Кіріспе

Британдық теңізші, Корольдік теңіз күштері офицері (1874–1952)

Командир Чарльз Герберт Лайтолер (30 наурыз 1874 – 8 желтоқсан 1952) – британдық теңізші және теңіз күштері офицері. Кеме батып бара жатқанда, және сол жақтанғы құтқару шөлмектеріне жолаушыларды тиеуді басқаратын офицер ретінде Лайтолер әйелдер мен балаларға ғана арналған қағиданы қатаң сақтады, көмекші матростар ретінде қажет болмаса, ешқандай ер адам жолаушыны шөлмектерге отыруға жібермеді. Ол апаттан аман қалған ең жоғары ранкті офицер болды. Лайтолер Бірінші дүниежүзілік соғыста Корольдік теңіз күштерінде командир болып қызмет етті және екі рет батылдығы үшін марапатталды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, зейнеткерлікте, ол өз жеке яхтасы "Сандоунерді" ерікті түрде ұсынды және оны Дюнкерк эвакуациясындағы "кішкентай кемелердің" бірі ретінде пайдаланды.

Ерте өмір

Лайтолер 1874 жылдың 30 наурызында Ланкаширдегі Чорли қаласында, 18-шы ғасырдың соңынан бері Ланкаширде мақта илеу фабрикаларын басқарып келген отбасында дүниеге келді. Оның анасы Сара Джейн Лайтолер (қызметтес аты Виддоус) оны дүниеге әкелгеннен кейін көп ұзамай қызыл жегіден қайтыс болды. Оның әкесі Фредерик Джеймс Лайтолер Чарльз 10 жасқа келгенде Жаңа Зеландияға эмиграциялап, оны туысқандарының қамқорлығына қалдырды.

Теңізшіліктің алғашқы жылдары

13 жасында Чарльз фабрикада жұмыс істегісі келмегендіктен, «Примроуз Хилл» барқында төрт жылдық оқуға түсті. Екінші сапарында ол «Холт Хилл» экипажымен бірге теңізге шықты. Оңтүстік Атлантикадағы дауыл кезінде кеме Рио-де-Жанейроға тоқтауға мәжбүр болды. Жөндеу жұмыстары шешек эпидемиясы мен төңкеріс ортасында жүргізілді. 1889 жылдың 13 қарашасында Үнді мұхитында болған тағы бір дауыл кеменің қазіргі кезде Сент-Пол аралы деп аталатын, жартылай бес шаршы мильді құрайтын, адам тұрмайтын аралға тірелуіне себеп болды. Олар Үндістанның Калькутта қаласына жетті, онда ол екінші сержант куәлігін алды. 1895 жылы, 21 жасқа толғанда және теңіз қауіптерінің ардагері болған ол жолдас билетін алып, желкенді кемелерді тастап, бу кемелеріне ауысты. Батыс Африка жағалауындағы «Элдер Демпстер» компаниясының Африкалық Корольдік почта қызметінде үш жыл қызмет еткеннен кейін, ол ауыр маляриядан жартылай өлді. Үйге қайту үшін ол Канада арқылы пойызбен саяхат жасады. 1903 жылы ол тағы да Сиднейде болды, мүмкін бұрынғы қателігі үшін жаза ретінде «SS Suevic» кемесіне ауыстырылды. Саяхат барысында ол Австралиядан оралып келе жатқан Сильвия Хоули Уилсонмен танысты, оны Сиднейдегі Сент-Джеймс шіркеуінде үйлендіріп, Англияға қайтып оралды. Кейіннен ол Атлантикада капитан Эдвард Дж. Смит басқаруымен «White Star Line» компаниясының флагманына үшінші офицер болып кірді. Одан кейін ол «Majestic» кемесіне бірінші офицер болып оралды, содан кейін сол лауазымда «Oceanic» кемесіне ауысты. 1911 жылдың наурыз айында «Oceanic» кемесінде бірінші офицер болып қызмет етіп жүргенде, кеменің алдыңғы мачтасына дауыл кезінде шартқы соқты. Ол кезде Лайтолер көпірде тұрды және құлаған сынықтардан ауыр жарақат алудан мүжілді. Кемеде ол ылғалды көпір палубасы мен кеменің тербелісі кезінде «көпірдің бір жағынан екінші жағына ештеңеге тиместен сырғанауға тырысып көңіл көтеруге ұнатты».

Титаник

1912 жылғы 20 наурызда Лайтолер Белфаст қаласында теңіз сынақтарына бірінші офицер ретінде қатысты. Лайтолер кейінірек: «Мен кемелердің барлық түрлерін жақсы білдім, соның ішінде соғыс кемесінен бастап баржаға дейін, бірақ кеменің бір бөлігінен екіншісіне ең қысқа жолмен сенімді түрде таба алуым үшін он төрт күн кетті», – деді. Капитан Смит бас офицер лауазымын «Олимпик» кемесінен келген Генри Уайлдке берді, ал бастапқы тағайындалған Уильям Мердокты бірінші офицерге, ал Лайтолерді екінші офицерге төмендетті. Кейіннен, жоғалған кілт және осыған байланысты қарауылшылар үшін бинокльдің болмауы «Титаник» апатын зерттеген АҚШ-тағы тергеуде дау тудырды. Кеме Саутгемптоннан шығар кезде Лайтолер Уайлдтың басшылығымен кеме басында жұмыс істеді. Кеме қауіпті жағдайдан қиындықпен құтылып қалғанда, алда тұрған Лайтолер соқтығысу «сөзсіз» сияқты көрінді. Лайтолер бинокльдерді іздеді, бірақ оларды пайдалануға арналған жұп таба алмады. Теңізде Лайтолер таңғы сағат 6-дан 10-ға дейін және кешкі сағат 6-дан 10-ға дейін күзет жүргізді. 1912 жылғы 14 сәуірде Лайтолер және басқа офицерлер кеменің ең жоғары жылдамдығы туралы да талқылады; олар кеменің не істей алатынын көруге «қызығушылық» танытты. Мердок күндізгі сағат 10-нан 14-ке дейін күзет жүргізді. Алайда, офицерлердің түскі асы 12:30-да берілді. Лайтолер Мердокты алмастыру үшін көпірге қайта оралды. Капитан Смит көпірге келіп, оған мұз туралы ескерту хабарламасын берді; бұл Лайтолер кеме алдында мұз таулары туралы естігенін еске түсірген алғашқысы болды. Мердок түскі астан оралғанда, Лайтолер капитан Смитке мұз туралы хабар бергенін айтты. Мердок таңғалған жоқ, бірақ Лайтолер бұл тақырып бірінші офицер үшін жаңа деп ойлады, өзі үшін болғандай. Лайтолер тамақ ішуге кетті. Сағат 6-да Лайтолер Уайльдты алмастырып, күзет офицері болды. Мердок сағат 19:05-те оралды және Лайтолердің кешкі асын ішуі үшін сағатты жарты сағатқа алды. Лайтолер кешкі асынан кейін сағатын жалғастыру үшін қайтып келді. Мердок оған температура тағы да төрт градусқа төмендегенін айтты. Мердок көпірден кетті. Сағат 9:00-де капитан Смит Лайтолермен көпірде кеңес берді және олар айсбергті көре алатындығын және одан аулақ болуға жеткілікті уақыт болатынын келісті. Смит көпірден шығып: «Егер күмән туса, маған хабарласыңыз», – деді. Лайтолер Мудиден телефон арқылы «Қарау ұясы»ндағы күзетшілерді шақыруды өтінді; ол оларға «мұзды, әсіресе кішкентай мұзды және ыңғырауларды мұқият қарауды» және «әрбір кезекке келген кезде, бұл сөзді таң атқанға дейін жеткізуді» бұйырды. Мюди телефонды алып, «Карау ұясына» хабарласса, Лайтолер оның: «Мұзды, әсіресе кішкентай мұзды мұқият бақылаңдар», – деп сұрап, телефонды өшіріп тастады. Лайтолер Мюдидің бұйрығы оның айтқан сөзінен біршама ерекшеленетінін, өйткені Мюди «ыңғырауларды» атамағандығын айтты. Лайтолер бұл егжей-тегжейлі ақпараттың маңыздылығын ойлап, Мюди күзетшілерді қайта шақырды және олар «кішкентай мұзды және ыңғырауларды» мұқият қарау керектігін түсіндірді. Мюди бұйрықты орындап, қоңырауды екінші рет соғып, бұл жолы бұйрықты дұрыс жеткізді. Ол содан кейін Квартирмейстер Роберт Хиченске кемедегі тұщы суды су деңгейінен төмен мұздап қалу белгілерін тексеруді бұйырды. Егер олар болса, кеме қауіпті мұзға еніп жатқанын білдіреді. Лайтолер кеменің айсбергке соқтығысуына дейін соңғы көпірдегі күзетке басшылық етті, содан кейін Мердок оны сағат 22:00-де ауыстырды; Лайтолер Мердокқа кеменің бағыты мен олар жақындап келе жатқан мұз алаңы туралы айтты және олар 11:00-де мұз айдынына жақын жерде болады деп күтті. Лайтолер Мердокқа «оның сағатының қуанышын» тіледі және көпірден кетіп қалды. Лайтолер кабинасына барып, төсекке жатуға дайындалып жатқанда, соқтығысуды сезінді. Ол мұзбен байланысты екенін сезінгенмен, өзінің жатын орнында жатып қалды, содан кейін қозғалтқыштардың тоқтағанын сезінді. Тек пижама киіп, Лайтолер теңізге ашылып, Питменмен болған оқиға туралы сөйлеседі. Ол кабинасына қайтып кетті; басқа офицерлер қажет болған жағдайда оны қайдан табуға болатынын білетін жерде қалудың жақсы екенін шешіп, төртінші офицер Джозеф Бокхолл келіп: «Біз мұз тобына тап болғанымызды білесіз бе?» деп ескергенше, ол төсекте ояу жатты. Лайтолер: «Біз бір нәрсеге тап болғанымызды білемін», – деп жауап берді. Бокхолл оған пошта бөлмесі суға толып жатқанын айтты, Лайтолер оны әрекетке итермелеу үшін жеткілікті ақпаратты тапты. Лайтолер кеме шын мәнінде батпақ деп ойламаған. Ол шым, пижама...

Тергеулер кезіндегі ұсынымдар

Аман қалған аға офицер ретінде Лайтолер американдық және британдық тергеулерде маңызды куә болды. Өзінің өмірбаянында ол американдық тергеуді "фарс" деп сипаттады, себебі кейбір сұрақтар теңіз ісіндегі білімсіздікті көрсетті. Британдық тергеуді ол ауырлықпен қабылдады және "Британ сауда кеңесіне (B. O. T.) немесе White Star Line компаниясына кінә таңуды қаламағандықтан, "мұндай апаттың болу мүмкіндігін көп жылдар бойы жақсы білгеніне" қарамастан, "өзін ақтап алуға тырысқан" деп жазды. Лайтолер апатты өмірінде көрген ең тыныш түнге және мұздықтардың су астындағы бұзылу белгілерін көрсетпеуіне кінәлады. Ол White Star Line компаниясын, жолға тым жылдамдықпен шығуына, қарауыл мұнарасында бинокльдің болмауына және тыныш түнде мұзды аймақтан өтудің ашкөздігіне қарамастан, қорғады. Айналадағы басқа кемелер таңға дейін күтіп тұруды дұрыс санаған. Бірақ, кейін 1936 жылы BBC-дің "Мен сол жерде болдым" бағдарламасында түнгі оқиғаларды айта келіп, ол бұрынғы қорғанысын өзгертті. Лайтолер сонымен қатар оқиғаға байланысты туған халықтың наразылығын оң өзгерістерге бағыттауға көмектесті, өйткені оның болашақта мұндай апаттарды болдырмау жөніндегі көптеген ұсыныстары теңіз мемлекеттері тарапынан қабылданды. Жолаушылар мен экипаждың санына сүйене отырып құтқару қаптарының сыйымдылығын анықтау, жолаушылардың құтқару қаптарының қайда екенін білуі және экипаждың оларды қалай пайдалануды білуі үшін құтқару қаптарына оқу жасау, барлық жолаушылар кемелерінде тәулік бойы жұмыс істейтін сымсыз (радио) байланыс құру және кемелерге мұз туралы ескертулерді міндетті түрде жіберу – оның тергеулерде айтқан ұсыныстарының бір бөлігі болды, оларды Сауда кеңесі, оның ізбасарлары және басқа теңіз мемлекеттерінің ұқсас органдары жүзеге асырды. Лайтолер өзіне қойылған кейбір сұрақтарға наразы болды, мысалы, құлаған түтік судағы жүзушілерге құлап түскенде біреуді жарақаттады ма деген сұраққа.