Кіріспе
Оңтүстік Американың түпкілікті халқы – гуаранилер Оңтүстік Американың мәдени жағынан жақын түпкілікті халықтар тобы. Олар тупи тайпаларынан гуарани тілін қолдану арқылы ерекшеленеді. Гуарани халқының дәстүрлі қоныс аумағы қазіргі Парагвайдың Парана және Төменгі Парагвай өзендері арасындағы бөлігі, Аргентинаның Мисьонес провинциясы, оңтүстік Бразилия (бұрын Рио-де-Жанейроға дейін созылған), сондай-ақ Уругвай мен Боливияның бір бөлігін қамтиды. Еуропалық отарлау және метистердің көбеюі салдарынан аймақтағы демографиялық басымдығы азайғанмен, қазір Парагвайда, Аргентина мен Боливияның кейбір аймақтарында гуарани халқының өкілдері табылады. Ең маңыздысы, дәстүрлі гуарани жерлерінде кеңінен қолданылатын гуарани тілі Парагвайдың екі ресми тілінің бірі болып табылады (екіншісі – испан тілі). Парагвай халқы гуарани тілін әлеуметтік байланыстар арқылы бейресми және мемлекеттік мектептерде ресми түрде үйренеді. Қазіргі испан тілінде "гуарани" сөзі француздарды кейде "галдар" деп атайтындай, кез келген парагвайлық азаматты білдіреді.
The Guarani are a group of culturally related indigenous peoples of South America. They are distinguished from the related Tupi by their use of the Guarani language. The traditional range of the Guarani people is in what is now Paraguay between the Paraná River and lower Paraguay River, the Misiones Province of Argentina, southern Brazil once as far east as Rio de Janeiro, and parts of Uruguay and Bolivia. Although their demographic dominance of the region has been reduced by European colonisation and the commensurate rise of mestizos, there are contemporary Guarani populations in Paraguay and parts of Argentina and Bolivia. Most notably, the Guarani language, still widely spoken across traditional Guarani homelands, is one of the two official languages in Paraguay, the other one being Spanish. The Paraguayan population learns Guarani both informally from social interaction and formally in public schools. In modern Spanish, Guarani also refers to any Paraguayan national in the same way that the French are sometimes called Gauls.
Атауы
Гуарани атауының тарихы мен мағынасы пікір-таластың нысаны болып табылады. Еуропалықтармен кездеспей тұрып, гуаранилер өздерін жай ғана "адамдар" немесе "халық" деген мағына беретін "Аба" деп атаған. Гуарани терминін алғашқы иезуит миссионерлері христиан дініне өткен жергілікті тұрғындарды атау үшін қолданған, ал дінді қабылдамағандарды "Кайуа" немесе "Каингуа" (каагуигуа) деп атаған. "Кайуа" сөзі шамамен "орманнан келгендер" деп аударылады. Кейде "Кайуа" термині үлкен қоғамға толық сіңбеген жергілікті халықтардың елді мекендерін атау үшін қолданылса да, қазіргі кезде Гуарани атауының қолданылуы, әдетте, әлеуметтік жағдайына қарамастан, барлық жергілікті халықты қамтиды. Барбара Гансон испандықтардың Гуарани атауын бергенін жазады, себебі ол жердегі тупи-гуарани диалектісінде ол "жауынгер" дегенді білдіреді. "Гуариньи" сөзі 12 ғасырдағы Ескі Тупиде, иезуиттердің мәліметтері бойынша, "соғыс, жауынгер, соғыс салу, соғыс басшысы" деп тіркелген.
Тарих, мифтер мен аңыздар
Ертедегі гуарани ауылдары көбінесе 10 - 15 отбасы тұратын үйлерден тұратын. Қоғамдар ортақ қызығушылықтар мен тіл арқылы біріктірілді және диалект бойынша тайпалық топтар құрды. Еуропалықтар алғаш кездескен кезде гуаранилердің саны 400 000-ға жуық болған. Сол кезде олар егіншілікпен айналысып, көбінесе маньяк, жүгері, жабайы аң және балмен өмір сүрген. Гуаранилердің ертедегі қоғам мен наным-сенімдері туралы да аз мәлімет бар. Олар жанды құдайларды жалған деп санаған, ал олардың көбісі халық аңыздары мен мифтер түрінде сақталып қалған. Мартин Добризхоффер езуит миссионерінің айтуынша, олар бір кездері, мүмкін, жерлеу рәсімі ретінде, адам жейтін болған, бірақ кейіннен өлгендерді жерге кері қойылған үлкен құмыраларға салып тастаған. Гуаран мифологиясы әлі күнге дейін Парагвайдың ауылдарында кеңінен таралған. Гуарани мифтері мен аңыздарының көп бөлігі Аргентинаның солтүстігіндегі Universidad Nacional de Misiones-те жинақталып, 1870 жылы Myths and Legends: A Journey around the Guarani Lands, Anthology деп жарияланды (1906 жылы ағылшын тіліне аударылды). Гуарани мифтері мен аңыздарын мынадай кең санаттарға бөлуге болады: Космогоникалық және эсхатологиялық мифтер; барлық нәрсенің жаратылуы мен жойылуы "нағыз әке, бірінші" дегенге сәйкес. Оның артынан құдайлар пантеоны келеді, олардың ішіндегі бастысы - Тупа деп жиі белгілі Ипору. Жасы - түнді басқаратын тағы бір "жақсы" құдай, ал тік тігінен = жоғары - Игуасу өзенінің түбінде тұратын зұлым құдай. Анимистік мифология, яғни жануарлар, өсімдіктер мен минералдар жанданып, антропоморфты жаратылыстарға айналуы мүмкін немесе керісінше, жануарлар, өсімдіктер мен минералдарға айналған адамдардың трансмутацияданған жандары. Мұндай антропоморфизм бағыты құдайлар сияқты құдайлар пантеонының диктантымен олардың қасиеттері мен кемшіліктері бойынша белгіленеді. Мұндай анимистикалық аңыздарға қасқыр тәрізді Lobizón және гүлдерде тұратын жақсы рухтарды "оларды бағалай алуы үшін" Тупаға қайтарып әкелетін Mainumby немесе көбелек құс жатады. Исонду немесе жарық құрттар - бұл Panambi (көбелектер) сияқты кейбір адамдардың реинкарнацияланған рухтары. Қаа Джарьи - қасиетті өсімдік Ербаға айналған әйел, Ирупе - Айға ғашық болғандықтан, алып қызғалдаққа айналған әйел. Помберо - бұл орманды мекендейтін жынды немесе жұлдыз тәрізді рухтар, оларды жайластыру керек. Олар ешқашан адам болған емес. Олардың ішіндегі бастысы - ешқашан адам болған емес Жаси Жатер және барлық Помберо сияқты басқа әлемнен. Оның сипаты анық емес, әрі оның күші де, тұратын жері де анық емес. Бір аңызда ол "жақсы, қалың сакал, сары түске ие" жылаңаш жұлдыз ретінде сипатталады. Басқа аудармалар оның бал сүйетінін, аяқтары артқа қарай бұрылатындығын және "жаман, сал, қарт" екенін айтады. Көптеген аңыздарда ол балаларды ұрлап алып, оларды "жалап", шатырларға көтерілетін өсімдіктерге орап немесе өзендерге батырып жібереді. Оны жайғастыру үшін аңға байланысты ормандағы жерлерге бал сияқты сыйлықтар қалдырылады. Тағы бір Помберо - құстар сияқты сыбызғылаған және олардың қорғаушысы Куарахи Джара. Ол сіздің досыңыз бола алады, бірақ жалғыз қалған жас балаларды ұрлап, құс ұстауға тырысады. Қажет болса, ол адам, ағаш немесе гиацинт түрін алады. Соңында, Курупи - жас әйелдермен жыныстық қатынасқа түсетін фалликалық мифологиялық тұлға. Оның терісі кекірткедей қабыршақты, көздері гипноздық, пензісі үлкен.
Cosmogonic and eschatological myths; the creation and destruction of all things as dictated by vertical align=sup "the true father, the first one". After him comes a pantheon of gods, chief among them Yporú who is more frequently known as Tupã. Jasy is another "good" deity who rules the night while vertical align=sup is a malign deity who dwells at the bottom of the Iguazu River. Animistic mythology, that is animals, plants and minerals being animated and capable of becoming anthropomorphic beings or in reverse the transmuted souls of people, either born or unborn, who have become animals, plants and minerals. The course of such anthropomorphism appears dictated by the pantheon of god like deities because of their virtues or vices. Such animistic legends include that of the Lobizón, a werewolf type being, and the Mainumby or hummingbird who transports good spirits that are resident in flowers back to Tupá "so he can cherish them". Isondú or glowworms are the reincarnated spirits of certain people, as are the Panambi (butterflies). Ka'a Jarýi was a woman who became the sacred herb Yerba; Irupé was a woman who was turned into the giant lily because she fell in love with the moon. Pombero are goblin or elf like spirits who dwell in the forest and must be appeased. They have never been human. Principal among these is Jasy Jatere who has never been human and like all Pombero is from a different realm. His characteristics are vague and uncertain, and his powers are badly defined as is the place where he resides. He is described in one legend as a "handsome, thickly bearded, blond dwarf" who is naked and lives in tree trunks. Other versions say he loves honey, his feet are backward, and he is an "ugly, lame, old man". Most legends agree that he snatches children and "licks them", wrapping them in climbing plants or drowning them in rivers. To appease him gifts, such as honey, are left in places in the forest associated with him. Another Pombero is Kuarahy Jára who whistles like birds and is their protector. He can be your friend but is known for abducting young boys who are alone and trying to catch birds. If necessary he can take the form of a person, a tree or a hyacinth. Finally, Kurupi is a phallic mythological figure who will copulate with young women. He has scaly skin like a lizard, hypnotic eyes, and an enormous penis.
Еуропалық байланыс
1537 жылы Гонсало де Мендоса Парагвай арқылы қазіргі Бразилия шекарасына дейін саяхаттады. Қайтып келген соң, ол гуарани тайпасымен танысып, кейін Парагвайдың астанасы болған Ассунсьон қаласын құрды. Испанияның Гуайра аймағының алғашқы губернаторы еуропалық ерлер мен жергілікті әйелдер арасында некелесу саясатын қолға алды; осы одақтардың ұрпақтары бүгінгі парагвайлық ұлтты құрайды. Индия заңдары Испан Америкасында құлдыққа тыйым салды. 1585 жылы Батыстан, қазіргі Парана штатына, Оңтүстік Бразилияға, жермен келген алғашқы екі иезуит – Барсена және Ангуло әкелер келді. Олардан кейін көп ұзамай басқалары да келді және Ассунсьонда иезуит колледжі ашылды. 1608 жылы иезуиттердің жергілікті халықты құлдыққа салуға қарсы наразылығы нәтижесінде Испания королі Филипп III иезуиттерге Гуайра тайпаларын дінге көшіруге және олардың жерін отарлауға рұхсат берді. Бастапқы кезеңде «Парагвай» атауы бүкіл өзен алабын, соның ішінде қазіргі Уругвай, Аргентина, Боливия және Бразилияның аймақтарын белгілеу үшін қолданылды. Барлау экспедицияларына францискан монахтары да қатысты. Ассунсьон тарихының алғашқы жылдарында Луис де Боланос әкесі катехизисті гуарани тіліне аударып, елді мекен маңында тұратын гуарани халқына уағыз айтты. 1588-89 жылдары Франциск Солан Перуден Чако шөлін кесіп өтіп, Ассунсьонда тоқтады, бірақ гуарани халқына ешқандай назар бөлмеді. Оның келуінен кейін иезуиттер миссионерлік жұмыстарын жалғастырып, жергілікті тұрғындарды құл саудагерлерінен қорғауға қалды. 1607 жылы иезуит провинциалы Торрес келді және «жергілікті халыққа жасалған қатыгездікке қарсы тұрғандардың қатарына бірден қосылды».
Мәдениетті сақтау
Бүгінде гуарани тілі Парагвай мен Боливияның мемлекеттік тілі болып табылады. 2012 жылғы мәліметтер бойынша, Парагвай халқының шамамен 90%-ы гуарани тілінде сөйлейді.
Құлдық
Құл саудасының орталық депосы Сан-Паулу қаласы болды. Алғашқыда португал және голланд шабуылшыларының кездесу орны болған қала, кейіннен қылмыскерлердің панасына айналды, олар жергілікті американдық және африкалық әйелдермен араласып, гуарани тайпаларын құл ретінде ұстап алу және сатуға белсенді түрде қатысты. Осы қарулы және ұйымдасқан қарақшыларға қарсы тұру үшін тайпалардың тек садақтары мен жебелері болды. Көптеген гуаранилер сол жылдары Бразилияда құл аулаушылардың қолынан қаза тапты немесе құлдыққа түсті.
Парагвайлық қысқартулар
1607 жылы Испания патшасы Филипп III Рио-де-Платаның губернаторы Эрнандарияс де Сааведраға жаңа келген иезуиттерді миссионерлік жұмысын бастауға жіберуді тапсырып хат жолдады. Испания корольдік қорғауымен 1610 жылы Паранапанемада Джозеф Катальдино және Симон Мацерата әкелері алғашқы Гуайра миссиясын – Лоретоны құрды. Иезуит діни қызметкері Руис де Монтойя өзінің «Рухани жаулап алу» атты кітабында миссионерлік істі таратудың қиындықтары мен гуаранилермен қарым-қатынасын талқылады. Руис де Монтойяның айтуынша, гуарани касиктерінің бірі Мигель Артигуайе басқа бір жергілікті топтың қатерінен қашып құтылмайынша, миссионерлерге қосылудан бас тартты. Артигуайе кейін миссияға оралып, қорғаныш сұрады. Миссия құлдыққа қарсы жалғыз нағыз қорғаныс болғандықтан, гуаранилер сол жерге көптеп жиналды, сондықтан тез арада тағы он екі миссия құрылды, онда 40 000 гуарани болды. Иезуиттер испан билігі мен гуарани касиктерінің арасында делдал ретінде қарастырылды. Иезуит миссияларына жаңа мүмінгелер қажет болды және миссияны ұстауға көмектесетін жұмысшылар қажет болды. Гуаранилер миссия халқын асырау үшін егін өсіруге көмектесті, сондай-ақ миссияны қаржыландыру үшін тауар өндіруге және саудаға көмектесті. Осы жетістіктен жігер алған Гонсалес әкесі екі серігімен бірге 1627 жылы Уругвай өзенінің шығыс жағалауына (қазіргі Уругвай елі) барып, екі-үш шағын миссионерлік қауым құрды. Жергілікті тайпалар діни қызметкерлер мен жаңа мүмінгелерді өлтіріп, миссия үйлерін өртеп жіберді. Құл сатушылар гуарани миссиясын «әдеттегіден көп үндістерді тұтқындау мүмкіндігі» ретінде қарады. 1629 жылы Паулистер әскері Сан-Антонио миссиясын қоршап алды, шіркеу мен басқа ғимараттарды өртеп жіберді, қарсылық көрсеткендерді немесе саяхаттауға тым жас немесе тым қарт болғандарды өлтірді және қалғандарын құлдыққа әкетті. Сан-Мигель мен Хесус-Мария да осындай тағдырға ұшырады. Ақырында, Катальдино әкесі жиналған күштермен құл сатушыларды ығыстырды. Екі жыл ішінде екі мекемеден басқалары жойылды, ал 60 000 христиандық мүмінгелер Сао-Паулу мен Рио-де-Жанейроға сатылуға әкетілді. Шабуылдар әдетте жексенбіде, бүкіл миссия халқы мессаға жиналған кезде орын алды. Діни қызметкерлер әдетте аман қалды, бірақ бірнешеуі өлтірілді. Паулистердің шабуылынан бұрын 100 000-ға жуық жерлестердің тек бірнеше мыңы ғана қалды. Антонио Руис де Монтойя әкесі 10 000 ірі қара сатып алып, жергілікті тұрғындарды фермерлерден мал өсірушілерге айналдыра алды. Көп ұзамай Рансьонье және Ромеро әкелерінің басшылығымен Уругвай миссиясы қайта құрылды. 1632 жылы мамелюктер оңтүстіктен жаңа шабуыл жолын тапты. 1638 жылы, сәтті қарсылыққа қарамастан, Уругвай өзенінен тыс он екі миссияның барлығы тасталды және олардың халқы Миссиялар аумағының қауымдастығына біріктірілді. Соңғы шабуылда Альфаро әкесі қаза тапты. Сол жылы Монтойя әкесі Асунсьон губернаторы мен епископының жергілікті тұрғындардың бостандықтарын және миссия басқаруын шектеуге тырысқандарына қарсылық білдіргеннен кейін Еуропаға жөнелді. Бұл сапарда ол Папа Урбан VIII-ден миссионерлерді құлдыққа салуға тыйым салатын, шіркеудің қатаң жазаларын қолданатын хаттарды, сондай-ақ Испания королі Филипп IV-тен гуаранилерге қорғаныс үшін атыс қаруын алып жүруге және оны иезуит болған тәжірибелі сарбаздармен қолдануға үйретуге рұқсат берген хаттарды алуға сәтті болды. Келесі Паулиста әскері, 800 адамнан тұратын, 1641 жылы миссияларға шабуыл жасағанда, олар Акарай өзенінде қаруланған христиан гуаранилерімен кездесті. Екі шайқаста Паулиста әскері жеңіліске ұшырап, он жыл бойы шабуылдардан сақталды. 1651 жылы Испания мен Португалия арасындағы соғыс Португалияға аумақ алу үшін тағы бір Паулиста шабуылына себеп болды. Испан әскерлері миссияларды қорғауға көмектесу үшін келгенге дейін, әкелер өздері жауларға қарсы гуарани әскерін басқарды. 1732 жылы, олардың ең үлкен өркендеу кезінде, гуарани миссияларын жақсы даярланған және жақсы жабдықталған 7000 гуарани армиясы күзетті. Бірнеше рет бұл әскер діни қызметкерлерімен бірге испан колониясын қорғады. 1732 жылы 30 гуарани миссиясы болды, онда 141 252 гуарани дінін қабылдаған. Екі жылдан кейін шешек індеті салдарынан шамамен 30 000-ы қайтыс болды. 1765 жылы екінші індет шамамен 12 000 адамды өлтірді, содан кейін ол батысқа қарай Чако тайпалары арқылы тарады.
Уругвай миссиясы сақталды
1750 жылы Испания мен Португалия арасындағы Мадрид шарты Уругвай өзеніндегі жеті миссияның аумағын Португалияға өткізді, сондай-ақ гуаранилерге осы жерді тастап кетуге бұйрық берілді; олар португалдықтарды құл сатушылар ретінде білгендіктен бас тартты. Жеті жылдық партизан соғысы олардың мыңдаған адамдарының өліміне әкелді (Гуарани соғысы). Иезуиттер даулы миссия аумағын испандықтардың билігіне қайтару жөніндегі патшалық жарлыққа қол жеткізді. 1747 жылы екі, ал 1760 жылы үшінші миссия Итатин немесе Тобатин тайпасының ішінде, Парагвайдың орталық бөлігінде, бұрынғы миссиялық топтан солтүстікке қарай құрылды. Олардың бірі – Сан-Хоакин (Парагвай) (1747 жылы негісталған) қаласында Мартин Добризхоффер сегіз жыл бойы дін қызметін атқарды.
Иезуиттер қуылды
1767 жылы иезуиттер корольдік бұйрық арқылы испандық иеліктерден қуылды. Осы шешімнің салдарынан қорқып, вице-король Антонио Мария Букарели и Урсуа 1768 жылы 500 сарбаздық күшпен екі офицерге бұл міндетті тапсырды. 14 000 адамнан тұратын миссиялық армиясына қарамастан, иезуиттер қарсылықсыз бағынды. Сан-Луис миссиясының гуарани басшылары 1768 жылдың 28 ақпанында Буэнос-Айрес губернаторына иезуиттерді қалдыруды сұрап хат жазды. Олар: «Иисус қоғамының рухани қызметкерлері бізбен қалай араласу керектігін біледі, ал біз олармен бірге Құдайға және Патшаға қуанышпен қызмет етеміз» деп жазды. Гуаранилердің өтініші қабылданбады, бірақ бұл хат иезуиттер мен гуаранилердің аймақта құрған қарым-қатынасының маңыздылығын көрсетеді.
Төлемдердің азаюы
Миссиялар басқа ордендердің діни қызметкерлеріне, көбінесе францискандықтарға тапсырылды, бірақ вице-король жасаған және үлкен дәрежеде иезуиттер жүйесіне негізделген ережелерге сәйкес. Хаостық саяси басқару кезінде миссиялар тез құлдырады. Көптеген гуаранилер ауылға қайтып оралды. 1801 жылғы ресми санақ бойынша, 45 000-нан аз гуарани қалды; мал, қой және жылқылар жоғалып кетті; егістіктер мен жеміс бақтары өсіп кетіп, немесе қиылды, ал шіркеулер қирады. Содан кейін болған ұзақ революциялық күрес толыққанды қиратуға әкелді. 1814 жылы миссиялық үндістердің саны 8 000-ға жетті, ал 1848 жылы қалғандары азаматтар деп жарияланды.
Салдары
2018 жылы "The Quarterly Journal of Economics" журналында жарияланған зерттеуде "Гуарань аймағында бұрынғы иезуиттердің орналасқан жерлерінде" білім деңгейі жоғары болды және 250 жыл өткен соң да (10–15%) жоғары болып қала береді. Осы білім деңгейіндегі айырмашылықтар бүгінде 10%-ға дейін жоғары табысқа әкелді. Гуарани иезуит миссияларының оң әсері, оларды тастап кеткен иезуит миссияларымен және көршілес францискандық Гуарани миссияларымен салыстыру арқылы анықталды. Көрініс тапқан ұзақ мерзімді әсерлер, құрылымдық өзгерістер, кәсіби мамандықтарға бөліну және ауыл шаруашылығында технологияны пайдалану арқылы таратылатын механизмдермен сәйкес келеді.
Шығыс боливиялық гуарани
Боливиядағы Чиригуано деп аталатын гуарани халқы Анд тауларының етегінде өмір сүрді және көптеген гуарани халқынан өзгеше тарихқа ие болды. Соғысшыл мінезімен танымал болған чиригуанолар 15 ғасырдың соңынан 19 ғасырдың соңына дейін Инка империясына, испандықтарға және Боливияның тәуелсіз мемлекетіне қарсы тұрды. Иезуиттердің миссиясы чиригуанолар арасында көп сәттілікке жетпеді, бірақ 19 ғасырда францискан миссионерлері көптеген жандарды дінге көшірді. Чиригуанолар 1892 жылы Куруюки шайқасында олардың мессиялық көшбасшысы Апиагуаики Тумпа басқарған күштер жеңілгенге дейін толыққанды бейбіттендірілмеді.
Аргентина
Аргентинаның түпкілікті гуарани халқы ата-бабаларының жерін заңсыз кесілген ағаштардан және үкімет тарапынан қамқорлықтың жетіспеуінен қорғау үшін күресуде. Гуарани қауымының мүшелері құрған "Лос Румберос" немесе "патрульшілер" тоғайды күзетіп, одан әрі енуге тыйым салады.
Парагвай
Гуарани халқы мен мәдениеті жалғасып келеді. Көптегендері миссиялық жерсіз қалғандардың ұрпақтары. Парагвайда гуарани тегі халықтың арасында басым, және гуарани тілі бүгінгі күнге дейін көптеген облыстарда қолданылады.