Кіріспе

Неміс әскери наградасы және символы

Темір крест (link=no, , қысқартылған EK) Пруссия Корольдігінде, кейіннен Германия империясында (1871–1918) және нацистік Германияда (1933–1945) әскери награда болды. Ақ немесе күміс контурлы қара крест паттейі түріндегі дизайны ортағасырлық Тевтон орденінің белгілерінен алынған және 13 ғасырдан бері оның рыцарьлары оны тағуға болған. Әскери медаль ретінде, оны Пруссия армиясы, Германия империясының армиясы және Веймар республикасының Рейхсвері эмблема ретінде пайдаланған, ал Вермахт Балкенкрейц (қос тік сызықты крест) нұсқасын қолданды. Темір крест қазіргі Германия қарулы күштерінің эмблемасы болып табылады. Пруссия королі Фридрих Вильгельм III 1813 жылдың 17 наурызында Наполеон соғыстары кезінде Темір крест наградасын тағайындады (EK 1813). Награда оның қайтыс болған әйелі, королева Луизаның туған күніне (10 наурыз) дейін кері күшімен қолданылды, ол оны алғашқы болып (өлгеннен кейін) алды. Темір крест Франко-прусс соғысы (EK 1870), Бірінші дүниежүзілік соғыс (EK 1914) және Екінші дүниежүзілік соғыс (EK 1939) кезінде де табысталды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік режим медальға свастиканы қосып, өз нұсқасын жасады. Темір крест көбінесе әскери награда болған, бірақ кейбіреулері әскери міндеттер атқарған азаматтарға да берілді, мысалы, Ханна Рейч және Мелитта Шенк Графин фон Штауфенберг Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде азаматтық ұшқыштар болды. 20 ғасырдың соңынан бері бұл символ заңсыз мотоциклдік субмәдениет пен хеви-металл стилінде де қолданылып келеді.

Қара крест эмблемасы

Қара крест (Schwarzes Kreuz) – 1871 жылдан бері Пруссия армиясы мен Германия армиясы қолданатын эмблема. Ол 1813 жылғы неміс жорығы кезінде, Пруссияның Фридрих Вильгельм III барлық шендегілерге, соның ішінде қатардағы әскерлерге де ашық әскери награда ретінде алғашқы Темір крестті тапсырғанда жасалды. Осы кезден бастап Қара крест Пруссияның соғыс туында Қара бүркітпен бірге бейнеленді. Оны неоклассикалық сәулетші Карл Фридрих Шинкель Фридрих Вильгельм III-тің нұсқауымен жасаған. Дизайн түпнұсқада Тевтон ордені қолданған қара кресттен алынған. Бұл геральдикалық крест орден тарихында латын кресті, крест потен, крест флёри және кейде крест патте сияқты түрлі формаларға ие болды. Наполеон жеңілгеннен кейін Парижден алынып келген Бейбітшілік құдайының квадригасы Берлиннің Бранденбург қақпасының үстіне қайта орнатылды. Бейбітшіліктің лавр шоғырына Темір крест енгізіліп, ол Жеңіс құдайына айналдырылды. 1821 жылы Шинкель өзінің Бостандық соғыстарына арналған ұлттық монументінің жоғарғы бөлігін Темір крестпен безендірді, бұл төбеге Кройцберг (крест тауы) деген ат беруге және 100 жыл өткен соң оған іргелес жатқан ауданға сол атты беруге себеп болды. Қара крест Германия империясының теңіз және жауынгерлік туларында қолданылды. 1915 жылға дейін Қара крест неміс армиясының символы болды, содан кейін оны қарапайым Балкенкрейц алмастырды. Веймар Республикасының Рейхсвері (1921–1935), нацистік Германияның Вермахты (1935–1945) және Бундесвері (1956 жылдың 1 қазанынан бастап қазірге дейін) де эмблеманы түрлі формаларда қолдануды жалғастырды. Қара түсті дәстүрлі дизайн бронетранспорттық құралдар мен ұшақтарда қолданылады, ал Германияның қайта бірігуінен кейін басқа жағдайларда қолдану үшін көк және күміс түстегі жаңа дизайн енгізілді.

Медаль мен лентаның дизайны

1813, 1870 және 1914 жылдардағы Темір кресттің лентасы қара түсті, екі жұқа ақ жолақты, Пруссияның түстерін көрсетеді. Бұл марапаттың жауынгерлік емес нұсқасында сол медаль болды, бірақ лентадағы қара және ақ түстер ауыстырылды. 1939 жылғы EKII лентасының түсі қара/ақ/қызыл/ақ/қара болды. Темір крест неміс тарихының әртүрлі кезеңдерінде табыс етілгендіктен, ол шығарылған дәуірді көрсететін жылмен белгіленді. Мысалы, Бірінші дүниежүзілік соғыстағы Темір крестке "1914" жылы жазылған, ал Екінші дүниежүзілік соғыстағы сол марапатқа "1939" деп жазылған. Темір кресттердің 1870, 1914 және 1939 серияларының арт жағында "1813" жылы төменгі бөлігінде көрсетілген, бұл марапаттың құрылған жылын білдіреді. 1813 жылғы марапатта король Фридрих Вильгельм III-нің "FW" әріптері, ал келесі екеуінде тиісінше кайзерлер Вильгельм I және Вильгельм II үшін "W" әрпі бар. Соңғы нұсқада неміс монархының әрпінің орнына нацистік партияны көрсететін свастика бейнеленген. Сондай-ақ "1957" шығарылымы болды, ол 1939 жылғы серияның иелері үшін тыйым салынған свастиканың орнына емен жапырағын қойды. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс үшін Темір крест қайта бекітілгенде, 1870 жылы бұрын марапатталған адамдарға одан әрі марапатталу мүмкіндігі болды. Осы марапатталғандар металл таяқшадағы кішкентай 1914 жылғы Темір кресті бейнеленген қосқышпен танылды. Темір крест Наполеонға қарсы Азаттық соғыстарында әскерлерге табыс етілді. Әскерге 1-сыныпты Темір крестпен марапатталу үшін, олар бұрын 2-сыныпты Темір крестпен марапатталған болуы керек еді. Ол алғаш рет 1813 жылдың 21 сәуірінде Карл Август Фердинанд фон Борккеге табыс етілді. 1-сыныпты Темір кресттің алғашқы түрі сол жақ төс қапқа лентамен тігілген. 1813 жылдың 1 маусымындағы жарлық бойынша, екінші форма күміс жиегі бар құйма темірден жасалды және сол жақ төс қапқа бекітілетін 8 иілгіштен тұрды. 1817 жылы барлығы 670 рыцарь 1-сыныпты Темір крестпен марапатталды.

Франко-прусиялық соғыс

Пруссия королі Вильгельм I 1870 жылы 19 шілдеде Франко-Пруссия соғысы барысында тағы да награда беруге рұқсат берді. 1870 жылғы Темір крестпен марапатталған, сондай-ақ 1895 жылы әлі қызметте болғандарға кресттің үстіне "25" саны үш емен жапырағында бейнеленген 25 жылдық таспа – "Юбилейлік қысқыш" сатып алып тағуға рұқсат берілді. Уильям Мэнли Темір крест пен Виктория крестіне ие болған жалғыз адам болуы мүмкін. Ол 1870–71 жылдардағы Франко-Пруссия соғысында жедел жәрдем бөлімінде қызмет еткені үшін Темір крестпен марапатталды.

Достасқандардың пропагандалық нұсқалары

1914 жылы одақтастар темір кресттің әртүрлі, өте қарапайым антигермандық пропагандалық нұсқаларын жасады және оларды соғысқа жәрдемдесу және бельгиялық босқындарға көмек көрсету үшін сатты. Біреуіне көтеріңкі әріптермен "КҮЛТҮР ҮШІН" деп, екіншісіне "ЗҰЛЫМДЫҚ ҮШІН" деп жазылған. Тағы бірінде кресттің жоғарғы жақтарында Монстан шегіну кезінде шабуылға ұшыраған немесе қиратылған француз және бельгиялық қалалардың аттары көрсетілген; оларға бір жағынан Реймс, Лувен және Амиен, ал екінші жағынан Антверпен, Динант және Гент кірді. Кресттің төменгі жағында 1914 жылы көрсетілген, ал ортасында – түпнұсқасындағыдай, Кайзер Вильгельмнің әрпі – W жазылған. Тағы бірі Скарборо, Хартлпул және Уитбиге жасалған шабуылды еске салады, кресттің жақтарында осы "соғыс қылмыстарының" аттары жазылған.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Адольф Гитлер 1939 жылы Темір крестті пруссиялық емес, неміс ордені ретінде қайта жаңартып, оны әртүрлі дәрежелерде табыстау дәстүрін жалғастырды. Заңды тұрғыдан, ол 1 қыркүйектегі "Темір крестті қайта енгізу туралы жарлыққа" (Verordnung über die Erneuerung des Eisernen Kreuzes) негізделген. Екінші дүниежүзілік соғыстың Темір кресті үш негізгі түрге бөлінді, олардың арасындағы аралық санат – төменгі Темір крест пен жоғары Ұлы крест арасындағы Ең батыр кресті орнатылды. Ең батыр кресті пруссиялық "Pour le Mérite" немесе "Blue Max" орденінің орнына қойды. Гитлер "Pour le Mérite" орденін жоғары бағаламады, себебі ол пруссиялық орден болатын және тек офицерлерге ғана берілуі мүмкін еді. Медальдің лентасы (2-дәрежелі және Ең батыр кресті) бұрынғы Темір кресттерден өзгеше болды, себебі дәстүрлі қара және ақ түстерге қосымша қызыл түс қолданылды (қара және ақ – Пруссияның түстері, ал қара, ақ және қызыл – нацистік Германияның түстері). Гитлер сонымен қатар, Темір крестің жауынгерлік емес нұсқасын алмастыру үшін Соғысқа еңбегі үшін крестті құрды. Ол кейбір нацистік туларда да сол жақ жоғарғы бұрышта пайда болды. Кресттің қабырғалары көптеген түпнұсқа Темір кресттер сияқты иілген болды.

Темір крестінің Ұлы кресті (1939)

Жоғарғы крест (Großkreuz) да, Шығар крест сияқты, жағадан ілінетін. Ол "соғыс барысына едәуір әсер ететін ең көрнекті стратегиялық шешімдер" үшін генерал-офицерлерге арналған. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде осы медальды алған жалғыз адам – рейхсмаршал Герман Геринг, ол 1940 жылғы Франция шайқасынан кейін, 19 шілдеде 1940 жылы Люфтваффеге басшылық еткені үшін марапатталды. Медаль – Шығар крестің үлкен нұсқасы, оның ені темір крестің шамамен және Шығар крестің енінен асып түседі. Бастапқыда оның сыртқы жиектері алтынмен қапталуы жоспарланған, бірақ марапат тапсырылмас бұрын күміспен ауыстырылды. Ол Шығар крестің және 2-дәрежелі ленталардың түстеріндегі шамамен ені бар лентамен тағылатын. Медальдің қорабы қызыл былғарыдан жасалған, ал ішінде алтынмен сызылған бүркіт пен свастика бейнеленген. Гитлер жеке өзі Герингке тапсырған түпнұсқа Жоғарғы крест оның Берлиндегі үйіне жасалған әуе шабуылы кезінде жойылды. Геринг қосымша көшірмелер жасатып алды, олардың бірі – платиналық жақтауы бар, оны ол 1945 жылы одақтастарға тапсырған кезде киіп жүрген.

Темір крестінің Ұлы кресті жұлдызы

Темір крестің Ұлы крестінің жұлдызы (алтын сәулелі темір крест деп те аталады) сол жақ кеудеге, 1-сыныпты темір крестке жоғары орнатылды. Темір крестің Ұлы кресті сияқты, ол табысты генерал-офицерлерге табыс етілді. Ұлы крест жұлдызы тек екі рет берілді, екеуі де Ұлы крестің иегері болған фельдмаршалдарға: 1815 жылы Ватерлоо шайқасындағы еңбегі үшін Гебхард фон Блюхерге, ал 1918 жылғы наурыз айында Поль фон Гинденбургке 1918 жылғы көктемгі шабуылды Батыс майданында сәтті жүргізгені үшін. Оны көбінесе алғашқы иегерінің құрметіне Блюхер жұлдызы (Blücherstern) деп атайды. Екінші дүниежүзілік соғыста Темір крестің Ұлы крестінің жұлдызы жасалды, бірақ ресми түрде бекітілмеді немесе табыс етілмеді. Бірінші дүниежүзілік соғыс үлгісіне негізделген, бірақ 1939 жылғы Темір крестінің орталық бөлігі бар жалғыз белгілі дана соғыстың соңында одақтас күштер тауып алды және қазір Вест-Пойнт мұражайында сақталуда. Рейхсмаршал Герингтің осы жұлдызға ие болуы мүмкін еді. Ол Екінші дүниежүзілік соғыста Темір крестің Ұлы крестінің жалғыз иегері болды, ал бұрынғы жұлдыз иегерлері бұрыннан Ұлы крестпен марапатталған.

Темір крестінің қосымша белгілері және құқықтары

Темір крестпен марапатталған офицерлерге арнайы құқықтар берілді және олар көбінесе Темір кресттің мөрлі сақинасы немесе киімге бекітілетін матадан жасалған Темір крест сияқты белгілі бір нышандар тағуға құқылы болды. Нацистік кезеңде бірнеше марапат алғандар, мысалы, Темір кресттің 2-дәрежесі, Темір кресттің 1-дәрежесі және емен жапырақтарымен Темір крестің рыцарь крестіне ие болған офицерлер, үш Темір кресті және үлкейтілген свастиканы бейнелейтін белгіні тағуға құқылы болды, осылайша марапаттарын біріктірді. Кейбір жағдайларда, адамдарға Темір крестпен бірге Minox миниатюралық камералары да тапсырылды.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең

Қазіргі заманғы неміс заңдары нацистік белгілерді қамтитын заттарды өндіруге және көрсетуге тыйым салғандықтан, Батыс Германия үкіметі 1957 жылы Свастика орнына үш жапырақты емен бұтасы бар темір кресттерді алмастыруға рұқсат берді. Бұл 1813, 1870 және 1914 жылғы темір кресттерге ұқсас болды және Екінші дүниежүзілік соғыстағы темір крест иегерлері тағуға болатын. 1957 жылғы заң сонымен қатар Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңінің көптеген басқа да марапаттарының нацистік идеологиядан тазартылған нұсқаларын бекітті (бірақ SS ұзақ қызмет медальдары сияқты нацистік партия ұйымдарымен немесе Германия Рейхының кеңеюімен байланысты медальдарды – Австрия, Судет және Мемель аймақтарын аннексиялау үшін берілген медальдарды – қоспағанда). Соғыстан кейінгі Германия қарулі күштері алғаш Косовода, содан кейін Ауғанстанда белсенді қызметке кіріскеннен кейін, темір крестті және басқа да әскери медальдарды қайта жаңғырту науқаны басталды, себебі Германияда белсенді әскери қызмет үшін арнайы марапаттар болған жоқ. 2007 жылы Германия парламентіне темір крест марапатын қайта жаңғырту туралы петиция басталды және ол тез арада 5000-нан астам қол жинады. 2007 жылдың 13 желтоқсанында парламент бұл мәселені Қорғаныс министрлігінің қарауына беруге шешім қабылдады. 2008 жылдың 6 наурызында президент Хорст Кёлер қорғаныс министрі Франц Йозеф Юнгтың батылдық үшін жаңа марапаттау жүйесін енгізу туралы ұсынысын мақұлдады. [[Бундесвердің Құрмет белгісі (Германия Қарулі Күштерінің Құрмет белгісі) сериясы 2008 жылдың 10 қазанында құрылды. Алайда, ол дәстүрлі темір крест пішініне ие емес (оның орнына Пруссияның әскери еңбек медаліне көбірек ұқсайды), бірақ Бундесвердің қолданыстағы марапаттарының толықтыруы ретінде қарастырылады.

Байкерлік және ауыр металл субкультуралары

Америка Құрама Штаттарында 1960 жылдары темір крестті заңсыз мотоцикл клубтары қарсылықтың символы ретінде және, мүмкін, қорқыту мақсатында қабылдады. Байкерлік субмәдениеттен ол рок және хеви-метал субмәдениеттеріне таралып, хеви-метал сәнінің бір бөлігіне айналды. Әйгілі Motörhead тобының мүшесі Лемми Килмистер оны жиі тағушы еді. 1990 жылдары темір кресттің осы басқа қолданылуы байкерлерден скейтбордистерге және көптеген экстремалды спорт жанкүйерлеріне тарады, сондай-ақ бірнеше байланысты киім компанияларының логотипіне айналды. Антидефамация лигасы (Anti-Defamation League) осы символдың свастикамен бірге неонацистер мен басқа да ақ үстемдікшілдер тарапынан Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қолданудан тоқтатылғаннан бері жек көру символы ретінде жиі қолданылатынын мәлімдейді, бірақ темір кресттің түрлі субмәдениеттерде кеңінен қолданылуы оның жек көру символы ретінде қолданылуын анықтау контекстке байланысты: "жеке темір крест (яғни, үстіне қойылған свастикасыз немесе басқа жек көру символдарысыз) жек көру символы деп есептелмейді".