеулер жарияланды. Осы бөлімнің қалған бөлігінде осы зерттеулер хронологиялық тәртіппен талқыланады, олардың негізгі нәтижелері мен қорытындылары онжылдықтар бойынша топтастырылып қысқаша ұсынылады, содан кейін менструалды синхрондықты зерттеудегі жалпы әдістемелік мәселелер қарастырылады.

1970 жылдар

[[Файл:McClintock 1971 Fig 1 Табиғат тобының синхрониясы. МакКлинтоктың зерттеуінен алынған 99% сенімділік интервалымен уақыт бойынша топтық синхрондық көрсеткіштер (1-суретке жуықтама). Олар циклдың өзгеруі мәселесін шешу үшін өлшеу әдісін жетілдірді. Олар әр әйелдің бірнеше менструальді циклдарын өлшеу қажеттігін және әйелдер жұбында немесе тобында циклдың ең ұзақ орташа ұзақтығы күтілетін циклдың басталу айырмашылығын есептеу үшін негіз болуы керектігін айтты. Догон әйелдерінің арасында етеккірдің синхрондылығын талдау кезінде ол Уилсон мен Лоудың етеккірдің синхронды болуы ай фазаларымен синхрондалған менструальді циклдармен байланысты деген гипотезасын білген. Алайда олардың ешқайсысы да ай циклінің қай кезеңімен етеккір циклдары синхронды болатыны туралы келіспейді. Катлер толық ай кезінде синхрондылыққа бейімделуді болжайды. Жақында Страссманн догондық ауыл әйелдерінің етеккір синхрондылығын зерттеді. Әйелдер көбінесе түндерді сыртта өткізді және электр жарығы болмады. Ол догон әйелдері айдың етеккірге тигізетін әсерін анықтау үшін өте қолайлы деп болжады, бірақ ол ешқандай байланыс таппады. Олар Норвегия тышқандарында алғаш хабарланған (төмендегі бөлімде қараңыз) жұптасқан осциллятор механизмі адамдарда да болуы мүмкін екенін зерттеді. Адамдардағы жұптасқан осциллятор гипотезасы әйелдер менструальді циклдың ұзақтығын реттейтін феромондарды бөліп, қабылдайды деп ұсынады. Бұл кез келген иіс сезінбей-ақ жүзеге асады деп болжалды. Зерттеу донор әйелдердің қолтық астынан (көкжалағынан) менструальді циклдың белгіленген кезеңдерінде (яғни, фолликулярлық фаза, овуляторлық фаза және лютеарлық фаза) үлгілерді жинап, қабылдаушы әйелдердің мұрынының астына күнделікті қолданды. Қолтық үлгілерді жинау үшін донор әйелдер кем дегенде 8 сағат бойы қолтық астына мақта жапсырмаларын киіп жүрді, содан кейін жапсырмалар кішірек шаршыларға кесіліп, иісін сақтау үшін мұздатылды және алушыларға таратуға дайын болды. Алушылар екі топқа бөлінді және олар ерітілген қолтық төсенішін мұрынның астына күнделікті қолдану арқылы қосылыстарға ұшырады. Уиттеннің негізгі сын-пікірі олардың тек алғашқы циклдарын кейінгі жағдайларды бақылау ретінде пайдалануы болды. Ол бұл тақырыптың барлық ішкі айырмашылықтарды жояды деп мәлімдеді. Бақылау жағдайлары зерттеудің басында ғана емес, әр тәжірибелік жағдай арасында орындалуы керек. Ол сондай-ақ шұжық зерттеулерінен алынған жұптасқан осциллятор моделіне күмәнмен қарады. Олардың зерттеуі Лидс университетінің 122 әйелінен (студенттер мен қызметкерлер) тұрды. Әр қатысушыға төрт беттік сауалнама жіберілді. Жеке мәліметтерді бергеннен кейін, оларға етеккір синхрондылығы туралы сипаттама берілді: "Етеккір синхрондылығы екі немесе одан да көп әйелдің бір-бірімен бірге уақыт өткізетін, шамамен бір уақытта етеккір кезеңдерін бастан өткерген кезде болады" (257-бет). Етеккір циклдың өзгеруі кезінде кездейсоқ етеккір синхрондылығының пайда болуы мүмкін екеніне назар аударды. Янг пен Шанк), сонда синхрондық тәжірибе бірнеше айға созылуы мүмкін. – 7 күнге созылады. Етеккірдің орташа ұзақтығы 5 күнды құрайтындықтан. Негізгі принцип – әйелдердің белгілі бір уақытта қаншасы құнарлы болса, еркектердің оларға монополиялық қол жеткізуі соншалықты қиын, оларды барлық еркектердің бәсекелес еркектер есебінен бірден жүкті етуі. Адам емес приматтарда, коциклдік әйелдер саны белгілі бір шектен асып кеткен кезде, гаремді ұстаушы басқа еркектердің оның әйелдерімен бас сауғалап, жұптасуына кедергі келтіре алмайды. Басымдықты иеленетін аталық тек қана аналықтардың құнарлы кезеңдерін бірінен соң бірін бөгеп, оларды бірден жүкті ете алса ғана өз монополиясын сақтай алады (оң жақтағы а суретті қараңыз). Егер әйел бабуиндер тобына тек қана бір ғана басым еркек бабуин қажет болса, ол жоғары сапалы гендерінен пайда алады. Олай болса, олар циклдарды бір уақытта өткізуден аулақ болуы керек. Сол сияқты, егер еркектер адам эволюциясы барысында әйелдер үшін қосымша мақсаттар үшін бағалана бастаса – мысалы, аң аулау және үйге тамақ әкелу – онда әйелдер үстем еркек гарем иелерінің бақылауына қарсы тұру керек. Егер еркектер пайдалы серіктестер болса, онда әрбір әйелдің өзінде кем дегенде біреуі болуы керек. Осы жағдайда, осы аргументке сәйкес, логикалық стратегия әйелдер мүмкіндігінше тығыз синхрондау (б суретті қараңыз, оң жақта). Бір салдары – популяциядағы синхрондық дәрежесі (маусымдық, айлық немесе екеуі де) мен еркектер арасындағы репродуктивті теңдік дәрежесі арасында байланыс болуы мүмкін. Фоули мен Фитцджеральд гомининдердің 3–5 жылдық аралықта тууына байланысты, синхрондық адам эволюциясында фактор болды деген идеяға қарсы шықты. Бала өлімі синхрондылықты бұзуы мүмкін, өйткені анасы баласын жоғалтса, барлығы балаларын емшекten айырғанша және қайтадан циклды бастағанша күтуі тым қымбатқа түсер еді. Екінші жағынан, туу аралығындағы уақыт бойынша толық синхрондылыққа қол жеткізу мүмкін емес екенін мойындаса да, Пауэр және басқалар туу маусымдылығын ескерсек – менструальді синхрондылықтың әсерін қысқа мерзімді уақыт ішінде құнарлы циклдарды шоғырландыру арқылы күшейтеді – репродуктивті синхрондылықтың басымдықты аталықтардың монополиясын бұзу үшін әйел стратегиясы ретінде тиімді болуы мүмкін екенін айтты. Дау осы күнгейін шешілмеген. Ұсыныс позициясын қабылдап, дарвинизм мектебінің бірі адамның менструальді циклының орташа ұзақтығы 29,3 күн екендігінен басталады, бұл айдың 29,5 күндік периодына өте жақын. Адам әйелінің бұрынғыда ай сағатына синхронды болуына теориялық себептер болғанын болжайды – яғни, ай сағатына синхронды болуына теориялық себептер болғанын болжайды, бірақ бұл Африкадағы тарихи жағдайларда болған, қазіргі заманда жоқ. Барлық археологтар айлық периодының адам эволюциясына қатысы болғанын мойындамайды. Екінші жағынан, Кертис Мареанның (Оңтүстік Африкадағы Пинакл Пойнт есімді маңызды Орта Тас дәуірінің қазбаларын басқаратын) пікірінше, анатомиялық жағынан заманауи адамдар шамамен 165 000 жыл бұрын – континенттің ішкі аймақтары құрғақ, шөлді және тұруға жарамсыз болған кезде – теңіз ресурстарында, соның ішінде қабықшаларды жинаудағы қауіпсіздік үшін ай фазасын мұқият қадағалауды қажет ететін жағалаудағы паналық жерлерге шоғырланды. Блоқ цитатасы|Көктемгі төмен толқындар кезінде жағалау платформалары бірте-бірте ашылады, соның салдарынан интертидаль аймақтың кең аумағы ашылады, бұл қабықшаларды жинау үшін ең өнімді және қауіпсіз уақыт. Қабықшаларды жинаушылар жағалаудағы тұрақты жерлерге айдың толу фазаларының кезінде баруы керек, ал төмендеу кезінде құрлыққа сәл ішкері жылжуы керек, соның арқасында пайдалы жер аумағы кеңейеді.

Адам емес түрлер

Эстроздық синхрондық – бұл құбылыс менструалдық синхрондыққа ұқсас, хомяктар, шимпанзелер және алтын арыстан тамариндерінде кездеседі. Адам емес приматтарда бұл термин ай сайын қан кету немесе эстроз циклдарының бір-бірімен дәрежесінде үйлесуіне қатысты болуы мүмкін, яғни маусымдық көбею сияқты себептерге байланысты, бір топтағы екі немесе одан да көп әйелдердің эстроз немесе менструациясының үйлесуі. Алайда, адамдар арасындағы менструалдық синхрондық туралы алғашқы зерттеулер сияқты, адам емес приматтардағы эстроздық синхрондық зерттеулері де әдістемелік кемшіліктерге байланысты сынға ұшырады. Келесі зерттеулер хомяктарда, шимпанзелерде және алтын арыстан тамариндерінде эстроздық синхрондылықты анықтамады.

Тышқандар

Макклинток 1978 жылы норвегиялық егешқұйрықтарда (Rattus norvegicus) эстроздық синхрондылықты зерттеді. Ол бес егешқұйрықтан тұратын топта өмір сүретін әйел егешқұйрықтардың эстроздық циклдары жеке-жеке ұсталған егешқұйрықтарға қарағанда тұрақтырақ екенін анықтады. Сонымен қатар, әлеуметтік өзара әрекеттесу, және одан да маңыздысы, иіс сезу арқылы байланысқа мүмкіндік беретін ортақ ауамен қамтамасыз ету, егешқұйрықтардың циклдарының тұрақтылығын арттырып, екі-үш циклдан кейін олардың эстроздық фазаларын синхронды еткенін хабарлады. Макклинток эстроздық синхрондылықтың феромондардың әсерінен туындайтынын және жұптасқан осциллятор механизмінің егешқұйрықтарда эстроздық синхрондылықты қамтамасыз ететінін болжады. Норвегиялық егешқұйрықтардағы менструалдық синхрондылықты байқау Уиттен эффектісінен өзгеше, себебі ол әйелдер тобындағы циклдердің үнемі жалғасатын өзара әрекеттесуінің нәтижесі болды, ал Уиттен эффектісіндегідей, еркек егешқұйрық иісі сияқты жалғыз сыртқы стимулға ұшыраудың нәтижесі емес, оның орнына бұл эффект барлық әйелдерді бір мезгілде ациклді жағдайдан босатады. Жұптасқан осциллятор гипотезасы бойынша, әйел егешқұйрықтар екі түрлі феромон сигналын бөліп шығарады. Бір сигнал эстроздық циклдің фолликулярлық фазасында бөлінеді және ол эстроздық циклдарды қысқартады. Екінші сигнал эстроздық циклдің овуляциялық фазасында бөлінеді және ол эстроздық циклдарды ұзартады. Егешқұйрықтар бірге өмір сүргенде немесе бір ауамен қамтамасыз етілгенде, топтағы әрбір әйелдің эстроздық циклінің фазасына байланысты бөлінетін феромондар топтағы басқа әйелдердің эстроздық циклдарын ұзартады немесе қысқартады. Эстроздық циклдардың өзара ұзартылуы мен қысқартылуы уақыт өте келе эстроздық циклдардың синхронды болуына әкеледі деп теорияланды. Олар фолликулярлық фазаның иісі эстроздық циклдың ұзақтығын қысқартады деген гипотезаны қолдады, бірақ овуляциялық фазаның иісі циклды ұзартады дегенді анықтамады.

Арыстандар

Арыстандардың табиғатта жыныстық ағыны үйлесімді болатыны хабарланды.