Кіріспе
Userkaf) - ежелгі Египет перғауыны, Бесінші династияның негізін қалаушы. Ол Ежелгі Патшалық дәуірінде б.з.д. 25 ғасырдың басында жеті-сегіз жыл патшалық құрған. Ол, мүмкін, Төртінші династияның патшалық отбасының бір тармағына жатқан, бірақ оның ата-анасы белгісіз; ол I Кенткаустың ұлы болуы мүмкін. Оның Нефертепеспен бірге кем дегенде бір қызы және, әрине, бір ұлы Сахуре болды. Осы ұлы перғауын болды. Оның билігі Ра культінің өркендеуімен басталды, ал Ра Бесінші династия кезінде Египеттің мемлекеттік құдайына айналды. Userkaf таққа отырмас бұрын Раның жоғары рухани қызметкері болған болуы мүмкін және Әбусир мен Әбу Гураб арасында Некенре деп аталатын күн ғибадатханасын салған. Осылайша ол 80 жылға созылған дәстүрді қалыптастырды. Некенре негізінен күн батқандағы жерлеу ғибадатханасы ретінде тағайындалған. Ғибадатханада орындалған рәсімдер Раның жаратушылық қызметімен және патшаның әкесі ретіндегі рөлімен байланысты болды. Патшалық жерлеу кешенінің мөлшерінің кішіреюі күн құдайы мен патшаның арасындағы айқын ажыратылуды көрсетеді. Userkaf қайтыс болғаннан кейін оның ғибадатханасы төрт құрылыс кезеңінен өтті, оның барысында үлкен обелиск пайда болды. Userkaf Саккарада Джосердің пирамидасына жақын пирамида салды, бұл сәулетшілерді әдеттегідей емес орынға, пирамиданың оңтүстігіне марқұмдар ғибадатханасын орналастыруға мәжбүр етті. Бұл пирамида Төртінші династия кезінде салынғандардан әлдеқайда кішкентай болды, бірақ жерлеу кешені әдемі және кең ауқымды түрде боялған бейнелермен безендірілген. Өзінің пирамидасы мен ғибадатханасынан басқа, Userkaf өзінің патшайымының біріне, мүмкін Нефертепеске арналған кішкентай пирамида салдырған. Userkafтың өлімінен кейін басқа Бесінші династия патшалары сияқты жерлеу культінің нысаны болғанмен, оның маңызы салыстырмалы түрде төмен болды және династия аяқталғаннан кейін тоқтатылды. Оның пирамидасы мен күн ғибадатханасын салудан басқа қызметі туралы көп мәлімет жоқ. Ежелгі Патшалықтың жылнамаларында әртүрлі құдайларға сыра, нан және жерлер сыйланғаны жазылған, олардың кейбіреулері Userkaf атынан жасалған құрылыс жобаларына қатысты болуы мүмкін, соның ішінде Эль-Тодтағы Монту ғибадатханасы, онда ол ең алғашқы куәландырылған перғауын. Египеттің шекарасынан тыс жерде Қанаанға немесе Шығыс Шөл даласына әскери экспедиция жасалған болуы мүмкін, сондай-ақ сол кезде Эгей теңізімен сауда байланыстары болған көрінеді.
Userkaf (known in Ancient Greek as Οὐσερχέρης, Usercherês) was a pharaoh of ancient Egypt and the founder of the Fifth Dynasty. He reigned for seven to eight years in the early 25th century BC, during the Old Kingdom period. He probably belonged to a branch of the Fourth Dynasty royal family, although his parentage is uncertain; he could have been the son of Khentkaus I. He had at least one daughter and very probably a son, Sahure, with his consort Neferhetepes. This son succeeded him as pharaoh. His reign heralded the ascendancy of the cult of Ra, who effectively became Egypt's state god during the Fifth Dynasty. Userkaf may have been a high priest of Ra before ascending the throne, and built a sun temple, known as the Nekhenre, between Abusir and Abu Gurab. In doing so, he instituted a tradition followed by his successors over a period of 80 years. The Nekhenre mainly functioned as a mortuary temple for the setting sun. Rites performed in the temple were primarily concerned with Ra's creator function and his role as father of the king. Taken with the reduction in the size of the royal mortuary complex, this suggests a more concrete separation between the sun god and the king than in the preceding dynasties. After Userkaf's death, his temple was the subject of four building phases, during which it acquired a large obelisk. Userkaf built a pyramid in Saqqara close to that of Djoser, a location that forced architects to put the associated mortuary temple in an unusual position, to the south of the pyramid. The latter was much smaller than those built during the Fourth Dynasty but the mortuary complex was lavishly and extensively decorated with fine painted reliefs. In addition to his own pyramid and temple, Userkaf built a smaller pyramid close to his for one of his queens, likely Neferhetepes. Although Userkaf was the object of a funerary cult after his death like the other Fifth Dynasty kings, his was relatively unimportant, and was abandoned after the end of the dynasty. Little is known of his activities beyond the construction of his pyramid and sun temple. The Old Kingdom royal annals record offerings of beer, bread and lands to various gods, some of which may correspond to building projects on Userkaf's behalf, including the temple of Montu in El Tod where he is the earliest attested pharaoh. Beyond the borders of Egypt, a military expedition to Canaan or the Eastern Desert may have taken place, and trade contacts with the Aegean seem to have existed at the time.
Ата-аналар мен жұбайлар
Өсерқафтың ата-анасы кім екені белгісіз, бірақ оның алдыңғы Төртінші династияның билеушілерімен туыстық байланысы болғаны сөзсіз. Египтолог Мирослав Вернер оның Менакоренің екінші дәрежелі патшайымдарының бірінен туған ұлы және оның ізашары, сондай-ақ Төртінші династияның соңғы патшасы Шепсескафтың толыққанды ағасы болуы мүмкін деп болжайды. Басқаша айтқанда, Николас Гримал, Питер Клейтон және Майкл Райс Өсерқафты Неферхетепестің ұлы деп санайды, оны Гримал, Джованна Маги және Райс Джедефре мен Хетепхерес II-нің қызы деп есептейді. Неферхетепестің күйеуі кім болғаны белгісіз, бірақ Грималь оның Весткар папирусында айтылған «Раның жөнді жұмыскері, Сахебудың иесі» болуы мүмкін деп жорамалдайды. Эйдан Додсон мен Дьян Хилтон Неферхетепестің Өсерқафтың пирамидасының жанындағы, сол аттас әйелге тиесілі деп саналатын пирамидада жерленгенін айтады. Дегенмен, Неферхетепеске тиесілі пирамиданың орналасқан жері оның Өсерқафтың әйелі болуы мүмкін екенін күшті түрде көрсетеді. Егер осылай болса, оны Өсерқафтың мұрагері және ықтимал ұлы Сахуренің анасы Неферхетепеспен сәйкестендіру керек. Сахуренің жолындағы бейнелеуде патша және оның патшайымы патшаның анасымен бірге бейнеленген, ол Неферхетепес деп аталады, бұл оны Өсерқафтың әйелі етеді. Грималь сияқты, Яромир Малек оны Джедефре мен Хетепхерес II-нің қызы ретінде қарастырады. Осы гипотезаға сәйкес Марк Лехнер сондай-ақ Өсерқафтың анасы I Кенткаус болуы мүмкін екенін ұсынады, бұл пікірді Ариэль Козлофф та бөліседі. Додсон мен Хилтон Неферхетепеске оның жерлеу культына қатысты кейінгі құжаттарда патшаның әйелі атағы берілмегенін атап өтеді, бірақ бұл жоқтың нақты дәлелі емес екенін мойындайды. Олар Өсерқафтың патшайымы I Кенткаус болуы мүмкін деп болжайды, бұл гипотезаны Селим Хассан қолдайды. Клейтон мен Розали және Энтони Дэвид келіседі, сонымен қатар I Кенткаус Менкаурдың қызы болды деп жорамалдайды. Бернхард Грдселоффтың пікірінше, Өсерқаф, перғауын Джедефренің ұрпағы ретінде Хафре мен Менкаурдың негізгі патшалық әулетінен шыққан әйелге үйленгені, патшалық отбасындағы екі қарсыластың фракцияларын біріктіріп, мүмкін болатын династиялық күреске нүкте қоюы мүмкін. Басқаша айтқанда, Өсерқаф таққа отырмас бұрын Раның бас жөнді жұмыскері болған болуы мүмкін, бұл оған Шепсескафтың жесірі Кенткаус I-ге үйленуге жеткілікті бедел берген.
Балалар
Көптеген египтологтар, Вернер, Земина, Дэвид және Бейкер сияқтылар, Сахурдың Весткар папирусы ұсынғандай, оның бауыры емес, Усеркафтың ұлы болғанына сендіреді. Басты дәлел – Сахур мен оның анасы Неферхетепесті бейнелейтін сурет, осы атпен Усеркафтың пирамидасының жанындағы пирамиданың иесі болған патшайым да танылады. Сахурдың Усеркафтың ұлы екенін қолдайтын қосымша аргумент – оның пирамидасының Усеркафтың күн храмына жақын орналасуы. Усеркафтың басқа балалары анықталған жоқ, тек Птахшепсестің мастабасында табылған жазбаларда аталған Хамаат есімді қызы ғана белгілі.
Ұзақтығы
Ұзерқафтың билік етуінің нақты ұзақтығы белгісіз. Тарихи және археологиялық деректерге сүйенсек, египтологтардың пікірінше, ол Мысырдың Бесінші династиясының басында жеті-сегіз жыл билік жүргізді. Біріншіден, Ежелгі патшалықтың шамамен сол кездегі патшалық жылнамаларын талдау көрсеткендей, Усеркафтың билігі кем дегенде жеті толық жылға сәйкес келетін сегіз бөлімде жазылған, бірақ одан көп емес. Өсерқафтың жылнамасында тіркелген соңғы жылы оның үшінші ірі қара санағы, халықтан алынатын салықтардың мөлшерін бағалау. Бұл маңызды оқиға Ескі патшалық кезеңінде екі жылда бір рет болған деп есептеледі, яғни үшінші ірі қара санағы оның билігінің алтыншы жылын білдіреді. Бұл сандар Userkaf күн ғибадатханасының тасынан табылған тас қалаушының жазуында да расталған. Екіншіден, Туриндік патшалық канонының үшінші бағанасында, 17-жолда, Рамсес II билігі кезінде бұрынғы көздерден көшірілген құжат бойынша, Усеркафқа жеті жыл билік ету мерзімі берілген. Үшіншіден, Усеркафтың есімімен аталған шағын артефактілер өте аз кездесті, бұл оның қысқа билік еткенін көрсетеді. Бұлардың ішінде алтынмен орнатылған диорит құмырасы, бес дебендік тас салмағы және Элефантинадан алынған тас цилиндрлік мөр, қазір барлығы Метрополитен өнер мұражайында, сондай-ақ Британ мұражайындағы фил сүйегінен жасалған цилиндрлік мөр және Булак мұражайындағы тағы бір мөр бар. Тарихи дереккөздердің ішіндегі ең ұзақ билік еткенінің бірі - Манетонның Мысыр тарихының 3 ғасырда жазылған "Египтяка" (Αἰγυπτιακά) кітабы. "Египет жазбаларының" көшірмелері сақталмаған, ал ол тек Секст Юлий Африкан мен Евсевийдің кейінгі жазбалары арқылы ғана белгілі. Византиялық ғалым Джордж Синцеллдің айтуынша, Африкан Агиптикасында Бесінші династияның басында "Usercherês → Sephrês → Nefercherês" деген атаулар кездесетінін жазған. Usercherês, Sephrês және Nefercherês Userkaf, Sahure және Neferirkare-дің грекшеленген түрлері деп саналады. Манетоның бесінші династияның алғашқы кезеңін қайта құруы Абидос патшаларының тізімі мен Саккара тақташасында берілгендермен сәйкес келеді. Туриндік каноннан айырмашылығы, Африканның Aegyptiaca туралы есебі Userkaf 28 жыл билік жүргізді деп есептейді, бұл қазіргі консенсусқа қарағанда әлдеқайда ұзақ.
Бесінші династияның негізін қалаушы
Ежелгі Мысыр патшаларының династияларға бөлінуі - Манетоның "Египет" шығармасының ойлап тапқан түрі. Бұл шығарма Манетоның қамқоршылары - Птолемей Египеті грек билеушілерінің үміттерін барынша нығайтуға бағытталған. Төртінші және Бесінші династиялар арасындағы айырмашылық, бастан-аяқ, ежелгі мысырлықтармен танылған болуы мүмкін, бұл туралы Весткар папирусының ертегісінде жазылған. Бұл әңгіменің басында төртінші династияның патшасы Хуфу өзінің ұрпағының жойылуы мен Раның үш ұлының Мысыр тағына отырғаны арқылы жаңа династияның пайда болуы туралы пайғамбарлық айтылады. Бұл ертегі XVII немесе, мүмкін, XII династияға жатады. Мұндай тарихи дәлелден басқа, Төртінші және Бесінші династиялар арасындағы бөліну сол кездегі, әсіресе Мысыр діні мен патшаның рөлінде орын алған нақты өзгерістерді көрсетеді. Раның Мысырдың қалған пантеонында басымдығы және оған берілген патшалық құлшылық Раны мемлекеттік құдайдың бір түрі етті, бұл төртінші династиямен салыстырғанда жаңалық болды, ол кезде патшалық жерлеуге көбірек көңіл бөлінді. Ұзерқафтың таққа отырмас бұрын қандай жағдайда болғаны белгісіз. Грималь оның Весткар папирусында айтылған Раның ғибадат орталығы Гелиополисте немесе Сахебуда Раның бас діни қызметкері болуы мүмкін екенін айтады. Бесінші династияның басталуы мен Сахебу арасындағы байланыстың гипотезасын алғаш рет египтолог Флиндерс Петри ұсынды. Ол египет иероглифтерінде Сахебу атауы Манетон бесінші династияның биігі ретінде берген қала - Элефантинаға ұқсайтынын атап өтті. Петридің айтуынша, Весткар папирусы Бесінші династияның шығу тегін еске түсіретін дәстүрді жазған деп болжау Манетоның жазбаларын түсіндіре алады, әсіресе, Елефантин мен Бесінші династияның перғауындары арасында ерекше байланыс жоқ.
Мысырдағы қызмет
Оның мәйіттер кешені мен күн ғибадатханасының құрылыстарынан басқа, Усеркаф туралы аз мәлімет бар. Малектің айтуынша, оның қысқа билік етуі оның фараон болған кезде жасы ұлғайғанын көрсетеді. Вернер Усеркафтың билігін күн құрметіне айналған маңызды кезең деп санайды, "Ра ұлы" деген фараондық атақ оның билігінен бастап жүйелі болды. Жоғарғы Мысырда Усеркаф Тодтағы Монту ғибадатханасын салуға немесе кеңейтуге тапсырыс берді, ол ең ерте кездегі перғауын. Құрылымдық өзгерістерге байланысты, әсіресе ертедегі Орта патшалық, Жаңа патшалық және Птолемей дәуірлерінде, Userkaf-тың бастапқы ғибадатханасының аз бөлігі сақталған. Бұл кішкентай саз кірпішпен салынған шіркеу, оның ішінде граниттен жасалған бағанада патшаның аты жазылған. Нефериркаре немесе Нюсерре билік құрған кезде жазылған Ескі патшалықтың жылнамаларынан үй шаруашылығының басқа да іс-әрекеттерін анықтауға болады. Олар Усеркафтың билік құрған екінші және алтыншы жылдарында Гелиополис құдайларына, ал алтыншы жылы Буто құдайларына сый-тартулар бергенін жазған, екеуі де Усеркафтың атынан құрылыс жобаларына арналған болуы мүмкін. Сол сияқты, жылнамаларда Усеркафтың патшалық құрған алтыншы жылы Хорусқа жер сыйлағаны жазылған. Бұл жолы "Хорустың ғибадатханасын салу" туралы нақты айтылған. Усеркаф құрметтеген басқа құдайларға Рэ мен Хатор кіреді, екеуі де жылнамада жазылған жер сыйлықтарын алды, сондай-ақ Нехбет, Ваджет, "Жоғарғы Мысырдың құдайлық сарайының құдайлары" және нан, сыра және жер алған "Джебати" құдайлары. Ақырында, жылнамадағы мәтіннің бір бөлшегі Миннің Userkaf-тың сыйлықтарынан пайдаланған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Бұл дәуірде діни іс-әрекеттердің орын алғанын тағы бір дәлелдейді. Осы жарлық бойынша, Усеркаф Хатор құрметіне бірнеше патшалық домендерді сыйға тартты және реформалады және Ныкаанхты осы құрметтің діни қызметкері етіп тағайындады. Лишттегі Аменемхат I пирамидалық ғибадатханасының қазба жұмыстары Усеркаф титулярлы рельефпен безендірілген блокты шығарды. Бұл блок құрылыс материалы ретінде қайта пайдаланылды. Бұл рельефте патшаның "Бастет" ғибадатханасына "Бастет" деп аталатын кемемен саяхатқа шығуы туралы айтылған. Усеркаф пирамида кешенін салу үшін Саккараны таңдаған кезде, сол кездегі шенеуніктер, соның ішінде визирі Сешатотеп Хети, Гиза некрополіне қабірлерін салуды жалғастырды.
Сауда және әскери қызмет
Өсеркафтың билігі кезінде Мысыр мен оның Эгей көршілері арасындағы тікелей сауданың пайда болғаны мүмкін, бұл оның марқұм ғибадатханасындағы рельефтердің сериясы бойынша, теңіз экспедициясы болуы мүмкін кемелерді бейнелейтін. Бұл туралы Китира аралында табылған оның күн ғибадатханасының аты жазылған тас ыдыста да айтылған. Бұл құмыра - Мысыр мен Эгей теңізі арасындағы сауда байланыстарының ең көне дәлелі. Анадолиядағы Мэнкаухор Каю мен Джедкаре Исесидің билік құрған кезінен бастап табылған табылған заттар осы байланыстардың Бесінші династияда жалғасқанын көрсетеді. Мысырдан оңтүстікке қарай, Userkaf Нубияға әскери экспедиция бастады, ал Ежелгі патшалық жылнамалары ол Шығыс Шөл немесе Қанахан аймағынан бір басшы мен 70 шетелдіктің (әдетте әйелдер) жұмыс күші түрінде, сондай-ақ Userkaf пирамидасында жұмыс істеуге арналған 303 "бейбітшіл бүлікші" ретінде алым-салық алды деп жазады. Бұл Мысырдың шығысына басқа әскери экспедициядан тұтқынға алынған немесе Үсеркафтың тақта отырған екінші жылынан бұрын Мысырдан жер аударылған көтерілісшілер болуы мүмкін. Египетолог Хартвиг Альтенмюллердің айтуынша, бұл адамдар Төртінші династияның соңымен байланысты династиялық күресінен кейін жазаланған болуы мүмкін. Ақырында, Усеркафтың мәйіті салынған ғибадатханасындағы кейбір бедерлер Усеркафтың жаулап алған азиялық бедуиндерге қарсы сәтті әскери іс-қимылды, сондай-ақ теңіз экспедициясын бейнелейді.
Мүсінші
Өсерқафтың бірнеше бөлшекті мүсіндері табылды. Бұлардың ішінде Нейт құдайының мүсіні де бар. Бұл Userkaf бас биік және greywacke тас ойылып. Бұл әсіресе маңызды болып саналады, өйткені бұл Корольдіктің бірнеше мүсіндерінің бірі, бұл монархтың төменгі Мысырдың Deshret кигенін көрсетеді. Бас 1957 жылы Каирдегі неміс және швейцариялық институттардың бірлескен қазба экспедициясы кезінде ашылды. Жоғары Мысырдың Хеджетті киіп, боялған әк тастан жасалған, Кливленд өнер мұражайында орналасқан, Усеркафқа тиесілі болуы мүмкін тағы бір бас. 1928 жылы Сесил Маллаби Ферт Саккарадағы марқұмдардың кешенінің ғибадатхана ауласынан Userkaf-тың тіріден үлкен сфинкс мүсінінің басын тапты. Бұл қызғылт Асван гранитінен жасалған орасан зор бас патшаның маңдайына кобра киген Немес бас киімді кигенін көрсетеді. Бұл Гизадағы Ұлы Сфинкстен басқа, Ескі патшалық дәуірінен қалған ең үлкен бас және осы кезеңдегі жалғыз патша мүсіні. Сол жерден диориттен, шиферден және граниттен жасалған, бірақ әк тастан жасалған патша мүсіндерінің көптеген бөлшектері табылған. Кейбіреулерінде Усеркафтың карточкасы мен Горус есімі бар. Козлофф өзінің бейнелерінің көпшілігінде Усеркафтың жастық ерекшеліктерін атап өтіп, егер бұл оның жасына жақсы нұсқау болса, онда ол таққа жасөспірім кезінде келіп, жиырма жасында қайтыс болған болуы мүмкін деген қорытындыға келеді.
Маңыздылығы
Userkaf – бұл қазіргі Абу Гурабтың оңтүстігінде, шөл шетінде орналасқан Мемфис некрополінде күн құдайы Раға арналған ғибадатхана салған алғашқы перғауын. Құрылыс жұмыстары Userkaf-тың билік құрған бесінші немесе алтыншы жылы басталған болуы мүмкін. Userkaf-тың күн ғибадатханасының жалғыз сенімді үлгісі – Гизаның Ұлы Сфинксімен байланысты ғибадатхана, ол Раға арналған болуы мүмкін және осылайша ұқсас мақсаттарға қызмет еткен болуы мүмкін. Қай жағдайда болса да, Userkaf-тың келесі 80 жылдағы ізбасарлары оның жолын ұстанды: Менкаухор Каюға дейін, Шепсескерден басқа, Бесінші династияның барлық перғауындары күн ғибадатханаларын салған, оның билік мерзімі ғибадатхана салуға тым қысқа болған болуы мүмкін. Userkaf-тың күн ғибадатханасы үшін Әбусирді таңдауы әлі толыққанды түсіндірілмеген, себебі бұл жерге дейін ешқандай ерекше маңызы болмаған. Userkaf-тың таңдауы Бесінші династияның келесі патшаларына әсер еткен болуы мүмкін, олар Менкаухор Каю билікке келгенге дейін Әбусирді патшалық некрополі етті. Египтолог Ханс Гоедике үшін Userkaf-тың өзінің қабір кешенінен бөлек, күн батуына арналған ғибаатхана салуы – Төртінші династияның соңындағы әлеуметтік-саяси шиеленістердің, тіпті ала-құланың көрінісі және оған жауап. Күн ғибадатханасының құрылысы патшаның жеке өмірінен кейінгі өмірі мен күн батумен байланысты діни мәселелерді ажыратуға мүмкіндік берді, бұл мәселелер Гиза пирамида кешендерінде және Төртінші династия перғауындарында тығыз байланысты болған. Осылайша, Userkaf-тың пирамидасы Саққарада оқшауланған, тіпті оның замандастары үшін кең зиратпен қоршалмаған, ал күн ғибадатханасы күн культінің әлеуметтік қажеттілігіне қызмет етеді, ол патшамен ұсынылған болса да, енді тек оның арқылы ғана жүзеге асырылмайды. Малек де осылай күн ғибадатханаларының құрылысын Төртінші династияның басында өте күшті болған патшалық табынудан күн құдайы Раға табынуға көшу деп санайды. Осы өзгерістердің нәтижесінде патша енді негізінен Раның ұлы ретінде құрметтелді.
Атауы
Ежелгі мысырлықтар Усеркафтың күн ғибадатханасын Нехенре (Nn R. w) деп аударылады, ол әртүрлі түрде "Раның бекінісі", "Раның бекінісі", "Раның резиденциясы", "Раның қоймалары" және "Раның туған жері" деп аударылады. Коппенс, Янак, Лехнер, Вернер, Вимазалова, Уилкинсон және Земинаның пікірінше, бұл жерде Nn Нехен қаласына, сонымен қатар Иераконполис деп аталатын қалаға қатысты болуы мүмкін. Иераконполис Мысырды біріктірген династиядан бұрынғы патшалардың бекінісі және билік ордасы болды. Олар Ұсерқафтың осы есімді Ра құлшылығының жеңіске жетуі мен біріктіру сипатын атап өту үшін таңдаған болуы мүмкін немесе кем дегенде патшалықпен байланысты қандай да бір символикалық мағынаны білдіру үшін таңдаған болуы мүмкін деп болжайды. Некен - бұл тірі патшаға және оның өлімінен кейін жерлеу культіне қажетті құрал-жабдықтармен қамтамасыз етуді жүзеге асыратын мекеме. Нәтижесінде, Нехенредің нағыз мағынасы "Раның Нехені" немесе "Раның Иераконполисі" дегенге жақын болуы мүмкін.
Функция
Userkaf күн ғибадатханасы алғаш рет Карл Ричард Лепсиус пирамидалардың алғашқы тізімінде XIX ғасырдың ортасында XVII пирамида ретінде пайда болады. Оның шынайы табиғатын Людвиг Борхардт 20-ғасырдың басында таныды, бірақ оны 1954 жылдан 1957 жылға дейін Ханнс Сток, Вернер Кайзер, Питер Каплони, Вольфганг Хельк және Герберт Рикке бар команда толығымен қазып шығарды. Патшалық жылнамаларға сәйкес, ғибадатхананың құрылысы Үсерқафтың тақта отырған бесінші жылы басталды және сол кезде ол ғибадатхананы күтіп ұстауға 24 патшалық жерді сыйға тартты. Усеркафтың күн ғибадатханасы батысқа қарай бағытталған. Ол негізінен Раның мәйітімен ғибадат ету үшін қызмет етті және оны патшалық мәйітімен байланыстырған. Құрылымы жағынан Күн ғибадатханасы мен патшалық мәйіттер кешені өте ұқсас болды, өйткені олар Нилге жақын аңғардағы ғибадатхананы және шөл даладағы биік ғибадатханаға апаратын жолды қамтиды. Олардың архитектурасы басқа жағынан да ерекшеленді. Мысалы, күн ғибадатханасының аңғар ғибадатханасы ешқандай негізгі нүктеге бағдарланбаған, керісінше, Гелиополиске белгісіз бағыттаған, ал жол жолағы биік ғибадатхананың осьпен сәйкес келмейді. Бесінші династияның кейінгі кезеңдеріндегі әкімшілік құжаттар жинағы - Абусир папирустары күн мен жерлеу ғибадатханаларында орын алған құлшылық әрекеттерінің бір-бірімен байланысты екенін көрсетеді; мысалы, екі құлшылық үшін де құрбандықтар күн ғибадатханасынан жіберілді. Раға арналған күн ғибадатханалары да пирамиданың патшаға атқарған рөлін орындауға арналған. Олар күн құдайының жерлеу ғибадатханалары болды, онда оның жаңартылуы мен жауынгерленуі, әлемнің тәртібін сақтау үшін қажет болды. Осылайша ғибадатханада орындалатын ырым-жырымдар негізінен Раның жаратушы функциясы мен оның патшаның әкесі ретінде атқаратын рөліне қатысты болды. Өзінің көзі тірісінде патша ғибадатхананың басқаруына ең жақын қызметкерлерін тағайындайды, оларға ғибадатхананың табысынан пайда табуға мүмкіндік береді және солай олардың адалдықтарын қамтамасыз етеді. Фараон қайтыс болғаннан кейін күн ғибадатханасының табысы пирамида кешенімен байланысты болады, бұл патшалық жерлеу культін қолдады. Некенредегі құрылыс жұмыстары Усеркафтың өлімімен тоқтаған жоқ, бірақ кем дегенде төрт құрылыс кезеңінде жалғасты, оның біріншісі Сахуре кезінде, содан кейін оның орынбасарлары Нефериркаре Какай мен Нюсерре Ини кезінде болған болуы мүмкін. Усеркаф билігінің соңында күн ғибадатханасында кейіннен сатып алынатын тұғырындағы ірі гранитті обелиск әлі болмаған. Оның орнына оның басты ғибадатханасы төртбұрышты қоршау қабырғадан тұратын көрінеді, оның ортасында биік мачта орнатылған, мүмкін күн құдайының соколына арналған. Бұл үйіндіден шығысқа қарай екі жағында мүсіндері бар саз кірпішпен салынған құрбандық орны тұрды. Патшалық жылнамаларына сәйкес, патшалық билік құрған алтыншы жылынан бастап, Үсерқаф Некенреде күн сайын екі өгіз бен екі қаз құрбандыққа шалуға бұйырған. Бұл малдар жоғары ғибадатханада немесе оның айналасында сойылған көрінеді, өйткені жол тірі өгіздерді жоғары қарай жетелейтін кеңістікке ие. Осы құрбандықтарға қоса, Усеркаф өзінің күн ғибадатханасына Клаус Баер "Ескі патшалық үшін орасан зор және теңдесі жоқ сыйлық" деп сипаттаған жердің көлемін құрайтын ауқымды ауыл шаруашылығы жерлерін берді. Козлофф бұл шешімдерді күн құдайына деген жеке адалдықтың нәтижесі ретінде емес, Усеркафтың жас жасының көрінісі және Ра діни қызметкерлігінің күші ретінде қарастырады.
Орналасқан жері
Төртінші династияның көптеген перғауындарынан айырмашылығы, Юзеркаф Солтүстік Саккарада, Джосердің пирамида кешенін қоршап тұрған қабырғаның солтүстік-шығыс шетінде қарапайым пирамида салдырды. Бұл шешім, әрине, саяси, Мемфис қаласына үкімет орталығы ретінде қайта оралуымен байланысты болуы мүмкін, оның батысындағы Саккара - некрополь, сондай-ақ Джосердің принциптері мен әдістеріне жақын басқаруға деген құштарлық. Әсіресе, Джосердің және Гиза пирамида кешендерінен айырмашылығы, Усеркафтың мәйітті сақтау кешені оның ізбасарлары үшін некропольмен қоршалмаған. Гоедикке 4-ші династия пирамидаларының кең діни рөлін қазір күн ғибадатханасы ойнайды, ал патшаның мәйіті кешені тек патшаның жеке жерлеу қажеттіліктеріне қызмет етуі керек еді. Сондықтан, Усеркафтың Саккараны таңдауы - бұл күн құдайының дерлік тұлғасы болған Хуфумен салыстырғанда, Джосердің символы болған "әрmonious and altruistic" патшалық түсінігіне оралудың көрінісі.
Пирамидалық сәулет
Усеркафтың пирамида кешені Wab Isut Userkaf деп аталды, яғни "Усеркафтың жерлері таза" немесе "Усеркаф пирамидасы, ең қасиетті жерлер". Пирамида бастапқыда биіктігі 5 метрге жетіп, көлемі бойынша соңғы билеуші Унастан кейін Бесінші династия кезінде аяқталған екінші кішкентай патша пирамидасы болды. Пирамиданың өлшемі Усеркафтың төртінші династиясының алдыңғыларына қарағанда аз болған, бұл Ра культінің өркендеуіне байланысты, бұл патшаның жерлеуінен рухани және қаржылық ресурстарды аластатты. Пирамида төртінші және алтыншы династиялардағыдай қираған үйінділер емес, тастардан жасалған өзектілікпен төртінші династияда қалыптасқан техникаларды қолдана отырып салынған. Алайда, оның негізі нашар салынғандықтан, пирамиданың сыртындағы ағаш қаптамасы, яғни, ағаштан жасалған, жақсы әктас тас, тоналғаннан кейін, үйіндіге айналды. Қабір бөлмесі үлкен әктас тас блоктармен қапталған, төбесi екі қабатты әктас балкалармен салынған.
Мәйітті жерлеу ғибадатханасы
Пирамиданың жерлеу кешені ерекше, өйткені Userkaf-тың жерлеу ғибадатханасы әдеттегі шығыс жағынан емес, оңтүстік жағында орналасқан. Бұл, әрине, Джосердің пирамидасын қоршап тұрған және шығысқа қарай жүретін үлкен қазбаның болуымен байланысты, бұл Вернердің ұсынысы бойынша, немесе Саккараның жалпы топографиясы мен Эдвардс пен Лауэрдің түсіндірмесі бойынша жақын маңдағы ескі қабірлердің болуы. Қалай болғанда да, бұл дегеніміз, Үсерқаф өзінің ғибадатханасының қалыпты орналасуын қолдана алмайтынын білдірсе де, Джосерге жақын жерде жерлеуді таңдады. Райнер Штадельманн жерді және орналасуды таңдаудың себебі практикалық және Джосердің кешенінің солтүстік-шығыс бұрышында некропольдің әкімшілік орталығы болғандықтан деп санайды. Вернер, керісінше, Юзеркафтың атынан Джосердің кешенінің діни маңызынан пайда табуға деген тілегін анықтайды. Сонымен қатар, Усеркафтың ғибадатхананы пирамиданың оңтүстік жағында орналастыру шешімі тек діни себептермен қозғалған болуы мүмкін, египтологтар Герберт Рикке мен Ричард Х. Уилкинсон бұл ғибадатхананың жыл бойы күн сәулесінен сақталуын қамтамасыз еткен болуы мүмкін деп болжайды, ал Альтенмюллер оның жақын маңда орналасқан болуы мүмкін обелискпен сәйкестендірілгенін айтады. Мәйітті жерлеу орнының қабырғалары ерекше сапалы бедерлі рельефтермен әшекейленген. Кейбір бедерлердегі бояулардың аз қалдықтары бұл бедерлер бастапқыда боялғандығын көрсетеді. Өсеркафтың пирамидалық ғибадатханасы осы тұрғыда маңызды жаңалықты білдіреді; ол өзінің жерлеу ғибадатханасына табиғат көріністерін енгізген алғашқы перғауын болды, оның ішінде кейіннен кең тараған батпақтарда аң аулау көріністері болды. Бұл суретшіліктің ерекшелігі - бір рельефте жеті түрлі құс пен бір көбелек бейнеленген. Аңшылық көріністер патшаның хаос күштеріне қарсы жеңісін бейнеледі, сондықтан Userkaf-тың рөлін Iry Maat ретінде суреттеуі мүмкін, яғни "Maat-ты орнатқан адам", бұл Userkaf-тың есімдерінің бірі. Үсеркафтың жерлеу кешеніне Нил өзенінен аңғардағы ғибадатхана арқылы, жерлеу ғибадатханасына тас жолмен қосылған. Бұл аңғардағы ғибадатхана әлі қазылған жоқ.
Пирамида
Өсеркафтың жерлеу кешенінен оңтүстікке қарай, оның патшайымдарының бірі үшін салынған жеке пирамида кешені тұр. Шығыс-батыс бағытта салынған пирамида қирап, бүгін тек кішкентай қиындысы ғана көрінеді. Пирамиданың ішінде есімі анықталмаса да, египтологтар – Сесил Маллаби Ферт, Бернард Грдселофф, Одран Лабрусс (fr), Жан-Филипп Лауэр және Тарек Эль-Авади оның иесін Сахуренің анасы, Неферхетеп және, мүмкін, Өсеркафтың жұбайы деп санайды. Пирамида бастапқыда Өсеркафтың пирамидасына ұқсас 52° бұрышпен, биік және ұзын негізді болған. Басты және культ пирамидаларының ішкі құрылысы үш қабатты жергілікті әктас блоктары мен гипс ерітіндісінен тұратын бірдей техникамен салынған. Ішкі құрылысы бұрын болған, сапалы Тура әктасымен қапталған. Пирамида тас карьері ретінде соншалықты көп пайдаланылғандықтан, тіпті ішкі бөлмелері де ашық қалған. Бұл бөлмелер Өсеркафтың басты пирамидасындағы бөлмелердің кіші нұсқасы, бірақ қойма бөлмелері жоқ.
Мәйітті жерлеу ғибадатханасы
Патшайымның пирамида кешенінің пирамиданың шығыс жағында жекелеген жерлеу ғибадатханасы болған. Ғибадатхананың кіреберісі шығыстан батысқа созылған ашық бағаналы аулаға алып шыққан, онда ритуалдық тазалау және құрбандықтарды дайындау жүргізілген. Пирамида қабырғасына жапсарлас құрбандық шалуға арналған шағын ғибадатхана орналасқан, сондай-ақ үш мүсінше орны және құрбандықтарды сақтауға арналған бірнеше қойма бөлмелері болған. Ғибадатхана залдары патшайымның қасиетті орнына құрбандықтарды әкеліп бара жатқан жануарлар шеруі мен құрбандық ұсынатындардың бейнеленген суреттерімен безендірілген.
Ескі патшалық
Төртінші және Бесінші династиялардың басқа перғауындары сияқты, Өсерқаф та өлімінен кейін жерлеу культіне ие болды. Оның табынушылығы мемлекет тарапынан демеушілікпен қамтамасыз етіліп, оның өмірінде құрылған арнайы ауыл шаруашылығы қожалықтарында өндірілген өнімдерге, сондай-ақ "күміс үйінен" (қазынадан) әкелінген маталар сияқты ресурстарға сүйенген. Бұл құлшылық Бесінші династияның басында және ортасында гүлденген, бұл туралы Никауре, Userkaf және Neferefre құлшылықтарында қызмет еткен діни қызметкерлер мен лауазымды адамдардың қабірлері мен мөрлері дәлелдейді; Никаанх және Хнумхотеп, Userkaf пирамида кешенінде қызмет еткен; Птаххотеп, Некенре және Userkaf мәйітханасының діни қызметкері; Тепеманх, Ненкефтка және Сенуанх, Userkaf және Сахуре құлшылықтарында қызмет еткен; Пхенукай, Сахуре мен Неферрикке Какайдың уәзирі; және Никухор, судья, жазушылар инспекторы, жеке кеңесші және Userkaf және Нефередің жерлеу культінің діни қызметкері.
Орта жүз
Userkaf-тың ресми культінің ұзақ мерзімді маңызы, Бесінші династияның соңында одан бас тарту арқылы бағалануы мүмкін. Салыстырарлық түрінде, кем дегенде Userkaf-тың мұрагері Нюсерре Инидің ресми жерлеу культі Орта патшалық кезеңіне дейін сақталған болуы мүмкін. Userkaf-тың мәйітханасы, мысалы, Userkaf патшасының Аменемхат I пирамидасында құрылыс материалы ретінде қайта қолданылған рәсімді бейнелейтін тас бұйымы көрсеткендей, Он екінші династия кезінде қирап немесе бұзылып кеткен болуы керек. Userkaf-тың мәйітханасы осындай тағдырға ұшыраған жалғыз патша емес еді: Нюсерренің ғибадатханасы осы уақытта соңғы дін қызметкерлері қызмет етіп тұрған кезінде де нысанаға алынды. Бұл фактілер Ежелгі патшалық билеушілерінің мемлекеттік қолдауымен ұйымдастырылған жерлеу культтеріне патшалық қызығушылықтың азайғанын көрсетеді.
Кейінгі кезеңдер
Құдайға ұнамды адамдардың жеке басының ғибадат еткен үлгілері әлдеқайда ұзақ уақыт бойы сақталған. Мысалы, Усеркаф Рамесид дәуірінде өмір сүрген меху діни қызметкерінің Саqqara қабірінен алынған рельефте бейнеленген (шамамен б.з.д. Осы кезеңнің басында, Рамзес II билік құрған кезде, Рамзестің төртінші ұлы Хаемвасет (фл. 12801225 б.з.д.), Үсеркаф пирамидасын және Бесінші династияның басқа пирамидаларын қалпына келтіру жұмыстарын тапсырды. Өсерқаф жағдайында бұл пирамидалы алаңнан алынған тас жапсырмаларда Хаемвасеттің құрбандық әкелгендермен бірге бейнеленген жазулармен анықталады. Өсерқафтың жерлеу кешеніндегі рельефтер 26-шы династияның соңғы кезеңінде көшірілген. Әсіресе, Усеркафтың кеме жүргізушісінің шашы бар, атефтік тәждің мүйіздері бар урай кигенін көрсететін рельеф, бұл Усеркафтың заманында египет өнерінен жоғалған мотив.
Қазіргі мәдениетте
Мысырлық Нобель сыйлығының лауреаты Нагиб Махфуз 1945 жылы "Афв әл малик Усиргаф: уксуса мисрия" атты Усеркаф туралы әңгіме жариялады. Бұл әңгімені Реймонд Сток "Саут мин әл алам әл аххар" атты жинақта "Патша Усеркафтың кешірімі" деп аударды.