Кіріспе

Гонконг саясаткері Рита Фан Хсу Лай тай (; Хсу; туған Хсу Чинг Ли; 20 қыркүйек 1945 жылы туған) – Гонконгтың көрнекті саяси қайраткері. Ол 1998 жылдан 2008 жылға дейін Гонконг Ерекше Әкімшілік Аймағының (АӘА) Заң шығарушы кеңесінің бірінші төрағасы және Ұлттық халық конгресінің (ҰХК) тұрақты комитетінің мүшесі болды. Алғаш рет саясатқа 1983 жылы отарлық Заң шығарушы кеңеске тағайындалғаннан кейін, 1989 жылы ол Атқарушы кеңеске көтерілді және 1992 жылы отарлық қызметтен кеткенге дейін сол лауазымда қалды. Содан кейін ол Пекин билігімен тығыз байланыс орнатып, Гонконгқа егемендік беруге дайындалып тұрған кезде Пекин құрған Уақытша Заң шығарушы кеңестің президенті болды. Ол АӘА Заң шығарушы кеңесінің төрағасы қызметін жалғастырды және 2004 жылы Гонконг аралындағы географиялық сайлау округінен алғаш рет тікелей сайлауға түсті. 2008 жылы Заң шығарушы кеңестен зейнеткерлікке шыққанға дейін Фан 2008 жылы ҰХК Тұрақты комитетінің мүшесі болды, ал 1997 жылдан бастап ол ұлттық заң шығарушы органның Гонконгтан сайланған депутаты болды. Ол 2018 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін Тұрақты комитетте қызмет етті.

Ерте өмір және білім

Хсу 1945 жылғы 20 қыркүйекте Шанхайда дүниеге келді. Оның әкесі – іскер магнат Хсу Та Тунг. Хсу Та Тунг – «Жасыл банда» басшысы Ду Юешенгтің серіктесі және көмекшісі болған. Хсу отбасы Ду Юешенгпен бірге Қытай Азамат соғысы кезінде Шанхай Қытай Коммунистік партиясының билігіне өткенге дейін Гонконгқа көшіп кетті. Осы кезде Рита Фан төрт жаста болған. Оның ағылшынша есімі Рита – Голливуд жұлдызы Рита Хейворттың құрметіне қойылған. Ол Гонконг университетінде химия және физика мамандығы бойынша бакалавр дәрежесін алғанға дейін Санкт-Стефан қыздар колледжінде оқыды. Университетті бітірген соң Хсу жеті жыл университетте жұмыс істеді және осы уақытта психология саласында магистр дәрежесін алды. Кейін ол Гонконг политехникалық институтына студенттік істер жөніндегі бөлім басшысы болып жұмысқа орналасты, содан кейін директордың орынбасары қызметін атқарды.

Колониалды саяси мансап

Фан саясатқа алғаш рет 1983 жылы губернатор Эдвард Юде оны Заң шығарушы кеңеске тағайындаған кезде қатысты. Әлеуетті мүдделер қақтығысын болдырмау үшін, ол Гонконг политехникалық институтындағы лауазымынан кетті. Заң шығарушы кеңестің қауіпсіздік мәселелері жөніндегі тобының үйлестірушісі ретінде ол сол кездегі шекара арқылы көлік контрабандасы мәселесімен айналысты. Ол материктегі билікті материкте жүретін барлық көліктердің сол жақтан рульді болуын талап етуге көндірді, бұл Гонконгтағы оң жақтан рульді көліктерді механикалық жөндеуден бұрын материкке жасырын түрде әкелуге болмайтындығын білдірді. Ол 1986 жылдан 1989 жылға дейін Білім беру кеңесінің төрағасы, ал 1990 жылдан 1992 жылға дейін Білім беру комиссиясының төрағасы болып тағайындалды. Кейіннен ол 1989 жылы губернатор Дэвид Уилсонның Атқарушы кеңесіне тағайындалды.

Заң шығарушы Кеңестің төрағасы

Колониялық үкіметтен зейнетке шыққаннан кейін көп ұзамай, ол бірнеше қылмыстық істері бар Альберт Йенг басқаратын Император тобында қызметке орналасты, бұл орасан зор дау тудырды. 1993 жылы ол Пекиннің Алдын ала жұмыс комитетіне, содан кейін Гонконг арнайы әкімшілік аймағын құруға дайындық комитетіне тағайындалуын қабылдады. Кейіннен ол 400 адамдық Сайлау комитетінен Уақытша заң шығару кеңесіне сайланды, бұл Пекин құрған, демократия жақтастары конституцияға қайшы деп санаған уақытша заң шығару органы болды. Ол Уақытша заң шығару кеңесінің президенті болып сайланды. Ол жақтан жаққа ауысқаны үшін қатты сынға ұшырады және "хамелеон", сондай-ақ төраға Мао Цзэдунның әйелі және Төрттік топтың жетекшісі болған "Гонконгтың Цзян Цин" деп аталды. Уақытша заң шығару кеңесі 1997 жылы Гонконгты тапсыру кезеңінде жұмыс істеді. 1998 жылы өткен алғашқы Сауд Арабиясының Заңнамалық кеңесі сайлауында ол Сайлау комитетінің сайлау алқасының құрамында болды. 1998 жылдан бастап үш рет қатарынан Заңнамалық кеңестің президенті болып сайланды. Ол кездесулерді өткізуде және 2004 жылдың қараша айында Заңнамалық кеңес палатасынан шығарылған Леунг Квок Ханг сияқты радикал мүшелермен қарым-қатынас жасауда әділ және беделді тәсілдерін көрсетті. 2012 жылғы бас атқарушы сайлауында Фан осы лауазымға деген қызығушылығын білдірді. Алғашқыда қоғамдық пікір сауалнамаларында көш бастағанмен, Фан өзінің кандидатурасын қарастыруға алты ай жұмсағандықтан көптеген қолдаушыларын және құрметін жоғалтты. Көптеген күмәнденгеннен кейін Фан өзінің жасы мен денсаулығы бас атқарушы мерзімінде алаңдатуы мүмкін екенін айтып, сайлауға қатыспайтынын мәлімдеді. Ол бас хатшы Генри Тан сайлауға түсу ниетін білдірген кезде оны қолдады. Алайда, Генри Танның заңсыз қарым-қатынасы әшкере болғаннан кейін Фан оған қолдауын кері алды. Бұрынғы атқарушы кеңестің үйлестірушісі Ленг Чун Ин сайлауда жеңіске жеткеннен кейін Фан Ленг әкімшілігін сынады. Ол Ленгке қарсы айтқан сындығының нәтижесінде 2013 жылы тұрақты комитетке қайта сайланғандағы дауыс саны 2896-дан 2790-қа дейін төмендеді. Фан 2017 жылғы Ұлттық Халық Конгресі сайлауында ресми емес 70 жас шегіне байланысты қайта сайлануға түспеді.

NPCSC-ден кейін

2021 жылдың ақпан айында Фан Заңнамалық кеңеске үміткерлерді сайлау комитеті ұсынуы тиіс екенін, ал аудандық кеңесшілердің Бас атқарушыны сайлауға қатысуына тыйым салынуы керек екенін мәлімдеді. Сонымен қатар, Фан: "Неліктен Гонконгтағы жағдай нашарлады? Өйткені, Гонконгтың өркендеуі мен тұрақтылығын құртуға ниеттенген, жаман ниетті және шетелдік күштерді пайдаланғысы келген патриот емес адамдар сайланды. Олар Заңнамалық кеңесте және аудандық кеңестерде проблемалар тудырды. Бұл Гонконгты тұру мен жұмыс істеу үшін қолайсыз жерге айналдырды" деді. 2022 жылдың тамызында Джон Ли және басқа да үкімет өкілдері Нэнси Пелосидің Тайваньға сапарына сын айтқаннан кейін, Негізгі заңның 13-бабында жергілікті үкіметтің сыртқы істерге жауапты емес екені айтылғанына қарамастан, Фан Ли мен үкімет Негізгі заңға қайшы келмегенін айтты. 2023 жылдың сәуірінде Фан округтік кеңестерде демократиялық жолмен сайланған орын санының "Батыс күштерінен немесе Тайвань тәуелсіздігін жақтаушылардан" қорғау үшін 22%-ға дейін шектелуі керек екенін мәлімдеді.

Жеке өмір

Ол 1974 жылы бизнесмен Стивен Фан Шенг Такке тұрмысқа шықты, ол 2004 жылы бауыр қатерлі ісігінен қайтыс болғанша олар бірге өмір сүрді. Олардың ұлы Эндрю және қызы Стефани болды. Олардың қызы 1995 жылы бүйрек жетіспеушілігіне ұшырады, ал Фан қызының өмірін сақтау үшін бүйрегін сыйға берді. Фанға 2001 жылы сүт безі қатерлі ісігі диагнозы қойылып, мастэктомия жасалды. Қазір ол Гонконг сүт безі қатерлі ісігі қорының құрметті президенті.