Жетро Тулл: Британдық ауылшаруашылығы революциясының пионері

Кіріспе

Ағылшын ауыл шаруашылығының пионері, 1674–1741 жылдары британдық рок-тобы.

Джетро Тулл (30 наурыз 1674-те крещение алған – 21 ақпан 1741, Жаңа стиль) – 18 ғасырдағы британдық ауыл шаруашылығы революциясына үлес қоскан, Беркширден шыққан ағылшын ауыл шаруашылығы маманы. Ол 1701 жылы тұқымды экономикалық тұрғыдан тиімді, түзу қатарларға себуге мүмкіндік беретін жылқымен жететін тұқым себу құралын жетілдірді, содан кейін жылқымен жететін жәдігер жасады. Туллдың әдістерін көптеген жер иелері қабылдап, қазіргі заманғы ауыл шаруашылығының негізін қалады.

Бұрғылау шаруашылығы

1733 жылы Талль өзінің бұрғылау шаруашылығы жүйесін іске асыру үшін бірнеше машиналар ойлап тапты. Оның алғашқы өнертабысы – бидай мен қырыққабат тұқымын үш қатарға бірден себуге арналған бұрғылау тырмасы. Екі тұқымдық жәшік болды, олардың көмегімен екі түрлі тұқымды бір уақытта себуге болады. Тұқымды жабатын қайырма тырмасы тырманың артына бекітілді. Талль сондай-ақ, жалпы құрылысы жағынан бұрынғысына ұқсас, бірақ жеңіл конструкциялы қырыққабат бұрғысын да ойлап тапты. Тұқымды жеткізуші құбыр сондай етіп орналастырылған, каналға топырақ түскеннен кейін тұқымның жартысын артқа қарай жылжытатын болды. Сөйтіп, тұқымның бір жартысы екінші жартысынан ертерек өсіп, қырыққабат зиянкесінен құтылуға мүмкіндік берді. "Өсімдіктің артық суы шөгіндіреді, артық ауа тамырларын кептіреді, артық жылу күйдіреді; бірақ өсімдік толығымен көмілмесе, топырақтың көп болуы зиян емес: топырақ тым көп немесе тым жақсы болса да, тамырлар одан артық мөлшерде сіңіре алмайды, себебі ол өсімдіктің қанағаттанбауына жеткілікті емес". Ол басқа жерде де: "Өсімдікті азықтандырып, өсірген нәрсе – оның нағыз тағамы. Кез келген өсімдік – топырақ, ал өсімдіктің өсуі мен дамуы – топыраққа қосылу". Ал "Өсімдіктердің жайылымдары" деген тарауында Талль оқырмандарына үлкен сеніммен былай деді: "Бұл жайылым – жердің ішкі немесе ішкі беті; немесе, бірдей нәрсе, бұл жердің бөлінген бөліктерінің қуыстары немесе аралықтарының беті, олардың екі түрі бар: табиғи және жасанды. Тамырлардың ауыздары немесе лимфа түйіндері өздері орналасқан қуыстардан жердің ұсақ бөлшектерін – пабулумды алады". Талль ынтамен жазды және өсімдіктерді қолдау үшін жердің күштерін мақтап, шамадан тыс кетті; шындығында, ол ұсақ ұнтақтау жүйесінің әсерінен жаңылып, жер өңдеуге жеткілікті назар бөлмеді. Ол сондай-ақ, шаруалардың өңдейтін топырағында топырақтан басқа көптеген заттар бар екенін және олардың топырақтың басты құрамы емес, тіпті өнімді егістіктің кішкентай бөлігін құрайтынын ескермеді.

Tull invented some machinery for the purpose of carrying out his system of drill husbandry, about 1733. His first invention was a drill plough to sow wheat and turnip seed in drills, three rows at a time. There were two boxes for the seed, and these, with the coulters, were placed one set behind the other, so that two sorts of seed might be sown at the same time. A harrow to cover in the seed was attached behind. Tull also invented a turnip drill somewhat similar to the other in general arrangement, but of lighter construction. The feeding spout was so arranged as to carry one half of the seed backwards after the earth had fallen into the channel; a harrow was pinned to the beam; and by this arrangement one half of the seed would spring up sooner than the other, allowing part to escape the turnip fly. "corrodes a plant, too much water drowns it, too much air dries the roots of it, too much heat burns it; but too much earth a plant can never have, unless it be therein wholly buried: too much earth or too fine can never possibly be given to their roots, for they never receive so much of it as to surfeit the plant." Again, he declares elsewhere, "That which nourishes and augments a plant is the true food of it. Every plant is earth, and the growth and true increase of a plant is the addition of more earth." And in his chapter on the "Pasture of Plants", Tull told his readers with great gravity that "this pasturage is the inner or internal superficies [sic] of the earth; or, which is the same thing, it is the superficies of the pores, cavities, or interstices of the divided parts of the earth, which are of two sorts, natural and artificial. The mouths or lacteals of roots take their pabulum, being fine particles of earth, from the superficies of the pores or cavities, wherein their roots are included." Tull wrote with enthusiasm and carried his admiration of the powers of the earth to support vegetation too far; he was deceived, in fact, by the effects of his finely pulverising system of tillage, and did not sufficiently attend to the fact that there are many other substances in the commonly cultivated soils of the farmer besides the earths, and that so far from their being always the chief constituents of the soil, they very often form the smallest portion of even a highly productive field.

Мұра

Таллдың ауыл шаруашылығындағы еңбегі 18-ғасырда жаңа қозғалысты бастады, ол "жылқымен жырту" немесе "жаңа шаруашылық" деп аталды. Оның жүйесін Францияда Анри Луи Дюхамель дю Монсо, Швейцарияда Мишель Луллин де Шатовиу, Англияда Джон Миллс және тағы басқалар қолдады. Ол екі маңызды жаңалықты ұсынды:

Топырақ кескіштер мен жылқы соқалары: Бұл құралдар 18-ғасырға дейін белгісіз болды. "Ерте заманда қолмен жырту ішінара қолданылған, өйткені ең алғашқы жазушылар [ ] арамшөпті кесіп, жоюға ерекше назар аударуды ұсынған. Бірақ, жиі жыртудың маңыздылығын бірінші болып көрсеткен құрмет Жетро Таллға тиесілі, ол тек арамшөптерді жою үшін ғана емес, сонымен қатар топырақты ұнтақтау үшін де маңызды екенін дәлелдеді, бұл процесте атмосфераның газдары мен ылғалдығы дақылдың тамырларына еркін енуіне мүмкіндік береді." Оқбаларды қолдану: Римдік шаруашылығында "дәнді егу арқылы қатарлап өсірудің артықшылықтарына қол жеткізуге тырысты. Үндістанда қатарлап егу үшін ежелден бері қарапайым машина қолданылып келеді. Еуропаға бұл мақсатта алғаш рет енгізілген бұрғылауды 1647 жылы испан сарайына таныстырған неміс ойлап тапқан деседі." "Бұл тәжірибе алғаш рет 1731 жылы Талл есімді ғалым тарапынан назарға алынды, бірақ 19-ғасырдың басына дейін кеңінен қолданылмады." Сол кезде "бидай, бұршақ және репа егуге арналған бірнеше жетілдірілген машиналар" пайда болды. Тұқымдар қатарлап, кең аралықтармен себілді, олар үнемі өңделіп, араластырылды. Бастапқыда нәтиже өте қанағаттанарлық болды: барлық гумус ауаға ұшырап, ерітілген түйінге айналды және өсімдіктермен сіңірілді, олар қоректік заттар жеткілікті болғанша жақсы өсті: бірақ соңында топырақ құнарсыз қалды; және Таллдың жүйесінің ыстық жақтастары мен қолдаушылары, Дю Хамель мен Де Шатовиу, сондай-ақ көптеген басқалар, топырақты ұнтақтау ғана құнарлылықты қалпына келтірмейтінін тәжірибе жүзінде анықтады. Дегенмен, бұрғылау және жылқымен жырту жүйесі, тиімді тыңайтумен біріктірілгенде, ауыл шаруашылығында үлкен жетістіктерге әкелді.

Туллдың фермасы

Талл қайтыс болғаннан кейін, оның Беркширдегі шамамен 500 акр еркін жері Канцелярияға түсіп, 1784 жылы Мистер Бландиге сатылды. Тулл басқаша иелік құқығымен тағы да 200 акр жерді иеленген. Ол тұрған ескі сыра қайнату үйі жаңғыртылды, бірақ көбінесе сақталған – 1840 жылға дейін өте жақсы күйде болған деп айтылады. Шаруашылық ғимараттарының ішінде Туллдың астық қоймасы мен атқоралары қалды, бірақ тозуда. Тулл салған астық қоймасының соңында ескі құдық бар. Бірнеше жыл бұрын оны тазартқанда, шамамен бір ғасыр бойы жиналған лайдың астынан үш тісті тырма табылды, ол Туллға тиесілі болған болуы мүмкін және қазір Англия Корольдік ауыл шаруашылығы қоғамының мұражайында сақталады. Оны оның жұмысшылары лақтырып жіберген болуы мүмкін, олар жаңа құралдарды көңілімен қабылдамады және оның көптеген әрекеттерін тойтарды. Уильям Коббет те осылай істеді. Ферма үйі 19 ғасырда қайта салынды.

Виргилиялық мал шаруашылығын қабылдамау: Стивен Свицермен пікірсайыс

Бірқатар ықпалды қолдаушылармен қамтамасыз етілген Туллдың жылқымен жырту арқылы егіс жасау және Виргилийдің "ескі" шаруашылық үлгісін қабылдамауы туралы революциялық талаптары, "Жылқымен жырту туралы еңбек" атты кітабында ұсынылғандықтан, түрлі сыншылардың шабуылына ұшырады. Оның ең қатыгез қарсыластарының бірі – Стивен Свицер, замандас ландшафт бағбаны және Жеке шаруалар мен плантаторлар қоғамының жетекшісі. 1731 жылы "Жылқымен жырту: немесе, жер өңдеу және өсімдік өсіру қағидалары туралы эссе" жарияланғаннан кейін, Свицер 1734 жылы өзінің ай сайынғы басылымының соңғы екі томында, "Практикалық шаруа және плантатор" атты туындысында Туллға қатысты қызу шабуыл жасады. Ол Туллды жылқымен жырту құралы мен себу құрылғысы сияқты технологиялық жаңалықтарды өзгелерден, атап айтқанда, ұрлаған деп айыптады, сондай-ақ Вергилийдің "Георгикасында" кездесетін егіншілік тәсілдерін сынағаны және дәстүрлі "Виргилийлік" шаруашылықты қабылдамағаны үшін де сынады. 18-шы ғасыр бойы, б.з.д. 37-30 жылдары римдік ақын Вергилий жазған дидактикалық поэма "Георгика" Ұлыбританияда зор философиялық және мәдени күшке ие болды, ол поэзия ғана емес, сонымен қатар шаруашылық жөніндегі нұсқаулықтар мен тіпті ғылыми зерттемелер ретінде де пайдаланылды. Уильям Бенсон өзінің аудармасының кіріспесінде "Англияның шаруашылығы жалпы алғанда Виргилийлік" екендігіне сенімді екенін мәлімдеді. Жерді тыңайту үшін сабанды өртеу: Тулл Вергилийдің мұндай кемшін әдісті ұсынғаны үшін "арсыз" ақымақтығын айыптады. Тулл сабанды өртегенге дейін және кейін топырақтың салмағын өлшеу туралы мәліметтер келтірді, топырақтың салмағының азаюы топырақ құрамы мен қоректік заттардың жоғалуын көрсетеді. Свицер тағы екі том бойы "Жылқымен жырту туралы еңбек" кітабын мұқият зерттеп, Вергилийден ауыл шаруашылығы туралы беделді мәлімдемелерді іздеді және көрінетін қателіктерге шабуыл жасады. Туллдың агрономияның дәстүрлі әдісін өздігінен тәжірибе жасауға басымдық беруі және Свицердің классикалық авторитетті қорғауы ауыл шаруашылығы ғылымы саласындағы зияткерлік пікірсайыстың басталуын білдірді.

Таңдалған жарияланымдар

Туллдың еңбектері 1731 және 1739 жылдар аралығында жарық көрді. Таңдау:
Жаңа жылқымен жырту арқылы егіншілік жасау, немесе, Жетро Тулл соңғы кезде ойлап тапқан құралдарды қолдану арқылы астық далаларына жүзімдік өсіру мәдениетін енгізудің қағидалары мен өсімдіктер туралы эссе, осы арқылы өнімділікті арттыру және жалпы шығындарды азайту. 1731; Атпен жырту арқылы егіншілік жасау, 4-ші басылым (1762), Джон Адамстың кітапханасынан, Интернет мұрағаты.
Жылқымен жырту арқылы егіншілік жасау туралы эссеге қосымша. Теория және практика бойынша түсіндірмелер мен толықтыруларды қамтиды. Онда авторға белгілі барлық қарсылықтар қарастырылып, жауап берілген. Жетро Тулл, 1736 ж.

Әдеби мұрасы

Талл Тобиас Смоллетттің 1771 жылғы "Хамфри Клинкердің саяхаты" романында еске алынған.

Атауы

Бұл мақалаға Кэтберт В. Джонсонның 1844 жылы жазған «Фермер энциклопедиясы және ауыл шаруашылығы жөніндегі сөздік» еңбегінен алынған, жалпыға қолжетімді материалдар кіргізілген.