Кіріспе
Horus – ерте Египет патшасының есімі. Ден, сондай-ақ Hor Den, Dewen және Udimu деп те аталады, ол Египеттің Бірінші династиясы кезінде билік еткен Ерте династиялық кезеңдегі фараонның Horus есімі. Ол осы кезеңдегі археологиялық тұрғыдан ең жақсы расталған билеуші, өз мемлекетіне гүлдену әкелді. Ден "Жоғарғы және Төменгі Египет патшасы" атағын алғаш рет қолданды және қос тәж (қызыл және ақ) киген алғашқы билеуші ретінде бейнеленген. Абидос маңындағы Умм-эль-Каабтағы оның қабірінің едені қызыл және қара граниттен салынған, бұл Мысырда осы қатты тасты құрылыс материалы ретінде қолданудың ең ерте мысалы және қабірге қарай баспалдақтармен түсетін. Ұзақ билік еткен жылдары ол келешек билеушілерге сіңірілген көптеген сарай ритуалдары мен патшалық әдет-ғұрыптарын қалыптастырды және оның ізбасарлары оны жоғары бағалады.
Den, also known as Hor Den, Dewen, and Udimu, was the Horus name of a pharaoh of the Early Dynastic Period who ruled during the First Dynasty of Egypt. He is the best archaeologically attested ruler of this period, credited with bringing prosperity to his realm. Den was the first to use the title "King of Upper and Lower Egypt" and the first depicted as wearing the double crown (red and white). Notably, the floor of his tomb at Umm El Qa'ab, near Abydos, was constructed using red and black granite, making it the earliest known use of this hard stone as a building material in Egypt with a flight of stairs leading to it. During his long reign, he established many of the customs of court ritual and royalty drawn on by later rulers and was held in high regard by his immediate successors.
Билік ету мерзімі
Ежелгі Мысыр тарихшысы Мането оны "Оусафаидос" деп атап, 20 жыл патшалық құрғандығын айтқан. Ал Турин корольдік тізімі зақымдалғандықтан Деннің билік мерзімі туралы мәлімет бере алмайды. Египеттанушылар мен тарихшылар Палермо тасындағы жазуларға сүйене отырып, Деннің 42 жыл патшалық құрғанына сенімді. Абу Раваштағы қабірлерден алынған жаңа радиокөміртектік деректер Деннің билікке келу шағына 3011–2921 жж. б.з. дейін (1σ) сәйкес келеді деген болжам жасауға мүмкіндік береді.
Атаулар қайнар көзі
Деннің серек есімі, саз мөрлердің іздерінде, піл сүйегінен жасалған жазбаларда және шист, диорит және мәрмәрден жасалған ыдыстардағы жазуларда кеңінен кездеседі. Бұл заттар Абидос, Саккара және Абу Раваш қалаларынан табылған. Сонымен қатар, Ден Рамесид дәуірінде жазылған Ани папирусының 64-тарауында да еске алынады.
Жеке тұлға
Деннің серек аты "Ден" немесе "Девэн" болған, бұл "су әкелуші" дегенді білдіреді. Бұл оның туған аты - "Хасти", яғни "екі шөлдің иесі" деген мағынаны білдіреді. Тоби Уилкинсон және Франческо Тирадрити сияқты египтологтар туған атының Египетті қоршап тұрған шығыс және батыс шөлдеріне, немесе Төменгі және Жоғарғы Египетке қатысты деп санайды – бұл Египетті қорғайтын қалқан сияқты. Бұл Деннің "Нисут Бити" атағын енгізуімен үйлеседі. Бұл патшалық атақ бүкіл Египеттің билеушісінің билігін заңдастыру үшін жасалған. Деннің отбасы зерттеулердің маңызды тақырыбы болды. Оның анасы патшайым Мернит болған; бұл тұжырымға сол заманғы мөрлердің іздері және Палермо тасындағы жазулар куәлік етеді. Деннің әйелдері Семат, Сешеметка, Серетор және, мүмкін, Каинет патшайымдары болған. Оның көптеген ұлдары мен қыздары болды; оның ықтимал мұрагерлері патша Анеджиб және патша Семеркет болуы мүмкін.
Басталуы
Археологиялық деректерге сәйкес, Ден патшалық құрғанның басында бірнеше жыл бойы анасы Меритнитпен бірге тақты бөлісіп отырған. Ол өзі басқаруға тым жас болған болуы мүмкін. Сондықтан Меритнит біраз уақыт бойы регент немесе де-факто фараон ретінде билік жүргізген. Мұндай қадам Ежелгі Египет тарихында сирек емес еді. Нейтхотеп патшайым Меритнитке дейін де осындай рөл атқарған болуы мүмкін, ал Собекнеферу және Хатшепсут сияқты патшайымдар кейіннен Египеттің билеушілері болды. Деннің анасы өзінің патшалық өлшемдегі қабірімен және жеке мәйітханалық культымен марапатталды.
Қабір
Ден Абюдостың Умм-Эль-Кааб ауданындағы ("Тomb T") қабірге жерленді, ол басқа Бірінші династия патшаларымен байланысты. Tomb T – бұл осы аймақтағы ең үлкен және ең жақсы салынған қабірлердің бірі, және тұңғыш рет баспалдақ пен граниттен жасалған еденге ие болды. Оның қабіріне алғаш рет баспалдақ салынды, ал бұрынғы патшалардың қабірлері төбесінен тікелей толтырылған. Бұл қабір патшаның өмірінде артық өнімді сақтау үшін қойма ретінде пайдаланылған болуы мүмкін, сонымен қатар Деннің өмірден кейінгі өмірінде пайдалану үшін қабір заттарын қосуды жеңілдеткен. Tomb T – тастан жасалған сәулеттік элементтерді қамтитын алғашқы қабір, бұрын балшық кірпіш қолданылған. Қабірдің едені Асвандағы қызыл және қара гранитпен қаланған, бұл осындай қатты тасты үлкен көлемде алғашқы архитектуралық қолданылуы. Оның қабірінен пил сүйегі мен эбен ағашынан жасалған жиырма таңба табылды, олардың 18-ін Флиндерс Петри Эмиль Амелиноның мұқият зерттемеген олжа үйінділерінен тапқан. Бұл таңбалардың арасында Мысырдың қос тәжін киген перғауынның ең ерте бейнесі (жоғарыда қараңыз), сондай-ақ Сед фестивалінің бөлігі ретінде рәсімдік стелалар арасында жүгіріп өткен суреттері бар. Сонымен қатар, патшалар тізімін растайтын мөрлердің іздері де табылды. Tomb T-ның айналасында патшамен бір уақытта жерленген 136 ер және әйелдің қабірлері орналасқан. Олардың патшаның жеке күзетшілері болғаны саналады, ал кейбір қаңқаларды зерттеу олардың мойнынан қысылып өлтірілгенін көрсетті, бұл Бірінші династия перғауындарының арасында кең таралған адам құрбандығының мысалы. Бұл әдет әулеттің соңына қарай тоқтаған сияқты, ал үшабтилер перғаундарға өмірден кейінгі жұмыста көмектесу үшін нақты адамдардың денелерінің орнын басты.