Кіріспе

Джереми Бентам, Барух Спиноза және Декарт сияқты кейбір философтар, ауырсыну (немесе қиындық) және ләззат сезімдерінің бір жалғасы болып келетінін болжады. Ауырсыну мен ләззатты қабылдау үшін қолданылатын нейрохимиялық жолдардың, сондай-ақ басқа да психологиялық ынталандырулардың арасындағы биологиялық байланыстарға күшті дәлелдер бар.

Сенсорлық енгізу жүйесі

Стимулға жауап беру тұрғысынан алғанда, физикалық ауырсынуды қабылдау ноцицепторлардан басталады, бұл физиологиялық рецепторлардың бір түрі, олар белсендірілген кезде миға нейрондық сигналдарды жібереді. Бұл рецепторлар көбінесе теріде, мембраналарда, терең фасцияларда, шырышты қабықтарда, висцеральды мүшелердің дәнекер тіндерінде, буындар мен буын капсулаларында, бұлшық еттерде, сіңірлерде, сүйекқабықта және артериялық тамырларда кездеседі. Дәрттелмелерді қабылдағаннан кейін әр түрлі афференттік әрекет потенциалдары іске қосылады және осы ноцицептивті жүйке жасушаларының әр түрлі талшықтары мен аксондары арқылы арқалық тамырлар арқылы арқалық мойынның арқалық мүйізіне өтеді. Альмейданың «Афференттік ауырсыну жолдары» деген еңбектегі ауырсыну жолының нейроанатомиялық шолуы омыртқа миының әртүрлі спецификалық ноцицептивті жолдарын сипаттайды: спиноталамустық жол, спиноретикулярлық жол, спиномезенцефальдік жол, спинопарабрахиальдық жол, спиногипоталамустық жол, спиноцервикальдық жол, омыртқа бағанасының постсинаптикалық жолы. Сонымен қатар, ауырсыну сезімін модуляциялау үшін төмен түсетін жолдар да бар. Мұның үшін жауапты ми дің аймақтарының бірі – мидың ортаңғы бөлігінің периакведуктивті сұр заты, ол мінез-құлық арқылы ауырсынуды жеңілдетеді, сондай-ақ омыртқа миының арқалық мүйізіндегі ноцицептивті нейрондардың белсенділігін тежейді. Басқа ми дің аймақтары, мысалы, парабрахиальдық ядро, арқалық рафе, локус коэрулеус және медуллярлық ретикулярлық құрылым да ауырсынуды жеңілдетеді және арқалық мүйіздегі нейрондардың белсенділігін күшейту немесе тежеу үшін көптеген әртүрлі нейротрансмиттерлерді пайдаланады. Бұл нейротрансмиттерлерге норадреналин, серотонин, допамин, гистамин және ацетилхолин жатады.

Рақатты қабылдау

Рахатты көптеген түрлі көзқараспен қарастыруға болады, физиологиялық (мысалы, тәжірибе кезінде белсендірілетін ләззат ошақтары) және психологиялық (сыйлыққа қатысты мінез-құлық реакцияларын зерттеу) тұрғысынан. Көптеген нейробиологтар рахатты ауырсынуды басудың бір түрі деп қарастырады, тіпті осылай анықтайды.

Нейрокодтау және модуляция

Рахат дәм, иіс, есту (музыкалық), көру (көркем өнер) және жыныстық белсенділік жүйелерінде зерттелді. Рақатты өңдеуге қатысатын нейрондық орталықтарға ядролық аккумбенс, артқы вентральді паллидум, миндаль безі, сондай-ақ басқа да қабықшалық және мидың терең бөліктері кіреді. Жаңа қабықтың префронтальді және лимбикалық аймақтары, әсіресе префронтальді қабықтың орбитофронтальді аймағы, алдыңғы цингулярлық қабық және аралдық қабық – мидағы рақатты тудыратын негізгі құрылымдар деп саналады.

Опиоидтар мен дофаминдік жүйелер ауырсыну мен ләззат алуда

Ауырсыну мен ләззат арасындағы нейрохимиялық байланысты іздеу кезінде зерттелетін жүйке жүйелері – опиоид және допамин жүйелері. Опиоид жүйесі сезімдік қабылдаудың өзіне, ал допамин жүйесі осы қабылдауды күтуге немесе оған үміттенуге жауапты. Опиоидтар нейротрансмиттерлердің бөлінуін тоқтату арқылы немесе калий арнасын ашып, нейрондарды гиперполяризациялау арқылы ләззатты күшейту немесе ауырсынуды басу арқылы әрекет етеді, бұл нейронды уақытша тоқтатуға тиімді.

Ауырсыну мен ләззат үшін аргументтер

Б.з.д. 4 ғасырында азап пен қуаныш үздіксіз спектрде болатыны айтылған. Аристотель өзінің "Реторикасы"-нда осы қарсылықты қатынасты былай сипаттайды: "Қуанышты жанның толыққанды саналы түрде қалыпты жағдайына оралу қозғалысы деп айтуға болады, ал азап – оның керісінше". Ол азап пен қуанышты итеру-тарту сияқты ұғыммен түсіндіреді; адамдар қуаныш сыйлайтын нәрсеге ұмтылады және азап келтіретін нәрседен қашықтайды.

Жалпы нейроанатомия

Анатомиялық деңгейде ауырсыну мен ләззаттың модуляциялануының бастауы миндальша без, паллидум және аккумбенс ядросы сияқты бірдей жерлердегі нейрондардан болатыны дәлелденген. Ауырсыну мен сыйлықты зерткен неврологтар Сири Лекнес пен Айрин Трейси, ауырсыну мен сыйлықты өңдеу процесінде мидың көптеген аймақтарының қатысатынын, сондай-ақ, олардың арасындағы байланыстың ауырсыну ләззатты азайтады, ал сыйлық анальгезияны, яғни ауырсынуды басады, күшейтеді деген қорытындыға келді.

Ауырсыну мен ләззат арасындағы асимметрия

Нью-Йорк штатының Сиракуз қаласындағы Нью-Йорк мемлекеттік университетінің денсаулық сақтау орталығының зейнеткер психиатры, профессор Томас Сзац, 1957 жылғы "Ауырсыну мен ләззат – дене сезімдерін зерттеу" кітабында ауырсыну мен ләззаттың спектрдің екі қарама-қарсы ұшы емес екенін қарастырды. Сзац, біз көбінесе ауырсыну мен ләззатты қарама-қарсы деп айтатын болсақ та, бұл дұрыс емес екенін атап өтеді; ауырсынуды сезетін рецепторларымыз бар, бірақ ләззат үшін осындай рецепторлар жоқ; сондықтан "ауырсыну қайда?" деп сұрау логикалық, ал "ләззат қайда?" деп сұрау орынсыз. Осы тұрғысынан алғанда, автор метафоралық ауырсыну, заңдылық, билік қатынастары, коммуникация және тағы да көптеген мәселелерді зерттейді.

Ауырсыну мен ләззат арасындағы байланыстың эволюциялық гипотезалары

Ауырсыну мен ләззат шындығында бір спектрде жатса да, екі сезімнің нейрондық жолдарының өзара жапсарғандығы ғылыми тұрғыдан дәлелденген. Сондай-ақ, бірінің екіншісіне қарама-қарсы әсер ететініне де ғылыми дәлелдер бар. Демек, адам баласына осы екі сезім арасындағы байланысты дамыту эволюциялық тұрғыдан не үшін тиімді болды? Оңтүстік Африка нейробиологтары 1980 жылы ауырсыну мен ләззат арасындағы физиологиялық байланысты көрсетті. Біріншіден, нейробиологтар Марк Гилман мен Фред Лихтигфельд екі эндогендік эндорфин жүйесі бар екенін анықтады: бірі ауырсыну тудырады, ал екіншісі оны басады. Біраз уақыттан кейін олар осы екі жүйенің тәуелділікке де қатысы бар екенін көрсетті, ол бастапқыда, көбінесе, тәуелділік тудыратын заттың ләззат сыйлайтын немесе ауырсынуды жеңілдететін әсері үшін ізделеді. Одан кейін олар эндорфин жүйесінің сексуалдық ләззат алуға қатыс ететінін дәлелдеді. Мортен Крингельбах бұл ауырсыну мен ләззат арасындағы байланыстың эволюциялық тұрғыдан тиімді болуын тіршілік үшін бір нәрседен қашу керек пе, әлде оған ұмтылу керек пе, соны білу қажеттігімен түсіндіреді. Норман Дойджтің сөзіне сүйенсек, мидың шектеулілігі оның ең жиі қолданылатын жолдарға ден қоюында. Сондықтан, ауырсыну мен ләззат үшін ортақ жолдың болуы адамның қоршаған ортамен өзара әрекеттесуін жеңілдеткен болуы мүмкін. Лекнес пен Трейси осы байланыстың эволюциялық тұрғыдан тиімді болуының екі теориялық тұжырымын ұсынады.

Қарсылас процестер теориясы

Қарсылас процестер теориясы – екі компонентті бір-біріне қарама-қарсы жұптар ретінде қарастыратын модель, егер бір компонент сезілсе, екінші компонент басылады. Сондықтан, ауырсынудың күшеюі ләззаттың азаюына, ал ауырсынудың азаюы ләззаттың күшеюіне немесе ауырсынудың жеңілдеуіне әкелуі керек. Бұл қарапайым модель осы қатынастағы гомеостаздың эволюциялық маңызды рөлін түсіндіруге арналған. Бұл айқын, себебі ләззат іздеу және ауырсынудан қашу тіршілік үшін маңызды. Лекнес және Трейси мысал келтіреді:

Олар содан кейін адамдардың әрбір сезімнің маңыздылығын анықтау үшін ортақ өлшемді пайдалануы, оларды бір-бірімен салыстырып, тіршілік үшін ең жақсы шешім қабылдауға мүмкіндік беретінін ұсынады. Бұл тұжырымдама шешім қабылдау процестері ең жоғары басымдыққа ие мотивациямен басқарылады дегенге негізделген. Модельдің болжамы бойынша, егер тіршілік үшін ауырсынудан гөрі маңыздырақ нәрсе болса, адам организмі бұрын сипатталған төмендеуші ауырсыну модуляциясы жүйесін белсендіру арқылы ауырсынуды басады.

Жануарлардағы сынақтар

Қазіргі күні ауырсыну және ләззат туралы көптеген мәліметтер, негізінен, егеуқырлар мен приматтармен жүргізілген зерттеулерден түзілген.

Терең миды ынталандыру

Терең ми стимуляциясы – миға имплантацияланған электродтар арқылы мидың терең құрылымдарын электр тогымен стимуляциялауды қамтиды. Бұл нейрохирургиялық араласудың әсері Паркинсон ауруы, дікімше, дистония, эпилепсия, депрессия, мәжбүрлеуші-тұрақсыздық синдромы, Туретт синдромы, кластерлік бас ауруы және созылмалы ауырсынумен ауыратын науқастарда зерттелді.