Кіріспе

Тапсигаргин - сарко/эндоплазмалық ретикулум Ca2+ АТФазасының (SERCA) бәсекеге қабілетсіз тежегіші. Құрылымдық тұрғыдан тапсигаргин гуайанолидтер класына жатады және Тапсия гарганика өсімдігінен алынады. Ол сүтқоректілер жасушаларында ісік дамытуға ықпал етеді. Тапсигаргин цитозольдік (клеткаішілік) кальций концентрациясын жасушаның кальцийді саркоплазмалық және эндоплазмалық ретикулумға сору қабілетін бұғаттау арқылы арттырады. Қордың азаюы плазмалық мембраналық кальций каналдарын екінші деңгейде белсендіруі мүмкін, бұл цитозольге кальцийдің енуіне жағдай жасайды. ER кальций қорының азаюы ER стрессіне және дұрыс бүктелмеген белоктерге жауап реакциясының белсендірілуіне алып келеді. Шешілмеген ER стресі жасушалардың өліміне ұшырауы мүмкін. Ұзаққа созылған қордың азаюы ER синтезделген фосфолипидтердің қайта құрылуы арқылы ферроптозға қарсы қорғанысқа көмектеседі. Тапсигаргинмен емдеу және оның нәтижесінде ER кальцийінің азаюы UPR-ге тәуелсіз автофагияны тежейді. Тапсигаргин цитозольдік кальций концентрациясының жоғарылауы мен ER кальцийінің азаюының әсерін зерттеуге арналған эксперименттерде пайдалы. Ноттингем университетінің зерттеуі оның Covid-19 және басқа коронавирустарға қарсы қолданылуында үміт беретін нәтижелер көрсетті.

Биосинтез

Тапсигаргиннің толық биосинтезі әлі анықталмаған. Ұсынылған биосинтез фарнезил пирофосфатынан басталады. Бірінші қадамды гермакрен B синтетаза ферменті басқарады. Екінші қадамда C(8) позициясы, қос байланыстың орналасуына байланысты, аллильдік тотығуға оңай белсендіріледі. Келесі қадам – P450 ацетилтрансфераза арқылы ацилокси тобын қосу; бұл дитерпен таксолды синтездеуге арналған жақсы белгілі реакция. Үшінші қадамда цитохром P450 ферменті NADP+ қолданып лактон сақинасын қалыптастырады. C(8) позициясында бутил окси тобы болғандықтан, қалыптасу тек 6,12 лактон сақинасын ғана тудырады. Төртінші қадам – эпоксидтеу, ол гуайанолид негізін қалыптастырудың соңғы кезегін бастайды. Бесінші қадамда P450 ферменті 5+7 гуайанолид құрылымын жабады. Сақинаның жабылуы маңызды, себебі ол тапсигаргинде қажетті 4,5 қос байланысты сақтау үшін 1,10 эпоксидтеу арқылы жүзеге асады. Гуайанолидке екіншілік модификациялар тапсигаргин пайда болғанға дейін, әлде кейін болатыны белгісіз, бірақ нақты биосинтезді анықтауда ескерілуі керек. Сондай-ақ, бұл ферменттердің көптегені P450 болып табылады, сондықтан оттегі және NADPH осы биосинтез үшін маңызды, сондай-ақ Mg2+ және Mn2+ сияқты басқа кофакторлар да қажет болуы мүмкін.

Зерттеу

SERCA-ның ингибициялануы – қатты ісіктерді бағыттау үшін қолданылатын әрекет механизмі болғандықтан, тапсигаргин зерттеулерге қызығушылық тудырды. Тапсигаргиннің продәрмегі – мипсагаргин қазіргі уақытта глиобластоманы емдеу үшін клиникалық сынақтардан өтуде. Биологиялық активтілігі тапсигаргиннің зертханадағы синтезіне қатысты зерттеулерге де ықпал етті. Бүгінгі күнге дейін үш түрлі синтез жарияланды: біреуі Стивен В. Лей, біреуі Фил Баран, ал екіншісі П. Эндрю Эванс жасаған. Клиникалық алдын ала зерттеулер тапсигаргиннің басқа да әсерлері, мысықтардың жоғарғы мойын ганглионындағы және гвинея шошқасының ішек асты плексінің нейрондарынан никотиндік ацетилхолин рецепторларының активтілігін басуын көрсетті. Ноттингем университетіндегі зертханалық зерттеулер, in vitro жасуша мәдениетін қолдану арқылы, COVID-19 вирусына (SARS CoV 2), жалпы суық тию вирусына, респираторлық синцитиалдық вирусына (RSV) және A гриппі вирусына қарсы кең спектрлі вирустық қарсы әрекетке ие болу мүмкіндігін көрсетті.