Кіріспе

1991 жылы Колумбияда конституциялық құрылтай 1991 жылғы Колумбия Конституциясын жасау мақсатымен 1991 жылдың 5 ақпанында Колумбияның Конституциялық Ассамблеясы (lang es) құрылды. Жаңа құжат еліміз бойынша қабылданғаннан кейін 1991 жылдың маусым айында ол таратылды.

Өмірбаян

ХХ ғасырдың соңғы жартысында Колумбияның консервативтік партиясы мен Колумбияның либералдық партиясының сыртында да, ішіндегі де Колумбияның қоғамдық және саяси пікірінің көптеген түрлі салалары 1886 жылғы ескірген конституцияны қазіргі заманғы құжатқа, азаматтардың өзгеріп жатқан қажеттіліктері мен шындықтарына және олардың жағдайына сәйкес, сондай-ақ жалғасып жатқан зорлық-зомбылықты тоқтатудың жолы ретінде кеңінен реформалауға деген ниетті күшейтті. Кейбіреулер бұрынғы конституция, бірнеше түзетулер енгізілгеніне қарамастан (мысалы, 1910 жылы), енді толығымен қолданылмайды және оны прогрессивтірек құжаттың пайдасына толығымен алмастыру керек деп санайтын. Басқалары, кейбір тұрақты оң қасиеттер мен құндылықтар (мысалы, Колумбияның католик мемлекеті ретінде ашық жариялануы, оны кейбіреулер маңызды деп есептеді) болғанына қарамастан, елдің проблемаларын тиімді шешу үшін саяси плюрализм мен азаматтық бостандықтардың деңгейін арттыру қажет деп мойындады. Кез келген өзгеріске қарсы шыққандардың саны салыстырмалы түрде аз болды. Бұдан өзге, көптеген сыншылар елдің "ескі саяси элитасынан" шаршап, демалысқа мұқтаж екенін және жаңа конституция осы жағдайға қол жеткізуге көмектесерін сезінді. Халықтың өзгеріске қатысты көзқарасының жағымды болғанына қарамастан, қолданыстағы конституцияға кең ауқымды түзетулер енгізуге шақырудың көптеген алғашқы әрекеттері (әсіресе 1957 жылы генерал Густаво Рохас Пинилья басшылығымен) немесе Конституциялық жиналысты шақыру, түрлі саяси және парламенттік тартыстардың салдарынан сәтсіз аяқталды, бірақ бұл ұмтылыс толығымен жойылған жоқ. Әсіресе 1980-ші жылдары, 19 сәуір қозғалысы мен ЕПЛ сияқты партизандық топтармен бірнеше қиын бейбіт келіссөздер жүргізілген кезде, конституцияны бейбіт келісімдердің бөлігі ретінде өзгерту қажеттігі біртіндеп кеңінен қабылдана бастады. 1989 жылы Луис Карлос Галанның (содан кейін 1990 жылдың басында Бернардо Джарамилло мен Карлос Писарроның) қазасынан кейін және оның либералдық президенттік үміткер ретінде Цезар Гавириямен алмастырылуынан кейін, әртүрлі академиялық және студенттік секторлардан құралған азаматтық қозғалыс, олардың кейбіреулері бұрынғы үміткерді қолдаған, 1990 жылдың наурыз айындағы заңнамалық сайлауда міндетті емес "жетінші бюллетеньді" (séptima papeleta) қосуды ұсынды, сайлаушылардан Ұлттық Конституциялық жиналысты шақыруға қатысты пікірлерін білдіруді сұрады. Бұл ұсынысты президент Виргилио Барко Варгас үкіметі тікелей қабылдамаса да, қолдады, ал сайлау органдары дауыс санауды ресми түрде жүзеге асырған кезде, шамамен екі миллион сайлаушы "жетінші бюллетеньдерін" тапсырып, бастаманы қолдады. Бұл қоғамдық пікірдің символдық көрсетілімі Барко әкімшілігіне консультациялық процесті ресми түрде жүргізуге қолайлы мандат берді, соның салдарынан 1990 жылдың 3 мамырында ресми плебисцит өткізу туралы қаулы шығарылды, бұл қадамды Колумбияның Жоғарғы соты бекітті. Плебисцит күні 1990 жылдың 27 мамырындағы президент сайлауымен сәйкес келеді. Сайлауға қатысқан алты миллион сайлаушының бесеуі бастаманы қолдады. Жаңадан сайланған президент Сезар Гавирия, сайлаушылардың 47%-ы (шамамен 2 891 808 дауыс) таңдаған, 1990 жылдың 27 тамызында Ұлттық Конституциялық жиналысты 9 желтоқсанда сайлауға шақыратын президенттік жарлыққа қол қойды. Жоғарғы сот Гавирияның жарлығында ешқандай кемшілік таппады және болашақ Конституциялық жиналыс халықаралық шарттар мен 1990 жылы сайланған лауазымды тұлғалардың өкілеттік мерзімінің ұзақтығынан басқа барлық мәселелер бойынша еркін шешім қабылдай алатынын жариялады.

Ассамблеяны сайлау

9 желтоқсанда жаңа Ассамблея құрамына кіретін 70 делегат сайланды. Көпшіліктің күтпегенідей, қатысу төмен болды, бар болғаны 3 710 567 дауыс берілді, сайлаушылардың шамамен 75% дауыс беруден бас тартты. Сол күні FARC базасы Каса-Вердеде (Ла-Урибе, Мета) әскерилермен бомбаланды. FARC бұрынғы екі басшылықпен келіссөздерді үзіліс-үзіліспен жүргізіп келгенімен, ахуал шиеленісіп, қауіпті жағдайға жетті, екі тарап та саяси зорлық-зомбылық, жарияланған атысты тоқтату келісімін бұзу және өзара айыптаулар тағып-тағысты. Сайланған делегаттардың 25-і Колумбиялық Либералдық партиядан, 19-ы жаңадан демобилизацияланған M 19 партизандық қозғалысынан, 11-і Консервативтік партияның оппозициялық көшбасшысы Альваро Гомес Хуртадо мен оның Ұлттық құтқару қозғалысынан, 9-ы Колумбияның басты Консервативтік партиясынан, ал жергілікті халықтардан, протестант христиандарынан және Патриотикалық одақтан әрқайсысынан екі өкіл сайланды. Бұған қоса, үкімет тағы төрт делегатты тағайындады: демобилизацияланған EPL-ден екеу, Революциялық жұмысшы партиясынан біреу және Куинтин Ламе партизандық қозғалысынан біреу. Ассамблея 1991 жылдың 5 ақпанында ашылды. Қатысушы делегаттар арасынан үш тең төраға сайланды: Либералдық партиядан Хорасио Серпа Урибе, Ұлттық құтқарудан Альваро Гомес Хуртадо және M 19 партиясынан Антонио Наварро Вольф.

Негізгі талқылаулар

Үкімет Ассамблеяға конституция жобасының өзінің нұсқасын ұсынды, онда жаңа халықаралық стандарттар мен қағидаларға сай келетін бірнеше жаңалықтар бар еді, соның ішінде адам құқықтарының кепілдіктерін, этникалық әртүрлілікті және саяси көптіктерді маңызды идеологиялық мәселелер ретінде ашық мойындау кірді. Құжаттың түгелдей жақсы жазылмаған жерлері болды және бірден толығымен қабылданбады, бірақ оның маңызды элементтері әртүрлі делегаттар арасындағы көптеген пікірталастардың негізіне айналды. Бұған қоса, азаматтардың талқылауға қатысуы – түрлі академиялық, еңбек, әлеуметтік және саяси ұйымдар Ассамблеяға одан әрі талқылау үшін ұсынған ұсыныстар арқылы енгізілген жаңалықтардың бірі болды. Ассамблея вице-президент лауазымын да қайта орнатты.

Экстрадициялау туралы пікірталас

Көптеген сыртқы және ішкі дау-дамайлар арасында Конституциялық Ассамблея Колумбия азаматтарын экстрадициялауға тыйым салу туралы шешім қабылдады. Бұл шешімді сынға алғандар, мұның есірткі барондарының ("экстрадициялауға болатын адамдар" деп аталған, олардың ішінде Пабло Эскобар да бар) қауіп-қорқытуларына бағыну белгісі екенін, сондай-ақ Колумбияның АҚШ-пен қарым-қатынасында шиеленіс тудыратынын айтты. Ал, қолдаушылар бұл ұлттық сезімге құрмет көрсету және елдің егемендігін сақтау жолы екенін мәлімдеді. Әсіресе, демобилизацияланған М 19 делегаттары осы пікірді қатты қолдады. Көптеген сарапшылар есірткі картелінің жеке делегаттарға қысым көрсету немесе сатып алу арқылы пікірге әсер етуге тырысқандығына дәлелдер бар екенімен келіседі, бірақ олардың нәтижеге тікелей және бір жақты жауапты екеніне сенбейді. Дегенмен, кейбіреулер бәсекелес пікірде болып, экстрадицияны жоюда кінәні олардың мойнына жүктейді. Бұл тыйым 1997 жылдың қараша айында алынып тасталды, бірақ қайта енгізілген экстрадиция шарттары оның бұрынғы қылмыстарға (1997 жылға дейін жасалған) қолданылмауын көрсетті.

Конгресс тоқтатылуы

Конституциялық жиналыс, ақырында, бақылаушылардың «ескі саяси топ» деп атаған топтарының кез келген заңнамалық қайта реформасын болдырмау үшін Колумбия Конгресін тарату қажеттігіне келісімге келді. Конгресс мүшелерінің көпшілігі бұл қадамға қарсы болды, ал бірнеше заң шығарушылар кінәні демобилизацияланған М19 мүшелеріне таңды, бірақ олар ғана бұл шешімді қолдаған жоқ. 1991 жылдың 8 маусымында президент Сезар Гавирия және Ассамблеяның үш тең төрағасы Колумбия Либералдық партиясының жетекшісі Альфонсо Лопес Микельсенмен бұл мәселе бойынша «келісімге» келді, оның партиясы Конгрестің 59%-ын және Конституциялық жиналыстың 35,7%-ын құрады. Келісім бойынша Конгресс таратылды, бірақ Ассамблея делегаттары жаңа сайлауда кандидат ретінде қатыса алмайды, сондай-ақ кем дегенде бір жыл бұрын отставкаға кетпеген мемлекеттік қызметкерлер де, 14 маусымға дейін отставкаға кетпеген жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкерлер де қатыса алмайды. «Келісім» оған қарсы сот шараларын болдырмау үшін «ұсыным» ретінде жарияланды (мұндай «келісімдер» бұрынғы басшылықтарда конституцияға қайшы деп танылған жағдайлар болған). «Ұсыным» Конституциялық жиналыста бекітілді және оның заңдық күшін қамтамасыз ететін уақытша конституциялық заңға айналды. Жаңа конституция бойынша 6 қазандағы сайлаулар өткізілгенге дейін заң шығарушылық кеңістікті толтыру үшін 4 шілдеде Ассамблея 36 мүшеден тұратын (олардың жартысы Ассамблея делегаттары болуы мүмкін) Арнайы комиссияны немесе «Congresito» («кішкентай Конгресс») уақытша заң шығарушы органы ретінде тағайындады. Арнайы комиссия 1991 жылдың 15 шілдесінен 4 қазанына дейін және 1 қарашадан 1 желтоқсанға дейін екі рет отырыс өткізді.

Жиынның аяқталуы

1991 жылғы 4 шілдеде жаңа Конституция жарияланды, содан кейін Ассамблея өзін таратып жіберді.