Кіріспе

Британдық теолог және епископ

Джордж Кеннеди Аллен Белл (4 ақпан 1883 – 3 қазан 1958) – англикандық теолог, Кентербери соборының деканы, Чичестер епископы, Лордтар палатасының мүшесі және рухани бірлік қозғалысының негізін қалаушы.

Ерте мансап

Белл Хэлинг аралында, Гэмпширде, Сара Георгина Мегау мен оның күйеуі Джеймс Аллен Беллдің (Аралдың викарі және кейін Норвич соборының каноны) үлкен баласы ретінде дүниеге келді. Оның қарындасы Маргори Меланезия епискобы Сесил Вудқа тұрмысқа шықты (1912–1919). 1896 жылы Вестминстер мектебінде Королеваның шәкірттігіне сайланды. Ол жерден Оксфордтың Крайст-Черч колледжіне стипендия бойынша қабылданды, онда 1903 жылы классикалық пәндерден бірінші дәрежеге, ал 1905 жылы «Гуманитарлық ғылымдар» (Literae Humaniores) бойынша екінші дәрежеге ие болды. 1904 жылы «Делфи» өлеңі үшін ағылшын тіліндегі өлеңдер сайысында Ньюдигейт жүлдесін жеңіп алды. Оксфордты бітірген соң Веллс теологиялық колледжіне оқуға түсті, онда ол алғаш рет экуменизмнің ықпалына түсті және 1907 жылы Рипон соборында диаккон болып тағайындалды. Ол үш жыл бойы Лидстің өнеркәсіптік аймақтарында пастор болып жұмыс істеді. Оның міндеті – өнеркәсіптік жұмысшыларға христиандық миссияны жүргізу болды, олардың үштен бірі Британ империясынан келген үндістер мен африкалықтар еді. Сол кезде ол методистерден көп нәрсе үйренді, олардың жеке сенімдері мен қоғамдық қызметі арасындағы байланысын Англия шіркеуінің үлгісі деп санады. 1910 жылы Белл Оксфордтың Крайст-Черч колледжіне студент-қасиеткер ретінде және классика және ағылшын тілінен лекция оқушы ретінде оралды (1910–1914); ол 1911–1914 жылдары студент (фелло) болды. Мұнда да ол әлеуметтік белсенділік танытты, студенттер мен университет қызметкерлері үшін кооператив құрушылардың бірі болды және Жұмысшылардың білім беру қауымдастығы (WEA) арқылы қоныстар мен жұмысшыларды дамыту кеңесіне қатысты. Беллдің мансабының бастапқы кезеңі 1914 жылы шіркеу тарихындағы маңызды тұлғалардың бірі – архиепископ Рэндалл Дэвидсонның жеке хатшысы болып тағайындалуымен қалыптасты. Кейін Белл Дэвидсонның толық өмірбаянын жазды. Белл халықаралық және конфессияаралық қатынастар жөніндегі арнайы тапсырма алды. Осы қызметінде ол 1915 жылы лютерандық үндістерге Лейпциг және Госснер миссияларының жұмысын жалғастыруға рұқсат берді, олардың неміс миссионерлері соғыс кезінде ұсталғаннан кейін. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін ол Сент-Джон ордені үшін де жұмыс істеді, бұл орден соғыс кезінде жетім қалғандарға көмектесуге және – шведтік лютерандық архиепископ Натан Сёдербломмен бірге (ол оның өмір бойына жақын досы болды) – соғыс тұтқындарын алмастыруға бағытталған конфессияаралық ұйым еді. Осы жұмыста ол протестанттар арасындағы бөліністің маңыздылығы азайып бара жатқанын түсінді.

Соғыс аралығы

Соғыстан кейін Белл жас экуменикалық қозғалыстың бастамашысы және оны дамытушы болды. 1919 жылы Нидерландыда өткен Дүниежүзілік шіркеулер кеңесінің соғыстан кейінгі алғашқы мәжілісінде ол діни және ұлттық азшылықтар мәселесі бойынша комиссия құруды сәтті қолғабыс етті. 1925 жылы Стокгольмде өткен дүниежүзілік шіркеулер конференциясында ол «практикалық христиандыққа экуменикалық кеңестер» («Тұрмыс және еңбек») ісін іске асыруға көмектесті. 1925 жылдан 1929 жылға дейін Белл Кентербери соборының деканы болды. Осы кезеңде ол Кентербери өнер фестивалін ұйымдастырды, онда Джон Масфилд, Густав Холст, Дороти Л. Сайерс және Т. С. Элиот сияқты қонақ суретшілер қатысты (Элиоттың 1935 жылғы «Кафедральдағы кісі өлтіру» пьесасы фестиваль үшін Беллдің тапсырысымен жазылған). Кейін Белл Кентербериде Махатма Гандини қабылдады. 1929 жылы Белл Чичестер епископы болып тағайындалды. Осы қызметінде ол өзінің епархиясы мен Ұлы депрессияның салдарынан зардап шеккен жұмысшылар арасында байланыс орнатуға ұйымдастырды. Ол сондай-ақ Ұлттық мемлекеттік қызметкерлер одағының мәжілісіне қатысты, онда оны «Белл аға» деп құрметпен қарсы алды.

Мәсіхшілердің шіркеуінің одақтасы

1932 жылдан 1934 жылға дейін ол Женевадағы экуменикалық кеңесте "Тұрмыс және еңбек" ұйымының президенті болды. 1933 жылдан кейін Белл Германиядағы Исповедьші шіркеудің ең маңызды халықаралық одақтасы болды. 1933 жылы сәуірде ол Германиядағы нацистердің антисемиттік науқанының басталуына байланысты халықаралық шіркеутің алаңдаушылығын ашық білдірді, ал сол жылдың қыркүйек айында "арий параграфына" және оның неміс евангелистік шіркеуі (Deutsche Evangelische Kirche, немесе DEK) тарапынан қабылдануына қарсы наразылық білдірген резолюцияны қабылдады. 1933 жылы қарашада ол алғаш рет Дитрих Бонхоффермен кездесті, ол екі жыл бойы Лондонда шетелдік шіркеулердің өкілі ретінде болды. Екеуі жақын дос атанды, және Бонхоффер Беллге Германияда болып жатқан жағдайды жиі жеткізіп отырды. Белл бұл ақпаратты (демек, Германияда шын мәнінде не болып жатқанын) Еуропа мен Америка жұртшылығына, мысалы, The Times газетіне хаттар арқылы жеткізді. 1934 жылы 1 маусымда ол Бармен декларациясына қол қойды – бұл Исповедьші шіркеудің негізгі манифесті. Онда христиандық сенім мен ұлттық социализмнің үйлесімсіз екені жарияланды және нацистік неміс христиандығы "жалған ілім" немесе ересь деп айыпталды. Белл 6 маусымда Англия шіркеуінің епископтарының жиналысында баяндама жасап, мойындау мен қабылдамау арасындағы айырмашылықты және Иса Мәсіхке заңды және заңсыз шақырудың аражігін түсіндірді. Бұл Декларацияға халықаралық шіркеудің алғашқы реакциясы болды. 1934 жылдан бастап Белл "Тұрмыс және еңбек" ұйымының президенті қызметін атқарды. Осы кезде Бонхоффер мен Карл Кох, бұрынғы Пруссияның Вестфалия шіркеуінің синодының президі ретінде, Фанодағы әлемдік экуменикалық конференцияға Исповедьші шіркеудің өкілдері ретінде шақырылды. Жастар хатшысы ретінде Бонхоффер осыған байланысты жастардың әлемдік конференциясын ұйымдастырды. Бір күні таңертеңгі құлшылық кезінде ол дүниежүзілік христиандыққа "экуменикалық кеңес" деп үндеп, оны соғыс қатеріне қарсы күресуге шақырды. Беллдің ұсынысы бойынша және нацистік DEK өкілдерінің наразылығына қарамастан, әлемдік конференция Исповедьші шіркеуге және оның күресіне қолдау білдірді және тағы да нацистердің саясатын, оның ішінде концлагерьлерді әшкереледі. 1936 жылы Белл Халықаралық неміс босқындары жөніндегі христиан комитетінің төрағасы болды. Осы қызметінде ол еврей христиандарын ерекше қолдады, сол кезде оларды еврей де, христиан да ұйымдар қолдамады. Оларды эмиграция жасауға көмектесу үшін ол өзінің қайын қарындасы Лора Ливингстонды Берлин мен Гамбургке жіберді және кейде босқындарды өз үйінде тұруға рұқсат берді. Сол жылы ол өзінің епархиялық бюллетенінде еврей және "арий емес" христиандар үшін дұға жазды: Степни, Уайтчепель және Бетнал Гриндегі (босқындар көбінесе орналасатын) яһудилер үшін дұға етіңдер; неміс яһудилері үшін дұға етіңдер; өз нәсілі үшін азап шегіп, ұятқа ұшырағандардың бәрі үшін дұға етіңдер. Еврей ата-анасы немесе ата-бабасы бар және сенім бойынша христиандықты ұстанатындар үшін дұға етіңдер. Белл өзінің экуменикалық қозғалыстағы көшбасшы ретіндегі билігін және 1938 жылдан бастап Ұлыбританиядағы қоғамдық пікірге және Берлиндегі нацистік билікке әсер ету үшін пайдаланды, сондай-ақ нацистік режим қудалағандарды қолдады. Оның қоғамдық қолдауы пастор Мартин Нимёльердің 1938 жылдың ақпан айында Заксенхаузенде (кейін Дахауда) қамауға алынуы туралы ағылшын баспасөзінде кеңінен жарияланып, нацистік режимнің шіркеуді қудалауының мысалы ретінде көрсетілді. Осылайша Гитлер 1938 жылы Нимёльердің жоспарланған өлім жазасынан бас тартты. 1938/39 жылдың қысында ол 90 адамға, негізінен пасторлардың отбасыларына (мысалы, Бохумдағы Кристоскирхедегі Ханс Эренбергке) Германиядан Ұлыбританияға эмиграция жасауға көмектесті, олар режим мен "ресми" шіркеу тарапынан еврей тегі болғандықтан немесе нацистік режимге қарсы болғандықтан қауіп төндірілді.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Соғыс кезінде Белл құрлықтан Англияға қашқан босқындар мен күшпен ұсталған немістерге және британдық саналы қарсылық білдірушілерге көмектесумен айналысты. 1940 жылы ол Нидерландыдағы экуменикалық достарымен кездесіп, нацистік Германия жеңілгеннен кейін бірлескен бейбітшілік бастамасын жүзеге асыруға дайын шіркеулерді біріктіруді көздеді. 1930 және 1940 жылдары Белл шіркеу мен өнер арасындағы байланысты ынталандырды. Бұл St Elisabeth's Eastbourne-де неміс босқыны және суретші Ханс Фейбуштің қабырға суреттерін жасауға қолдау көрсетуді, сондай-ақ Шығыс Суссекстегі Бервик қаласында Блумсбери тобының мүшелері Ванесса Белл мен Дункан Гранттың жұмыстарын қамтыды.

Ауданды бомбалауға қарсы

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Белл одақтастардың аймақты бомбалау практикасын бірнеше рет айыптады. Лордтар палатасының мүшесі ретінде, Ричард Стоукс пен Альфред Салтермен бірге, еңбекші партиясының Парламент мүшелерімен қатар, ол аймақты бомбалауды тұрақты түрде парламентте сынға түсірді. Ең ерте 1939 жылы ол шіркеудің мемлекетке жай ғана рухани көмекші болуына рұқсат етілмеуі керек, керісінше бейбіт халықаралық қатынастарды қолдаушы болуы және қуғын-сүргінге, құлдыққа және моральдық құндылықтардың жойылуына қарсы тұруы керек деді. Ол осы принциптерден ешқашан бас тартпауы керек, жауап шабуылдарын немесе бейбіт азаматтарды бомбалауды сынға алуға әрдайым дайын болуы керек. Ол сондай-ақ еуропалық шіркеулерді өз елдерінің соғыс жүргізу әдістерін сынға алуға шақырды. 1939 жылдың қараша айында ол жариялаған мақаласында соғыс кезінде шіркеудің тартынбауы керек екенін айтты.

1941 жылы The Times газетіне жазған хатында ол қарусыз әйелдер мен балаларды бомбалауды "жабайылық" деп атады, бұл соғыстың әділ себебін жояды және премьер-министрдің мұндай бомбалау стратегиясын қолдауын ашық сынады. 1943 жылдың 14 ақпанында – Дрезденге жасалған шабуылдардан екі жыл бұрын – ол Лордтар палатасын Соғыс кабинетінің аймақты бомбалау туралы шешіміне қарсы тұруға шақырды, бұл Британияның соғысқа түсуінің барлық гуманистік және демократиялық құндылықтарын күмәнден тудырады деді. 1944 жылы дебаттар барысында ол Лордтар палатасынан Гамбург пен Берлин сияқты неміс қалаларын британдық аймақты бомбалауды тоқтатуды талап етті, оны пропорционалсыз және заңсыз "жою саясаты" және адамзатқа қарсы қылмыс деп атады.

Ол жоғары дәрежелі епископтардың қолдауын алмады. Йорк архиепискобы Лордтар палатасында оған былай деп жауап берді: "Соғыс сүйгіш немістерді бомбалау, біздің отандастарымыздың өмірін құрбан етуден немесе қазір құлдықта ұсталғандардың көптегенін босатуды кешіктіруден гөрі аз жамандық".

Неміс қарсыласын қолдаушы

Неміс пасторы Дитрих Бонхоффердің жақын досы болған Белл Адольф Гитлерді өлтірудің неміс жоспарларының нақты деректерін білген. 1942 жылдың 1 маусымында Белл Бонхофферді бейтарап Швецияда кездестірді, онда ол неміс қарсыласы туралы ақпаратты құпия курьер ретінде жеткізіп жүрген. Бұл ақпаратқа Гитлерге қарсы жоспарланған қастандыққа және нацистік режимге қарсы төңкеріске қатысқан қарулы күштердің есімдері кірді. Оралғаннан кейін Белл осы ақпаратты неміс қарсылық қозғалысы арқылы Энтони Иденге жеткізді және оларға британ үкіметінің қолдауын алуға тырысты. Белл сондай-ақ, Иденнен «британ үкіметі мен оның одақтастары Германияны құлдыққа түсіруді емес, тек Гитлер, Гиммлер және олардың жақтастарын жоюды қалайтынын» ашық түрде мәлімдеуін сұрады. Яғни, британдықтар нацистік режим мен неміс халқы арасында айырмашылық жасайтынын жариялап, егер қастандық жасаушылар сәттілікке жетсе, олармен келіссөздер жүргізуге мүмкіндік беруді көздеді. Бірақ бір ай үнсіздіктен кейін Беллтің сұранысына қатысты қатты жауап келді, себебі одақтастар Касабланка конференциясында Германияның толық капитуляциясына дейін соғыс жүргізуге және аумақтық бомбалауды бастауға келісім берген. Мұндай шешімдер Беллді кейбір топтарда беделсіз етіп жіберді. 1943 жылы Ноэль Ковардтың «Немістерге қатыгездік танытпайық» әні немістер мен нацистер арасындағы ешқандай айырмашылықты мойындамады, онда «Біз [немістерге] епископтарды жалға беру және көмек ретінде жібере аламыз» делінген. Гитлерді өлтіруге жасалған алғашқы әрекет сәтсіз аяқталғаннан және қастандық жасаушылардың бір бөлігі тұтқындалғаннан кейін Белл үкіметтің неміс қарсыласына деген көзқарасын өзгертуге әрекеттенді. Бірақ 1944 жылдың 20 шілдесіндегі соңғы сәтсіздіктен кейін Белл британ үкіметін осы сәтсіздікті алдын ала болжағандықтан қатты сынады және Иденді жоспар туралы толық білгеніне қарамастан, қастандық жасаушыларға уақтылы көмек жібермегені үшін айыптады.

Кентерберияның архиепискобы деп саналады

1944 жылы Кентербери архиепискобы Уильям Темпл лауазымда екі жылдан кейін қайтыс болды. Белл оның орнын басуға басты үміткерлердің бірі саналды, бірақ Лондон епискобы Джеффри Фишер тағайындалды. Егер Белл тағайындалғанда, бұл кейінгі пікірлерге әсер еткен болуы мүмкін деген пікір бар. Мысалы, 2008 жылы архиепископ Роуэн Уильямс Беллдің Фишерге қарағанда Кентербери архиепискобы қызметін жақсы атқарғанын айтты.

Соғыс қылмыстары бойынша сот

Белл нацистік режимге қарсы болды, бірақ ұлттық социализмді түсінуді қолдады, ол нацистік режимді Батыс өркениетінің нормаларынан ерекше ауытқу деп қарастырды, сондықтан дәстүрлі элиталар нацистік қылмыстарға қатыса алмады. Сондықтан, 1949 жылы британ үкіметі Шығыс майдандағы соғыс қылмыстары үшін фельдмаршал Эрих фон Манштейнді сотқа тартып алғанда, Белл Манштейннің басты жақтаушыларының бірі ретінде көзге түсті, Манштейн сияқты неміс армиясының офицері соғыс қылмыскері бола алмайтыны айқын екенін мәлімдеді. Белл үшін Германиядағы дәстүрлі элита мүшелерін – офицерлер корпусы мен дипломатиялық корпустың өкілдерін сотқа тарту моральдық тұрғыдан дұрыс емес еді, себебі Белл олардың нацистік қылмыстарға қатысқанына сене алмады. Белл генерал сэр Морис Хэнки басқаратын бейресми топқа кірді, ол неміс және жапон басшыларының соғыс қылмыстары бойынша сотталуына қарсы болды және соғыс қылмыстары бойынша соттарды тоқтату және Манштейн сияқты сотталғандардың бостандыққа шығуы үшін белсенді түрде күресті. Британдық тарихшы Том Лоусон Беллдің негізінен Германиядағы Танысу шіркеуінің жағдайына алаңдағанын, 1930 жылдардағы неміс еврей қауымының қуғын-сүргініне емес, 1940 жылдары барлық еуропалық еврейлерге қарсы геноцидке ұласқан жағдайға назар аударғанын айтты. Оның одақтасы және досы пастор Мартин Нимельлер сияқты, Белл нацистік режимнің антисемитизміне емес, христиан дініне өткен неміс еврейлеріне «арийлік параграфты» қолдану әрекетіне қарсы болды. Лоусонның пікірінше, нацизмді анти-иудейлік емес, анти-христиандық қозғалыс ретінде қарастыру, Белл сияқты англикан дін қызметкерлерінің Холокостты «беткей» ғана түсінгенін көрсетті, ол үшін бұл аса маңызды мәселе емес еді.

Келісуші Еуропаның көрнекілігі

Протестанттық экуменизмді қолдаушы Белл соғыстан кейін ортақ христиандық құндылықтармен біріккен Еуропаны күткен. Белл Кеңес Одағын Еуропаның басты жауы деп санды, оның пікірінше ол "Еуропалық отбасының" құрамына кірмейтін "Азиялық" мемлекет болды. Соғыстан кейінгі Еуропаның тірегі болу үшін ағылшын-неміс одағын құруға шақырды.

Шақыруларды сынға алу

Белл сондай-ақ Шығыс Еуропадағы үйлерінен қуылған шамамен 14 миллион силезиялық, Помераниялық, Шығыс Пруссиялық және Судеттік немістерге қатысты адамдық емес қарауға қарсы наразылық білдірген алғашқы британдық епископтардың бірі болды. 1945 жылдың 15 тамызында ол "The Spectator" журналындағы ашық наразылық хатына қол қойды, ал сол жылдың 12 қыркүйегінде Бертран Рассел, британдық баспагер Виктор Голанц және басқалармен бірге Лондонның күнделікті газетінде тағы бір наразылық хатына қол қойды.

Ядролық қарусыздану және "салқын соғыс"

1950 жылдары Белл атомдық қарулану жарысына қарсы шығып, сол кездегі суық соғысқа қарсы бағытталған көптеген христиандық бастамаларды қолдады. Өмірінің соңғы жылдарында ол Миландағы экуменикалық байланыстары арқылы Джованни Монтинимен танысты, ол 1963 жылы Папа Павел VI болып сайланды және Екінші Ватикан соборын аяқтады.

Балаларды қорлау туралы айыптаулар

1995 жылы, Белл қайтыс болғаннан кейін 37 жыл өткен соң, Чичестердің сол кездегі епископы Эрик Кемпке 1940 және 1950 жылдары Белл бір қызды жыныстық тұрғыда зәбірлегені туралы шағым түсті. Алғашқы шағымнан кейін 18 жыл өткен соң және Беллдің қайтыс болғаннан кейін 55 жыл өткен соң, 2013 жылы Кентербери архиепискобы Джастин Уэлби кеңсесіне екінші шағым келіп түскенше шағым полицияға жіберілмеді. 2016 жылдың маусым айында Англия шіркеуі шіркеудің айыптауларды қарау тәртібін (айыптаулардың рас екенін емес) тәуелсіз сараптаудан өткізетінін мәлімдеді. Қарашада лорд Карлайл КК сарапшы болары хабарланды. Карлайл есебін қазан айының ортасында Англия шіркеуіне тапсырды және 2017 жылдың 15 желтоқсанында шіркеу оны жариялады. Архиепископ Уэлби тергеу Беллтің атын ақтағанын айтуға шақыруларды қабылдамады және айыптаулар қылмыстық емес, азаматтық іс ретінде қарастырылғанын мәлімдеді. 2018 жылдың қаңтар айының соңында Англия шіркеуінің ұлттық қауіпсіздік тобы мәлімдеме жасап, Сассекс полициясына жақында алған епископ Белл туралы «жаңа ақпаратты» бергенін хабарлады. 2018 жылдың сәуір айында Сассекс полициясы жағдайды анықтау үшін пропорционалды тергеу жүргізілгенін мәлімдеді. Қауіпсіздік мәселелері болмағандықтан және Белл қайтыс болғанына 60 жыл болғандықтан, полиция үшін бұл мәселе жабылды. 2018 жылдың наурыз айында Балаларға қатысты сексуалдық зәбірлеуді зерттеу комиссиясы Чичестер епархиясында сексуалдық зәбірлеу туралы айыптауларды, оның ішінде осы мәселені де қарастыра бастады, бұл процесс екі жылға созылатыны күтілді. 2019 жылдың қаңтар айында шіркеудің ұлттық қауіпсіздік тобы Карлайл есебі жарияланғаннан кейін «адамдар тобы» жаңа айыптауларын шіркеу заңгері Тимоти Брайден қарастырғанын мәлімдеді, оның өкілеттіктері бастапқы шағымды тексеруге мүмкіндік бермеді. Ол: «Маған жіберілген айыптауларға ғана назар аударғанда, олардың негізсіз екеніне көз жеткіздім», - деген қорытынды жасады. Архиепископ Джастин Уэлби бастапқы шағымнан кейін жасалған қателіктер үшін кешірім сұрады, сонымен қатар бастапқы шағымды «назардан тыс қалдыруға немесе жасыруға болмайды» деді. 2021 жылдың қарашасында Джастин Уэлби Беллдің беделіне «үлкен күңгірттік» бар деген бұрынғы мәлімдемесінен бас тартып, оның ескерткіші Кентербери соборының батыс жағына орнатылатынын жариялады.

Құрмет

Джордж Белл 3 қазанда Англия шіркеуінде естелік шарасымен құрметтеледі.