Кіріспе

Азия өнерінің тарихы немесе Шығыс өнері – Азиядағы бейнелеу өнерінің тарихы.

Азия өнерінің тарихы Азия құрлығындағы әртүрлі мәдениеттер, аймақтар мен діндерден келген өнердің кең ауқымын қамтиды. Азияның негізгі аймақтарына Орталық, Шығыс, Оңтүстік, Оңтүстік-Шығыс және Батыс Азия кіреді. Орталық Азия өнері негізінен Еуразия даласының түркі халықтарының туындыларынан тұрады, ал Шығыс Азия өнері Қытай, Жапония және Кореяның туындыларын қамтиды. Оңтүстік Азия өнері Үндістан субконтинентінің өнерін қамтиды, ал Оңтүстік-Шығыс Азия өнері Бруней, Камбоджа, Шығыс Тимор, Индонезия, Лаос, Малайзия, Мьянма (Бирма), Филиппин, Сингапур, Таиланд және Вьетнам өнерін қамтиды. Батыс Азия өнері Таяу Шығыстың өнерін, соның ішінде ежелгі Месопотамия өнерін қамтиды, ал соңғы кезде ислам өнері басымдыққа ие болды. Азиядағы өнер тарихы көп жағынан Батыс өнерінің дамуымен паралель жүреді. Азия мен Еуропаның өнер тарихтары тығыз байланысты, Азия өнері Еуропа өнеріне зор әсер етеді және керісінше; мәдениеттер жібек жолы арқылы, өнердің таралуы, жаңалықтар ашу дәуірі мен отарлаудың мәдени алмасуы, сондай-ақ интернет және қазіргі заманғы жаһандану арқылы араласты. Тарихқа дейінгі өнерді есепке алмағанда, Месопотамия өнері Азиядағы ең көне өнер түрлерін білдіреді.

Жоғарғы палеолит кезеңінің Солтүстік-Шығыс Азия

Солтүстік-шығыс Азияның қатал климатындағы ең алғашқы заманауи адамдардың қоныстануы шамамен 40 000 жыл бұрын болса, Солтүстік Сібірдің ерте Яна мәдениеті шамамен 31 000 жыл бұрынға датирленеді. Б.з.д. 21 000 жылға таяу екі негізгі мәдениет қалыптасты: Мальта мәдениеті және одан сәл кейінірек Афонтова Гора – Ошурково мәдениеті. Ангара өзенінің жанындағы, Байкал көліне жақын, Иркутск облысындағы Оңтүстік Сібірде орналасқан Мальта мәдениеті жоғарғы палеолит дәуіріндегі алғашқы өнер туындыларын, мысалы Мальта Венерасының мүсіндерін жасады. Бұл мүсіндердің көпшілігі мамонттың сүйегінен жасалған. Мүсіндердің жасы шамамен 23 000 жыл, олар граветт мәдениетіне жатады. Көптеген мүсіндерде стильделген киімдер бейнеленген. Беті жиі көрсетіледі. Жоғарғы палеолитке тән портативті мүсіндердің дәстүрі негізінен Еуропаға тән болғандықтан, Мальтаның сол кезде Еуропамен мәдени және діни байланысы болған деген пікір айтылды, бірақ бұл мәселе әлі де шешілмеген.

Орталық Азия өнері

Орталық Азия өнері – бүгінгі Қырғызстан, Қазақстан, Өзбекстан, Түрікменстан, Әзірбайжан, Тәжікстан, Моңғолия, Тибет, Ауғанстан және Пәкістан, сондай-ақ Қытай мен Ресейдің бір бөліктерін мекендейтін түркі халықтарының бейнелеу өнері. Соңғы ғасырларда аймақтағы өнер ислам өнерінің күшті ықпалында болды. Алдыңғы кездерде Орталық Азия өнеріне Жібек жолы арқылы қытай, грек және парсы өнері әсер еткен.

Көшеяқтық халық өнері

Көшпелі халық өнері Орталық Азия өнерінің маңызды бір бөлігі болып табылады. Бұл өнер аймақта қоныс тепкен көшпелі тайпалардың өмір салтының мәнін көрсетеді. Жартылай бағалы тастар, жамылғылар, ойылған есіктер және кестеленген кілемдердің әсемдігіне қызығушылық танытуға болады, олардың бәрі осы өнерде көрініс тапқан.

Музыка және музыкалық аспаптар

Орталық Азия классикалық музыка мен аспаптарға бай. Кейбір танымал классикалық музыкалық аспаптар Орталық Азия аймағында туған. Рубаб, домбыра және чаң – Орталық Азия музыка өнерінде қолданылатын музыкалық аспаптардың бірнешесі.

Орталық Азия өнерінің қайта өркендеуі

Орталық Азия халқының өмірі көшпелі тіршілікке орайлас болған. Сондықтан, қазіргі заманғы Орталық Азия өнерінің көп бөлігі де алтын ғасырды бейнелейтін көшпелі өмір салтынан шабыттанды. Шындығында, Орталық Азия өнеріндегі дәстүр мен мәдениеттің ықпалы халықаралық өнер форумдарында қызығушылық тудыратын маңызды фактор болып табылады. Орталық Азия өнерінің әлемдік мойынға алынуы оның құнын арттырды.

Қытай өнері

Қытай өнері (қытайша: 中國藝術/中国艺术) өзінің ежелгі тарихы бойында Қытайдың билеуші династиялары мен технологияның өзгеруіне сәйкес кезеңдерге бөлінген. Өнердің түрлі салаларына көрнекті философтар, ұстаздар, діни тұлғалар, тіпті саяси лидерлер де әсер еткен. Қытай өнері – бейнелеу өнері, халық өнері және сахна өнерін қамтиды. Қытай өнері – Қытайда туған немесе Қытай суретшілері мен орындаушылары тарапынан жасалған, қазіргі заманғы немесе ежелгі өнер. Сун дәуірінде поэзияда «Ци» (詞) деп аталатын лирикалық поэзия кең таралды, ол көбінесе қабылданған кейіптегі құштарлық сезімдерін білдіретін. Сондай-ақ Сун дәуірінде табиғат құбылыстарын импрессионистік стильде бейнелейтін, көмескі сызықтар мен тау контурлары арқылы алыстықты көрсететін ландшафттардың нәзік суреттері пайда болды. Осы кезеңде суретте бұрынғы кезеңдегіден гөрі рухани элементтерге басымдық берілді. «Куньку» – қытай операсының ең ежелгі түрі, ол Сун дәуірінде, қазіргі Шанхай маңындағы Куньшань қаласында дамыды. Юань дәуірінде қытай суретшісі Чжао Мэнфудың (趙孟頫) суреттері кейінгі қытай ландшафт суретіне зор ықпал етті, ал Юань дәуірінің операсы – бүгінге дейін сақталған кантон операсының бір түріне айналды.

Қытайдың қазіргі заманғы өнері

Қытайдағы соңғы феодалдық династия аяқталғаннан кейін, жаңа мәдени қозғалыс өркендегенмен бірге, қытай суретшілері батыс өнерінің ықпалына түсіп, батыс өнерін қытай мәдениетіне енгізе бастады. Америкалық джаздың ықпалымен қытай композиторы Ли Цзиньхуэй (қытай поп-музыкасының әкесі деп танылады) үлкен қызығушылық тудырған халықтық музыканы жасай бастады. 20-шы ғасырдың басында майлы бояу Қытайға әкелінді, соның салдарынан көптеген қытай суретшілері батыс сурет техникаларын үйреніп, оларды дәстүрлі қытай суретімен үйлестіре бастады. Осы арада, сурет өнерінің жаңа түрі – комикстер де пайда бола бастады. Ол көптеген адамдарға ұнады және сол кездегі ең қолжетімді ойын-сауық құралы болды.

Тибет өнері

Тибет өнері Тибет (Қытайдағы Тибет автономиялық аймағы) және басқа да қазіргі және бұрынғы Гималай патшалықтарының (Бутхан, Ладак, Непал және Сикким) өнерін білдіреді. Тибет өнерінің ең бастысы - бұл қасиетті өнердің бір түрі, бұл бұл мәдениеттерге тибет буддизмінің басым әсерін көрсетеді. Құм мандаласы (тибет: kilkhor) - бұл Тибет буддистік дәстүрі, ол заттардың өткінші табиғатын бейнелейді. Буддизмнің бір бөлігі ретінде барлық материалдық заттар уақытша деп саналады. Бұған мысал ретінде құм мандаланы келтіруге болады, өйткені ол салынғаннан кейін және оған қоса рәсімдер мен қарау аяқталғаннан кейін жүйелі түрде жойылады. Махаяна буддизмі б. з. б. 4 ғасырда жеке мектеп ретінде пайда болған кезде ол бодхисаттвалардың рөлін, бауырларына көмектесу үшін Нирванаға жеке қашып кетуден бас тартқан жанашыр жандардың рөлін атап өтті. Ерте кезден-ақ әр түрлі бодхисаттвалар мүсін өнерінің тақырыбы болды. Махаяна буддизмінен шыққан Тибет буддизмі осы дәстүрді мұра етті. Бірақ Ваджраянаның (немесе буддалық тантраның) басым болуы көркемдік мәдениетте аса маңызды болған болуы мүмкін. Тибет өнерінде бейнеленген жалпы бодхисаттва - бұл Chenrezig (Avalokitesvara) құдай, ол көбінесе әр қолының ортасында көзі бар мың қарулы қасиетті ретінде бейнеленеді, бұл біздің өтініштерімізді еститін барлық көретін жанашыр адамды білдіреді. Бұл құдайды Ваджраяна практикасы үшін Йидам немесе "медитация Буддасы" деп түсінуге болады. Тибет буддизміне Тантрикалық буддизм кіреді, ол Vajrayana буддизмі деп те аталады, өйткені оның жалпы символикасы vajra, алмаздық найзағай (тибет тілінде dorje деп аталады). Тибет буддистік өнерінің көп бөлігін тантраның бір бөлігі ретінде қарастыруға болады. Ваджраяна техникасы медитация кезінде көптеген визуализацияларды / қиялды қамтиды, ал тантрикалық өнердің көп бөлігін осы визуализацияларға көмек ретінде қарастыруға болады; медитациялық құдайлардың бейнелерінен (идамдар) мандалаларға және барлық ырымдық құралдарға дейін. Тантралық буддизмнің көрнекі аспектісі - ашулы құдайлардың жиі бейнеленген бейнесі, көбінесе ашулы бетпен, от шеңберлерімен немесе өлгендердің бас сүйектерімен бейнеленеді. Бұл суреттер Қорғаушыларды (Ск. Дхармапала) және олардың қорқынышты мінез-құлқы олардың нағыз жанашырлық сипатын жоққа шығарады. Шын мәнінде, олардың ашуы дхарма ілімін қорғау мен практикалық іс-әрекеттің бұзылуына немесе бұзылуына жол бермеу үшін белгілі бір тантрикалық іс-әрекеттерді қорғауға деген құлшыныстарын білдіреді. Олар ең бастысы, практиктың жағымсыз көзқарастарын жеңу үшін қолданылатын ашулы психологиялық аспектілер ретінде қолданылады. Тарихшылар қытай суреті жалпы тибет суретіне үлкен әсер еткенін атап өтті. 14-15 ғасырлардан бастап, Тибет кескіндемесі қытайлықтардың көптеген элементтерін енгізді, ал 18 ғасырда қытай кескіндемесі Тибет бейнелеу өнеріне терең және кең әсер етті. Джузеппе Туччидің айтуынша, Цинь династиясы кезінде "биыл жаңа тибет өнері дамыды, ол белгілі бір мағынада XVIII ғасырдағы қытайлықтардың сәнді сәнді сәнді көркемдіктерінің провинциялық эхосы болды".) 16 ғасырдағы жапон абысына арналып жасалды. Кейінгі жапон пейзаждарында, әдетте, басты назар алдыңғы жақтағы ерекшелікке аударылады. Жапондық өнер мен сәулет өнеріне адам өмір сүруінің басталуынан, б.з.б. 10-мыңжылдықта, қазіргі уақытқа дейін Жапонияда жасалған өнер туындылары жатады. Жапон өнерінде сан түрлі көркем стилдер мен құралдар бар, соның ішінде көне қыш бұйымдар, ағаш пен қоладан жасалған мүсіндер, жібек пен қағазға боялған бояулар және сан алуан басқа да көркем туындылар; ежелгі заманнан бастап қазіргі ХХІ ғасырға дейін. Өнер түрі 17-ші ғасырдың екінші жартысында Эдоның (Токио) мегаполисі мәдениетінде үлкен танымалдылыққа ие болды, 1670-ші жылдары Хишикава Моронобуның бір түсті шығармаларымен пайда болды. Алғашында тек қана үнді сиясы қолданылды, содан кейін кейбір принттер қолмен щеткамен боялды, бірақ 18-ші ғасырда Судзуки Харунобу нишики е. Жапон суреті (絵画) - жапон өнерінің ең көне және ең жетілдірілген түрлерінің бірі, жанрлар мен стилдердің кең спектрін қамтиды. Жалпы жапон өнерінің тарихы сияқты, жапон суреті тарихы да жапондық эстетика мен импорттық идеялардың бейімделуінің синтезі мен бәсекелестігінің ұзақ тарихы. Жапонияда сурет салудың басталуы Жапонияның тарихқа дейінгі кезеңінен басталады. Қарапайым таяқ фигуралары мен геометриялық үлгілерді Жомон кезеңінің қыш құмырасынан және Яйои кезеңінің (б.з.д....

Корея өнерінің

Корея өнерінің көркемдік салт-дәстүрлері қыш құмыра жасау, музыка, каллиграфия, сурет салу, мүсін және басқа жанрлар, көбінесе қатаң түстер, табиғи формалар, нақты пішіндер мен масштабтар және беткі безендіру арқылы белгіленеді. Үш тәуелсіз мәдениеттің арасында айқын және айрықша айырмашылықтар болса да, Корея, Қытай және Жапония өнерінің арасында елеулі және тарихи ұқсастықтар мен өзара іс-қимылдар бар. Батыс елдері корей өнерін зерттеу мен бағалау әлі де қалыптасу кезеңінде. Корея Қытай мен Жапонияның арасында орналасқандықтан, Кореяны Қытай мәдениетінің Жапонияға тек қана арнасы ретінде қарастырды. Алайда, соңғы уақытта ғалымдар Кореяның өзіндік ерекше өнерін, мәдениетін және Қытай мәдениетін беруде ғана емес, оны сіңіруде және өзіндік ерекше мәдениетті құруда маңызды рөл атқара бастады. Ұлт туып, дамыған өнердің өзі - өз өнері. Жалпы алғанда, корей суреті шамамен б.з. 108-ші жылы, ол алғаш рет өз алдына жеке сурет ретінде пайда болған кезде пайда болған. Сол уақыттан бастап, Горёо әулетінің қабірлерінде пайда болған суреттер мен фрескалар аралығында аз зерттеулер жүргізілді. Жосон әулетіне дейін негізгі әсер қытай суреті болды, бірақ корей пейзаждары, бет-әлпеттер, буддалық тақырыптар және корей астрономиясының қарқынды дамуына сәйкес аспанды бақылауға баса назар аударылды. Кореялық сурет өнерінің тарихында қара бояумен жасалған монохроматикалық туындылар, көбінесе шөптесін қағаз немесе жібекпен жасалған туындылар, түрлі-түсті халық өнерлері немесе мин-хва, ырым-жырым өнерлері, қабір суреттері және түстерді кеңінен қолданған фестиваль өнерлері үнемі бөлініп келеді. Бұл айырмашылық көбінесе тапқа негізделген: ғалымдар, әсіресе Конфуций өнерінде, адам түстерді монохроматикалық суреттерде градуациялар ішінде көре алады деп ойлады және түстерді нақты пайдалану суреттерді дөрекілендіріп, қиялды шектеді деп ойлады. Кореяның халық өнерінде және сәулет шеберліктерінің суреттелуі кейбір сыртқы ағаш шеберліктерін жарқыратып, Қытай сәулетінің дәстүрі мен Үндістанның өнерінен әсер алған бай тало мен негізгі түстердің ерте буддалық әсері ретінде көрінді. Кореядағы қазіргі заманғы өнер: Корея өнеріндегі батыс стильіндегі майлы суретшінің алғашқы үлгісі корей суретшісі Ко Ху и донның (18861965) автопортреттерінде болды. Олардың үшеуі ғана әлі күнге дейін сақталған. Бұл автопортреттер стильдік және мәдени айырмашылықты растаудан да асып түсетін ортаны түсінуге мүмкіндік береді. ХХ ғасырдың басында Кореяда май мен кенепті сурет салу туралы шешім екі түрлі түсіндірілді. Біріншісі - батыс идеялары мен өнер стильдерінің әсерінен пайда болған ағартушылық сезімі. Бұл ағартушылық 17-18 ғасырлардағы зияткерлік қозғалыстан туындаған. Ко Кореяны Жапония басып алған кезде осы әдіспен сурет салған. Осы уақыт аралығында көптеген адамдар оның өнері саяси болуы мүмкін деп мәлімдеді, алайда ол өзі саясаткер емес, суретші екенін айтты. Ко былай деді: "Токиода жүргенде, өте қызықты нәрсе болды. Сол кезде Токиода жүзден аз корей студенті бар еді. Барлығымыз жаңа ауа ішуге және жаңа зерттеулерге кірісуге тырыстық, бірақ сурет салуды таңдағанымды мазақтайтын адамдар болды. Бір жақын досым менің сурет салуды осы уақытта үйренуім дұрыс емес деді". Кореяның қыш құмырасы біздің заманымызға дейінгі 6000 жылдардың басында танылған. Бұл керамика сыртына оюланған сәнді сызықтарға байланысты шегелі өрнекті керамика деп те аталды. Ертедегі корей қоғамдары негізінен балық аулауға байланысты болды. Сонымен олар қыш ыдыстарды балық пен мұхиттан жиналған басқа да заттар, мысалы, моллюскалар үшін пайдаланған. Керамиканың екі негізгі аймақтық ерекшелігі бар. Шығыс жағалаудағы ыдыстардың негізі жазық, ал оңтүстік жағалаудағы қыш ыдыстардың негізі дөңгелек.

Пәкістандық өнер

Пәкістандық өнердің ұзақ тарихы мен дәстүрі бар. Оған сурет салу, мүсін жасау, каллиграфия, керамика және тоқыма өнері, мысалы, тоқыма жібек сияқты әртүрлі өнер түрлері кіреді. Географиялық жағынан алғанда, ол қазіргі Пәкістан аумағын қоса, Үндістан субконтиненті өнерінің бір бөлігі болып табылады.

Буддистік өнер

Буддистік өнер тарихи Гаутама Будданың өмірінен кейінгі ғасырларда, б.з.д. 6-5 ғасырларда Үндістан субконтинентінде пайда болды, содан кейін басқа мәдениеттермен байланысқа түсіп, Азияның және әлемнің қалған бөліктеріне таралу арқылы дамыды. Буддистік өнер дхарманың таралуымен сенушілермен бірге саяхаттады, әр жаңа елде бейімделіп, өзгерді. Ол солтүстікке Орталық Азия арқылы Шығыс Азияға қарай дамып, буддистік өнердің солтүстік тармағын, ал шығысқа Оңтүстік-Шығыс Азияға дейін жетіп, буддистік өнердің оңтүстік тармағын құрады. Үндістанда буддистік өнер гүлденді және тіпті индуизм өнерінің дамуына әсер етті, бірақ исламның индуизммен қатар белсенді таралуының нәтижесінде 10-шы ғасыр шамасында Үндістанда буддизмге айналды. Буддистік өнердегі кең таралған көрнекі элемент – мандала. Көрерменнің тұрғысынан қарағанда, ол идеалды ғаламды схемалық түрде бейнелейді. Әртүрлі рухани дәстүрлерде мандалалар ізденушілер мен үйренушілердің назарын шоғырландыру, рухани оқыту құралы, қасиетті кеңістік құру және медитация мен гипнозға көмектесу үшін қолданылуы мүмкін. Оның символдық мәні сананың терең деңгейлеріне жете алуға көмектеседі, соңында медитаторға ғаламның барлық түрлерінің пайда болуымен түпкі бірлікпен рухани байланыс сезінуге көмектеседі. Психоаналитик Карл Юнг мандаланы "санның ортасының бейнесі" деп қарастырды және мандалалардың суреттері оған эмоционалдық бұзылыстарды анықтауға және жеке тұлғаның толықтығына жетуге көмектескенін сендірді.

Бутан өнерінің көркем туындылары

Бутан өнері Тибет өнеріне ұқсас. Екеуі де Ваджраяна буддизміне негізделген, оның құдайлар пантеоны бар. Бутандағы буддизмнің негізгі ағымдары – Друкпа Кагью және Ньингма. Алғашқысы Кагью мектебінің бір тармағы болып табылады және буддалық ұстаздардың және 70 Дже Кхенпоның (Бутанның монахтық мекемелерінің басшылары) тегін көрсететін суреттерімен танымал. Ньингма ағымы 7-шы ғасырда Бутанға буддизмді әкелген Падмасамбхаваның бейнелерімен белгілі. Аңыз бойынша, Падмасамбхава болашақ буддалық ұстаздар, әсіресе Пема Лингпа үшін қасиетті қазыналарды жасырған. Қазына табушылар (тертон) да Ньингма өнерінде жиі кездесетін тақырыптар. Әр құдайға арнайы пішіндер, түстер және/немесе лотос, иттің тісінен жасалған қабық, найзағай және тілек ыдысы сияқты белгілі бір нысандар тағайындалады. Барлық қасиетті бейнелер ғасырлар бойы өзгермеген қатаң талаптарға сәйкес жасалады. Бутан өнері әртүрлі қоладан жасалған бұйымдарға өте бай, олар Бутанда жасалса да, «Kham so» (Kham-да жасалған) деп аталады, өйткені оларды жасау технологиясы бастапқыда Тибеттің шығыс провинциясы Kham-нан әкелінген. Бұл аймақтардағы қабырға суреттері мен мүсіндері буддалық өнердің мәңгілік негізгі принциптеріне сүйенеді. Олардың егжей-тегжейлілігіне назар аударуы Тибет үлгілерінен алынған болса да, олардың шығу тегін оңай аңғаруға болады, тіпті осы тұлғалар көп кестеленген киімдермен және жылтыраған әшекейлермен әсем безенілгеніне қарамастан. Демондардың фантастикалық әлемінде суретшілер құдайлардың бейнелерін жасағандағы шектеулерден гөрі көбірек еркіндікке ие болған сияқты. Бутанның «Гималай мемлекетінің руханы мен ерекшелігін» көрсететін өнер мен қолөнер «Зориг Чосум» өнері деп аталады, яғни «Бутанның он үш өнер мен қолөнері». Осы он үш қолөнердің ішінде ағаш өңдеу, сурет салу, қағаз жасау, ұсталық, тоқымашылық, мүсін жасау және тағы да басқа көптеген қолөнерлер бар. Бутан Үкіметінің Бутанның бай мәдениеті мен дәстүрін сақтау және барлық дәстүрлі өнер түрлерінде студенттерді оқыту мақсатымен құрған Зориг Чосум институты Тымпудағы дәстүрлі өнер мен қолөнердің жетекші орталығы болып табылады. Шығыс Бутанда да осыған ұқсас Trashi Yangtse атты мекеме бар. Бутанның ауылдық өмірі Тымпудағы «Халық мұражайында» көрсетілген. Тымпудағы жастарды өнерге ынталандыру және оны насихаттау үшін «Еркіндік суретшілер студиясы» да жұмыс істейді.

Непал өнері

Қатмандудың ежелгі әрі мәдениетті дәстүрлі мәдениеті, жалпы Непалдың өзінде де, діндар халқының өмір салтында индуизм мен буддизмнің үздіксіз және ерекше қарым-қатынасы болып табылады. Ол сонымен қатар джайнизм, ислам және христиан сияқты басқа діндердің ұсынып берген мәдени алуантүрлілігін де қабылдаған.

Бруней өнерінің көркем түрі

Күміс – бруней өнерінде кең таралған элемент. Күмісшілер әшекейлер, гүл вазалары және гонгтар (соққанда дыбыс беретін жиекті металл дискілер) жасайды. Тағы бір танымал ыдыс – пасигупан, ол мандала суреті салған, темекі сақтауға арналған кішкентай құмыра. Тоқу өнері ұрпақтан-ұрпаққа беріліп келеді. Брунейде көйлектер мен саронгтарға арналған маталар өндіріледі. "Мата тоқу және әшекейлеу, сондай-ақ оны кию, көрсету және алмасу бруней мәдениетінің жылдар бойы маңызды бөлігі болды (Orr 96)." Тоқу өнері 15 ғасырда маңызға ие болды. Антонио Пигафетта саяхаты барысында Брунейге барып, киімнің қалай жасалатынын көрді. Мысалы, Жонгсарат – тойлар мен арнайы шараларда қолданылатын қолмен жасалған киім. Ол көбінесе күміс пен алтынмен әшекейленеді. Оны қабырғаға жабу үшін де пайдалануға болады. Брунейде батик және икат деп аталатын екі түрлі киім бар. Батик – бұл бау-бақшаға бояуды қарсылыққа ұшырату әдісімен безендірілген боялған мақта мата. Икат та батик сияқты бірдей процесте жасалады, бірақ батиктегідей дайын матаға сурет салмай, тоқу кезінде өрнек құралады.

Камбоджа өнері

Камбоджа өнері мен мәдениеті көп ғасырлар бойы бай және әртүрлі тарихқа ие, Үндістанның зор ықпалына дерлік толыққан. Өз кезегінде Камбоджа Таиланд, Лаос және керісінше елдерге үлкен әсер етті. Камбоджаның ұзақ тарихында дін маңызды шабыт көзі болды. Шамамен екі мың жыл бойы камбоджалықтар жергілікті анимистік сенімдер мен буддизм және индуизмнің үнді діндерінің қосылуынан туған ерекше кхмерлік сенімдерін дамытты. Үндістан мәдениеті мен өркениеті, соның ішінде тілі мен өнері, біздің заманымыздың 1-ші ғасырында Оңтүстік-Шығыс Азияға жеткені белгілі. Әдетте, теңіз саудагерлері Қытаймен сауда жасағанда, Үндістанның әдет-ғұрыптары мен мәдениетін Таиланд шығанағы мен Тынық мұхитындағы порттарға әкелген деп есептеледі. Бұл арқасында алғашқы пайданы Фунан мемлекеті көрді. Әртүрлі уақыттарда камбоджалық мәдениетке яван, қытай, лаос және тай мәдениеттерінің де элементтері сіңген. Камбоджаның бейнелеу өнерінің тарихы ғасырлар бойына созылып, ежелгі қолөнерге дейін жетеді; кхмер өнері Ангкор дәуірінде өзінің гүлдену шегіне жетті. Камбоджаның дәстүрлі өнері мен қолөнеріне тоқыма, тоқыма емес өрім, күміс жасау, тасқа ою, лакқа бояу, керамика, ваттардағы суреттер және желкендер жасау кіреді. 20-шы ғасырдың ортасынан бастап Камбоджада заманауи өнер дәстүрі қалыптасты, бірақ 20-шы ғасырдың соңында дәстүрлі және заманауи өнер бірнеше себептермен, соның ішінде қызыл кхмерлердің суретшілерді өлтіруі салдарынан құлдырады. Елде үкіметтердің, үкіметтік емес ұйымдардың және шетелдік туристердің қолдауының артуына байланысты соңғы кезде өнер қайта жандануда.

Кхмер мүсіндері

Кхмер мүсіндері – 9-13 ғасырларда қазіргі Камбоджа аумағынан әлдеқайда кеңірек жерді билеген Кхмер империясының тас мүсіндерін білдіреді. Ең танымал мысалдары империяның орталығы болған Ангкорда табылады. 7-ғасырға қарай кхмер мүсіндері индуистік ықпалынан алшақта бастайды – буддалық бейнелер Гуптадан, индуистік бейнелер Паллавадан әсерленеді. Үнемі стильдік эволюция арқылы өзінің ерекшелігін дамытып, 10-ғасырға қарай толыққанды және абсолютті деп санауға болады. Кхмер мүсіндері тез арада діни бейнелеуден асып, тіпті сарайдағы тұлғаларды құдайлар мен құдайшалар кейпінде бейнелеу үшін құралға айналады. Алайда, одан да маңыздысы, ол стильдік жетілдіруді жүзеге асырудың өзіндік мақсаты мен құралы болып табылады, бұл бір түрлі сынақ полигонына ұқсайды. Кхмер патшалығының әлеуметтік контексі осы өнерді түсінудің екінші кілті екенін білдік. Бірақ, сонымен қатар, шағын топтағы зиялылар мен суретшілердің өзіндік шеберлік пен нәзіктік үшін бәсекелесіп, стильдің гипотетикалық кемелдігін іздегенін де көзге елестете аламыз. Кхмер мүсіндеріндегі құдайлар – Үндістанның екі ірі діні, буддизм мен индуизмнің құдайлары. Олар әрқашан өте дәл иконографиялық тұрғыдан бейнеленеді, бұл жұмыстарды орындау барысында білімді дін қызметкерлерінің қадағалауын көрсетеді. Бұл мүсіндер – құдайлардың, патшалардың және билеушілердің таңғажайып бейнелері, бірақ әйелдік сезімталдықтан да айырылмаған, сарайдағы маңызды тұлғалар мен үлкен билікке ие адамдар туралы ойға жетелейді. Тасқа қашап жасаған суретшілер, сөзсіз, оларды тапсырған адамдардың басты мақсаттары мен талаптарын қанағаттандырды. Скульптуралар таңдалған құдайды дәстүрлі түрде бейнелейді және сарайдың жоғары лауазымды тұлғаларын олардың сән-салтанатымен, киім-кешектерімен, әшекейлерімен және зергерлік бұйымдарымен керемет шеберлікпен бейнелей алады.

Филиппиндік өнер

Филиппиндердің ең ерте белгілі өнері – тас өнері, оның ең көнесі – Ангоно петроглифтері, неолит дәуірінде жасалған, б.з.д. 6000-2000 жылдар аралығында. Бұл мүсіндер ежелгі дәуірде ауру балаларды емдеу салтының бір бөлігі ретінде қолданылған болуы мүмкін. Одан кейін б.з.д. 1500 жылға дейін жасалған Алаб петроглифтері пайда болды, онда құнарлылық символы – пуденда бейнеленген. Тас өнері петрографияны қамтиды, соның ішінде Пенабланкадағы көмір тас өнері, Сингнапандағы көмір тас өнері, Андадағы қызыл гематит өнері және Монреалдан (Тикао) жақында табылған тас өнері, онда маймылдар, адам беттері, құрттар немесе жыландар, өсімдіктер, құсқұрттар мен құстар бейнеленген. 890-710 жылдар аралығында Палаванның оңтүстігінде Манунггул ыдысы жасалды. Бұл екінші дәрежелі жерлеу ыдысы ретінде қолданылды, оның жоғарғы жапқышында жанның психопомппен қайық арқылы өмірден кейінгі әлемге сапары бейнеленген. Б.з.д. 100 жылы Қабаян мумиясы таудан қазылған. Б.з.д. 5-225 жылдар аралығында Котабатода Майтум антропоморфты қыш бұйымдары жасалды. Бұл бұйымдар екінші дәрежелі қабір құмыралары еді, олардың көпшілігі адамның басын, қолын, аяғын және кеудесін бейнелейді. Филиппиннің ежелгі халқы біздің заманымыздың 4-шы ғасырында және одан бұрын алып соғыс кемелерін жасаған, ал ең ерте археологиялық дәлелдер Бутуаннан қазылып алынған, онда кеме балангай ретінде анықталған және 320 жылға жатқызылған. Қазіргі кезде табылған ең көне жазулы артефакт – 900 жылы жасалған Лагуна мыс жазуы. Тақтада қарызды төлеу туралы айтылған. Бутуанның пил сүйегі мөрі – елдегі ең ерте пил сүйегі өнері, ол біздің заманымыздың 9-12 ғасырлары аралығында жасалған. Мөрде көне жазудың ою-өрнегі бар. Осы кезеңде Агусан мүсіні сияқты әртүрлі артефакттар жасалды, ол индуизм мен буддизмнің ықпалымен жасалған құдайдың алтын мүсіні. 12-15 ғасырларда Бутуан күміс палеографы жасалды. Күмістегі жазу әлі де шифрланбаған. 13-14 ғасырларда Бантонның жергілікті тұрғындары Ромблон Бантон матасын жасады, ол Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ең көне сақталған икат матасы. Бұл мата өлім салтанаты ретінде қолданылған. 16 ғасырдан бастап 19 ғасырдың соңына дейін испан отарлауы елдегі өнердің әртүрлі түрлеріне әсер етті. 1565 жылдан 1815 жылға дейін филиппиндік шеберлер Азиядан Америкаға сауда үшін пайдаланылатын Манила галеондарын жасады, ал көптеген тауарлар Еуропаға жеткізілді. 1565 жылы Филиппинде татуировка жасаудың ежелгі дәстүрі алғаш рет Пинтадос арқылы тіркелді. 1584 жылы Сан-Антонио-Абад бекінісі аяқталды, ал 1591 жылы Сантьяго бекінісі салынды. 1600 жылы Филиппиннің күріш террасалары жасалды. Бес күріш террасасы әлемдік мұра ретінде танылды. 1607 жылы Манила қаласындағы Сан-Агустин шіркеуі салынды. Ғимарат әлемдік мұра ретінде жарияланды. Бұл орын сырлы интерьерімен танымал. 1613 жылы қағазға жазылған ең көне суят жазуы Санто-Томас университетінің Baybayin құжаттары арқылы жасалды. 1621 жылдан кейін Монреал тастары Масбате штатының Тикао қаласында жасалды. 1680 жылы ғасырлар аркасы салынды. 1692 жылы Порта-Вагадағы Нуэстра-Сеньора-де-ла-Соледад бейнесі суреттелді. Манаоаг шіркеуі 1701 жылы құрылды. 1710 жылы Паоай шіркеуінің әлемдік мұралық орны салынды. Шіркеу жер сілкінісі барокко архитектурасының бір бөлігі болып табылатын алып тіректерімен танымал. 1725 жылы тарихи Санта-Ана шіркеуі салынды. 1765 жылы Санта-Мария шіркеуінің әлемдік мұралық орны салынды. Бұл орын биік таулы құрылымымен ерекшеленеді. 1797 жылы Миагао шіркеуінің әлемдік мұралық орны салынды. Шіркеу фасадындағы ою-өрнектерімен танымал. 1891 жылы Азиядағы тұңғыш және жалғыз темірден жасалған шіркеу – Сан-Себастьян шіркеуі (Манила) салынды. 1894 жылы "Ананың кек алуы" атты саз мүсіні жасалды. 20 ғасырда, немесе одан бұрын, Баянгтың Құран кітабы жазылды. Сол уақытта сырттан келгендер Бесаодағы Гидайдың тасша ауыл шаруашылығы күнтізбесін тапты. 1913 жылы Ризал ескерткіші аяқталды. 1927 жылы Санто-Томас университетінің бас ғимараты қайта салынды, ал оның орталық семинария ғимараты 1933 жылы салынды. 1931 жылы Сулудың патша сарайы Дарул Жамбанган қиратылды. Сол жылы Манила Метрополитен театры салынды. "Филиппин медицинасының прогресі" картинасы 1953 жылы аяқталды. Санто-Доминго шіркеуі 1954 жылы салынды. 1962 жылы Халықаралық күріш зерттеу институтының суреті аяқталды, ал Манила қабырғалық кескіндемесі 1968 жылы жасалды. 1993 жылы Бонифасио ескерткіші құрылды.

Лао өнерінің үлгілері

Лаос өнері керамиканы, лаос буддалық мүсіндерін және лаос музыкасын қамтиды. Лаос буддалық мүсіндері алтын, күміс және көбінесе қола сияқты алуан түрлі материалдардан жасалған. Кірпіш пен цемент те алып мүсіндер жасау үшін қолданылды, олардың ең танымал мысалы – Вьентьян қаласындағы Пья Ват мүсіні (16 ғасыр). Бірақ жаңарту мүсіннің түрін толығымен өзгертті, ол енді лаос Буддасына ұқсамайды. Ағаш көбінесе үңгірлерде қалдырылатын кішкентай, құрбандық шалуға арналған буддалық мүсіндер жасау үшін қолданылады. Ағаш Будданың толық өлшемді, тік тұрған мүсіндерін жасау үшін де жиі қолданылады. Жартылай қымбат тастардан жасалған ең танымал екі мүсін – Пхра Кёо (Зумруд Будда) және Пхра Футта Бутсаварат. Пхра Кёо, бәлкім, Сиенг Сен (Чианг Саен) өлкесінде жасалған, толық бір жаде тасынан қашалған. Ол Вьентьян қаласында екі жүз жыл бойы тұрды, содан кейін 18 ғасырдың соңында сиамдықтар оны олжа ретінде алып кетті. Бүгінде ол Таиланд Корольдігінің қасиетті нысаны болып саналады және Бангкоктағы Ұлы сарайда орналасқан. Пхра Футта Бутсаварат, Пхра Кёо сияқты, Бангкоктағы Ұлы сарайдағы жеке ғибадатханада сақталған. Сиамдықтар оны 19 ғасырдың басында тартып алғанға дейін, бұл кристалл мүсін Лаос патшалығының қасиетті нысаны болған. Пак-У үңгірлерінде көптеген әдемі лаос буддалық мүсіндері тікелей қашалған. Пак-У (У өзенінің сағасы) маңында, Луанг Прабангқа жақын орналасқан Тхам-Тинг (Төменгі үңгір) және Тхам-Тхэунг (Жоғарғы үңгір) бар. Бұл Луанг Прабангтың орталығынан екі сағаттық сапармен ғана қолжетімді, керемет үңгірлер тобы, және соңғы кезде туристер арасында танымал бола бастады. Үңгірлер қабырғаларына қашалған әсерлі буддалық және лаос стиліндегі мүсіндерімен, едендер мен қабырға сөрелеріндегі жүздеген тасталған буддалық мүсіндерімен танымал. Олардың иелері оларды жоюды қаламағандықтан, олар осында орналастырылған, сондықтан адамдар қаламаған мүсіндерін қою үшін үңгірлерге қиын сапар жасайды.

Малайзия өнері

Малайзия өнері негізінен малай және борнео өнерінен тұрады, ол Бруней, Индонезия және Сингапур сияқты Оңтүстік-Шығыс Азияның басқа стильдерімен ұқсастықтарды бөліседі. Малайзиядағы өнер тарихы малай сұлтандықтарымен қатар, қытай, үнді және ислам өнерінің ықпалына дейін жетеді. Традициялық малайзия өнері негізінен ою-өрнек жасау, тоқу және күміс шеберлігіне бағытталған. Дәстүрлі өнер ауылдық аймақтардан қолмен тоқылған себеттерден бастап, малай сарайларының күміс бұйымдарына дейін қамтиды. Көбінесе әшекейлі кристер мен жаңғақ жиынтықтары жасалған. "Сонгкет" деп аталатын сәнді маталар, сондай-ақ дәстүрлі өрнекті батик маталары тоқылады. Шығыс Малайзияның жергілікті тұрғындары ағаштан жасалған маскаларымен танымал. Малайзия өнері тек соңғы кезде ғана кеңіне тарады, себебі 1950 жылдарға дейін адамдар мен жануарларды бейнелеуге қатысты ислами тыйымдар өте күшті болды. Батик, сонгкет, пуа кумбу және текат сияқты маталар әшекейлеу үшін қолданылады және көбінесе суреттермен немесе өрнектермен кестеленеді. Дәстүрлі әшекейлер алтын мен күмістен жасалып, қымбат тастармен безендірілді, ал Шығыс Малайзияда осы мақсатта тері мен мұқтарлар қолданылды.

Мьянма өнері

Мьянма өнері – Мьянмада (Бірма) жасалған бейнелеу өнері. Ежелгі Бірма өнері Үндістанның ықпалында болды және көбінесе діни сипатта болған, Татон патшалығындағы индуистік мүсіндерден бастап Шри Ксетра патшалығындағы теравада буддалық бейнелеріне дейін. Баган дәуірі қабырға суреттері мен мүсіндерден бастап, штукатурлық және ағаш өңдеу сияқты көптеген өнер түрлерінде маңызды дамуға ие болды. Суретшілер Бірма мәдениетін көрсететін суреттер мен мүсіндер жасады. Бірма суретшілері үкіметтің араласуы мен цензурасына ұшырады, бұл Мьянмадағы өнердің дамуын тежеді. Бірма өнері мудра, жатака әңгімелері, пагода және Бодхисаттва сияқты орталық буддалық элементтерді көрсетеді.

Сингапур өнері

Сингапур өнерінің тарихы Малай архипелагының жергілікті көркемдік дәстүрлерін және Қытайдан, Үндістан субконтинентінен және Еуропадан келген көшпелі суретшілер мен көшіп келушілердің әртүрлі көркемдік тәжірибесін қамтиды. Сингапур өнері малай әлемінің мүсін, тоқыма және сәндік өнер дәстүрлерін қамтиды; портрет, пейзаж, мүсін, графика және елдің британдық отаршылдық кезеңіндегі табиғи тарих суреттері; Қытайдың әсерімен Наньян стиліндегі суреттер, әлеуметтік реалистік өнер, абстрактілдік өнер және соғыстан кейінгі кезеңде пайда болған фотосуретшілік тәжірибе. Қазіргі кезде Сингапурдың қазіргі заманғы өнері халықаралық деңгейде өнер биенналелері мен басқа да ірі халықаралық көрмелер арқылы таралуда. Сингапурдың қазіргі заманғы өнері "гипер-заманауилық пен салынған орта; алшақтық және әлеуметтік әдет-ғұрыптарды өзгерту; отарлаудан кейінгі жекелік және көпмәдениеттілік" тақырыптарын қарастыруға бейім. Осы үрдістердің бәрінде "өнер мен орындаушы денені зерттеу" - бұл ортақ желі.

Тимор өнері

Шығыс Тимордағы өнер 2006 жылғы Шығыс Тимор дағдарысы кезіндегі зорлық-зомбылықтан кейін кеңінен таныла бастады. Елде тұратын балалар қабырғаларға бейбітшілік туралы суреттер сала бастады. Шығыс Тимор өнер қауымдастығы аймақтағы өнерді қолдап, дамытады және елде жасалған сан алуан өнер туындыларын көрсетеді.

Вьетнамдық өнер

Вьетнамдық өнер Оңтүстік-Шығыс Азия аймағындағы ең ежелгі мәдениеттердің бірінен шыққан. Бұл – тарихи алдындағы заманнан бастау алатын, жібек суреттері, мүсіншілік, қыш ыдыстар, керамика, ағашқа қашалған суреттер, сәулет, музыка, би және театрды қамтитын бай көркемдік мұра. Дәстүрлі вьетнамдық өнер – Вьетнамда немесе вьетнамдық суретшілердің ежелгі заманнан (әсіресе, күрделі Дун Сон барабандарынан бастап) қытайлық үстемдікке дейінгі кезеңдегі және одан кейінгі өнері. Бұл өнерге қытайлық буддалық өнер, сондай-ақ таосизм мен конфуциандық сияқты философиялардың күшті әсері тиді. Кейіннен Чампа және француз өнері де шағын рөл атқарды. Вьетнамдық өнерге қытайдың ықпалы қыш және керамика, каллиграфия және дәстүрлі сәулет салаларына дейін жетеді. Қазіргі кезде вьетнамдық лак суреттері ерекше танымал. Вьетнамның соңғы билеуші әулеті Нгуен (шамамен 1802–1945 жылдар) керамика және фарфор өнеріне деген қызығушылықты жаңартты. Азияның императорлық сарайлары вьетнамдық керамиканы импорттады. Нгуен әулеті кезінде сахналық өнердің (императорлық сарай музыкасы мен биі сияқты) өте дамығанына қарамастан, кейбірлер өнердің басқа салалары Нгуен әулетінің соңғы кезеңінде құлдырауға ұшырады деп санайды. 19 ғасырдан бастап Вьетнамға француз өнерінің ықпалы мен заманауи өнер енді. 20 ғасырдың басында Еуропалық әдістерді оқыту үшін Эколь-супериер дес-бо-арт де л’Индoшине (Индоқытай көркемсурет академиясы) құрылды, ол негізінен Ханой және Хо Ши Мин қаласы сияқты ірі қалаларда ықпал етті. Францияның 80 жылдық Вьетнам үстемдігі және ұлттық тәуелсіздік үшін ұзақ соғыс кезеңінде вьетнамдықтарға саяхат шектеулері салынғандықтан, өте аз вьетнамдық суретшілер Вьетнамнан тыс жерде білім алуға немесе жұмыс істеуге мүмкіндік алды. Жақсы жағдайдағы бірнеше суретші Францияға барып, мансабын дамытуға мүмкіндік алды. Мысалы, Ле Тхи Лу, Ле Фо, Май Трунг Тху, Ле Ван Де, Ле Ба Данг және Фам Танг. Қазіргі вьетнамдық суретшілер француз техникаларын жібек, лак сияқты дәстүрлі материалдармен үйлестіріп, шығыс және батыс элементтерінің бірегей қоспасын жасады.

Вьетнам каллиграфиясы

Вьетнамда каллиграфияның ұзақ тарихы бар, бұрын Chữ Hán және Chữ Nôm қолданылып келген. Дегенмен, қазіргі вьетнам каллиграфиясының көп бөлігі рим әріптеріне негізделген Chữ Quốc Ngữ-ны пайдаланады, ол өте танымал болды. Бұрын Вьетнамның ескі әріптік жазу жүйесіндегі сауаттылық ғалымдар мен элиталардың құзырында болса да, каллиграфия вьетнамдықтардың өмірінде маңызды рөл атқарды. Тет Нгуен Дань сияқты арнайы мерекелерде адамдар ауыл мұғаліміне немесе ғалымға каллиграфиялық ілмек (көбінесе өлең, халық мақалдары немесе жеке сөздер) жасау үшін баратын. Оқу-жазуды білмейтін адамдар да ғибадатханаларда жағып жіберу үшін дұғаларын жазуды ғалымдарға тапсыратын.