Кіріспе
Қалдықтарды заңсыз төгу – рұқсат етілген әдіс, мысалы, үйден жинау немесе арнайы белгіленген қоқыс орындарына тапсыру орнына, қалдықтарды заңсыз төгу. Бұл қалдықтарды қабылдауға лицензиясы жоқ жерге, тіпті қарапайым төгу арқылы да заңсыз орналастыру болып табылады. Сонымен қатар, заңсыз төгуге қарсы заңдарды тиімді орындамау және заңсыз төгудің қоршаған ортаға, денсаулыққа және экономикаға келтіретін зияндылығы туралы халықтың жеткіліксіз хабардар болуы да осы мәселеге себеп болады.
Illegal dumping, is the dumping of waste illegally instead of using an authorised method such as curbside collection or using an authorised rubbish dump. It is the illegal deposit of any waste onto land, including waste dumped or tipped on a site with no licence to accept waste. Additionally, weak enforcement of laws prohibiting illegal dumping and a lack of public awareness regarding the environmental, health, and economic dangers of illegal dumping contribute.
Заңсыз демпингтің әсері
Заңсыз қоқыс төгудің салдары денсаулық, қоршаған орта және экономикалық зиянға әкеледі. Заңды түрде қалдықтарды жоюға арналған орындар, мысалы, полигондар, қалдықтарды ұстауға және олардан зиянды заттардың қоршаған ортаға таралуын болдырмау үшін жасалған. Ал заңсыз қоқыс төгу орындарында мұндай қауіпсіздік шаралары көбінесе болмайды. Осы себепті, заңсыз төгілген қоқыс қоршаған ортаның ластануына себеп болуы мүмкін. Топырақ пен ішу суына сіңген улы заттар мен қауіпті материалдар жергілікті тұрғындардың денсаулығына қауіп келтіреді. Ластану мен улы қалдықтардың салдарынан денсаулыққа зиян келтіруден басқа, заңсыз қоқыс жиналған жерлер физикалық қауіп тудырады. Материалдың тұрақсыз үйінділері мен ашық қалған шегелер адамдарға, әсіресе балаларға зиян келтіруі мүмкін, олар осындай жерлерді ойын алаңы ретінде тарта алады. Заңсыз қоқыс төгу орындарында туындаған өрттер орман өрттеріне әкелуі мүмкін, бұл эрозияға және табиғи ортаның жойылуына себеп болады. Келесіде басқару органдары қолданатын ең көп таралған тәсілдер тізімі келтірілген:
Кірудің шектері
Көбінесе заң бұзушылар қоқысты түнде тастайды, себебі қараңғылық оларды ұстаудан сақтайды.
Бақылау мен орындауды күшейту
Заңсыз қоқыс тастаумен күресудің тағы бір жолы – қылмыскерлерді ұстау қаупін арттыру. Мұны іске асырудың ең көп таралған тәсілі – бақылау шаралары, мысалы, бейнекамералар. Камераға түсірілген кадрлар құқық қорғау органдарына қоқыс тастаушыларды анықтауға көмектеседі, сондай-ақ қоқыс тастаудың белсенді кезеңдері туралы мәліметтер жинауға мүмкіндік береді. Жалған камераларды орнату да тиімді профилактикалық шара болып табылады. Полиция патрульдері, тікұшақтар мен ұшақтардан бақылау, сондай-ақ қоғамдық бақылау да қауіпті арттыруға септігін тигізеді. Полицияның болуы әдетте заңсыз әрекеттерді тоқтатады, ал АҚШ-тағы қоғамдық бақылау тұрғындардың заңсыз қоқыс тастаушылар туралы құқық қорғау органдарына сыйақы алып хабарлауына негізделген. Қалалар мерзімдік іс-шаралар жүргізе алады, олар құқық қорғау органдарының кездейсоқ «тексерулерін» қамтиды. Полиция патрульдерін күшейту, заңсыз қоқыс тастау орындарына ескерту белгілерін орнату, мүліктерді кездейсоқ тексеру, сотталған қоқыс тастаушылар туралы ақпарат тарату және бақылау жүргізу заңсыз қоқыс тастауды болдырмауға көмектеседі. АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігі тұрмыстық қауіпті және зиянды қалдықтарды ең жақын қоғамдық жинау орталығына тапсыруды ұсынады. Мысалы, Массачусетс штатының Бостон қаласы жылына төрт рет мұндай жинау күндерін өткізеді. Медициналық қалдықтарды жоюға да ұқсас ережелер қолданылады. Бостон қаласының шенеуніктері шприцтерді арнайы контейнерде сақтап, белгіленген қоғамдық орында тастауды ұсынады. Сондай-ақ, қалалық билік пайдаланылған шприцтерді пошта арқылы қайтару қызметін пайдалануды ұсынады.
Білім
Қалалық әкімдіктер заңсыз қоқыс төгуді одан әрі азайту үшін ағарту науқандарын жүзеге асыра алады. Мысалы, қалалар тұрғындар мен кәсіпкерлерге пошта арқылы жіберілген жарнама парақшалары, газет және радио хабарламалары, сондай-ақ плакаттар арқылы заңды түрде қоқысты қалай жоюға болатыны туралы мәлімдей алады. Белгілі заңсыз қоқыс төгілетін орындарға ескерту белгілерін орнату да құқық бұзушылардың алдын алуға көмектеседі.
Кампаниядағы заңсыз демпинг, Италия
Италияның Кампания аймағындағы "өлім үшбұрышы" Еуропадағы ең ірі заңсыз қоқыс полигоны болып табылады. Италияның Ачерра, Марильяно және Нола муниципалитеттерін қамтитын бұл аймақта Каморра ұйымының заңсыз қалдықтарды тастау тәжірибесі кең таралған, оның ішінде адамдар жиі баратын жерлерге уытты қалдықтарды рұқсатсыз жерлеу де бар. Полигондардағы және тұрғындардың заңсыз тұтандырған өрттері салдарынан ауа мен ішу суы ластануда. Бұған қоса, заңсыз қалдықтардың салдарынан жердің құнарлылығы төмендеді. Заңсыз төгілген қалдықтардың қоршаған ортаға тигізген зияны аймақта қатерлі ісік ауруларының және осы аурудан болатын өлім-жітімнің көбеюіне әкеп соқты. 2014 және 2015 жылдары Италия үкіметі Кампаниядағы аурулардың өсуін қадағалау мақсатында медициналық тексерулерге қаржы бөлді.
Қытайдағы электронды қалдықтар
Қытайда электрондық қалдықтарды заңсыз төгу экологиялық және денсаулық сауалдарын тудырады. Қытайдағы электрондық қалдықтардың көп бөлігін тұтыну, импорт және өндіріс арқылы қамтамасыз етілетін ресми емес электрондық қалдықтар секторы қайта өңдейді. Шетелдік үкіметтер көбінесе Қытайға электрондық қалдықтарды жібереді, себебі ресми емес сектор арзан қайта өңдеу қызметтерін ұсынады. Қытай ғана емес “электрондық қалдықтарды төгу орталығының” ең ірісі, сонымен қатар ол көп мөлшерде электрондық қалдықтар өндіреді. 2006 жылы Қытайда жан басына шаққанда 1,3 кг электрондық қалдықтар құрады. Ресми емес электрондық қалдықтар секторында мемлекеттік бақылау жеткіліксіз, жұмысшыларға төмен жалақы төленеді, ал қайта өңдеу тәсілдері жұмысшылар мен қоршаған ортаны зиянды заттарға ұшыратады. Зиянды заттар төгу, ажырату және өңдеу процесінде пайда болатын сіңдірме суларда, бөлшектерде, күлде, түтінде, ағынды суларда және төгілмелерде кездеседі. Шығарылған бөлшектер ауа арқылы таралып, жақын маңдағы қайта өңдеу орталықтарына және айналасындағы аумақтарға қоныстанады. Сіңдірме сулар мен ағынды сулар топыраққа, ішу суына, мал мен балыққа сіңіп, адамдарды зиянды заттарға ұшыратады. Соңғы жылдары Қытай ресми емес электрондық қалдықтар секторын шешу мәселесіне кірісті. Үкіметтік деңгейде, қалдықтарды басқару тәжірибесі Жапония, АҚШ және Еуропалық Одақ сияқты батыстық басқару жүйелерін қабылдау арқылы жақсартылды. Сонымен қатар, Қытай үкіметі электрондық қалдықтарды жинау және өңдеуді жақсартуға инвестиция жасады. Жергілікті деңгейде, Қытайдың әртүрлі қалаларында электрондық қалдықтарды тиімді және қоршаған ортаға зиян келтірмей өңдеуге мүмкіндік беретін “қайта өңдеу индустриялық парктері” салынды. Электрондық қалдықтарға қатысты ережелер Қытайдың Пекин, Шанхай, Цзянсу, Чжэцзян және Гуандун провинцияларында енгізілді. Nokia және Lenovo сияқты компаниялар екі компанияның ескі электрондық өнімдерін тастағысы келетін қытайлық тұтынушыларға тегін қайтару қызметін ұсынды. Сонымен қатар, коммерциялық немесе өнеркәсіптік пайдаланушылар қалдықтарды басқару төлемдерінен қашу үшін заңсыз төгуге баруы мүмкін, сондай-ақ ресми емес және лицензияланбаған қалдықтарды тастау фирмалары да осыған баруы мүмкін. Ұлыбританияда полигонға салынатын салықтар заңсыз қалдықтарды төгуге алып келді. Заңсыз төгілетін материалдар жасыл қалдықтар мен тұрмыстық заттардан бастап тасталған көліктер мен құрылыс қалдықтарына дейін болуы мүмкін, олардың көпшілігі қауіпті немесе зиянды болуы мүмкін. Шаруашылық қоқыстарын және қалдықтарын жою құнының өсуімен бірге, заңсыз төгумен айналысатын адамдар мен компаниялардың саны да артып, Ұлыбритания үкіметі жұртшылыққа заңсыз төгу туралы хабарлауды жеңілдетті.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-тың қоршаған ортаны қорғау агенттігі әдеттегі заңсыз қоқыс тастаушының "бейнесін" жасады. Бұзушылардың қатарында жергілікті тұрғындар, құрылыс және ландшафт салу мердігерлері, қалдықтарды тасымалдаушылар, металл қабылдау пункттерінің операторлары, сондай-ақ автомобильдер мен шиналарды жөндеу шеберханалары бар.
Ашық демпинг
Ашық қоқыс тастау орындары – заңсыз төгілген, тасталған қалдықтар мен қиқымдардың көзге түрілетін мөлшерде қалдырылған жерлер. Ашық жерге қоқыс тастаған адамға айыппұл салу – жиі кездесетін жағдай. Ашық қоқыс тастау орындары көбінесе орман, үйдің арт жағы және тастап кетілген ғимараттарда кездеседі. Кейде ашық қоқыс тастау орындары құрылғаннан кейін дереу тазаланады, бірақ көпшілігі шөл далаларда немесе қоғамдық қызмет көрсету жеткіліксіз болған қоғамдық орындарда белгісіз мерзімге сақталады. Кез келген көлемдегі және құрамындағы көппәтерлі үйлердің қоқыс тастау орындары да осыған жатады. Ашық қоқыс тастау Ресурстарды сақтау және қалпына келтіру туралы заңға (RCRA) сәйкес заңсыз болып табылады. Ашық қоқыс тастаудың зияны ауа мен суға зиянды заттар мен ауыр металдардың таралуына, кеміргіштер мен жәндіктер сияқты ауру тасымалдаушылардың көбеюіне, сондай-ақ гиподермалық инелер, улы газдар және/немесе кескіш заттар сияқты физикалық қауіптерге әкелуі мүмкін.