1885 ж. Ресей-Ауғанстан шайқасы: Панджеһ оқиғасы, Ұлыбритания-Ресей арасындағы дипломатиялық дағдарыс, Ауғанстан шекарасының белгіленуі. Орталық Азия тарихы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1885 жылы Ресей мен Ауғанстан арасындағы шайқас
1885 battle between Russia and Afghanistan
Панджед оқиғасы (ескі жазбаларда Пенджед деп жазылады, ал орыс тарихнамасында Кушка шайқасы деп аталады) – 1885 жылы Ауғанстан әмірлігі мен Ресей империясы арасында болған қарулы қақтығыс. Бұл, Ресейдің Ауғанстан әмірлігі және Британдық Радж (Үндістан) бағытында оңтүстік-шығысқа қарай кеңеюіне байланысты Ұлыбритания мен Ресей империясы арасындағы дипломатиялық дағдарысқа әкелді. Ресейліктер Орталық Азияны (Ресейлік Түркістанды) жаулап аяқтағаннан кейін, Ауғанстанның шекаралық бекінісін басып алып, аймақтағы британдық мүдделерге қауіп төндірді. Бұл Үндістанға қауіп деп есептелді, сондықтан Ұлыбритания соғысқа дайындалды, бірақ екі тарап та мойынсынып, мәселе дипломатиялық жолмен шешілді. Оқиға Памир тауларынан басқа Азиядағы Ресейдің одан әрі кеңеюіне тосқауыл қойды және Ауғанстанның солтүстік-батыс шекарасын белгілеуге мүмкіндік берді.
The Panjdeh Incident (spelled Penjdeh in older accounts, and known in Russian historiography as the Battle of Kushka) was an armed engagement between the Emirate of Afghanistan and the Russian Empire in 1885 that led to a diplomatic crisis between Great Britain and the Russian Empire regarding the Russian expansion south eastwards towards the Emirate of Afghanistan and the British Raj (India). After nearly completing the Russian conquest of Central Asia (Russian Turkestan), the Russians captured an Afghan border fort, threatening British interests in the area. Seeing this as a threat to India, Britain prepared for war but both sides backed down and the matter was settled diplomatically. The incident halted further Russian expansion in Asia, except for the Pamir Mountains, and resulted in the definition of the north western border of Afghanistan.
Өмірбаян
1881 жылдың қаңтарында Геок-Тепе шайқасынан кейін және 1884 жылдың наурыз айында Мервті аннексиялаудан соң, Ресей қазіргі Түрікменстанның көп бөлігін бақылауда ұстады. Мервтен оңтүстікке қарай, Ауғанстанның Герат қаласына қарай шекара анық белгіленбеген еді. Британдықтар алаңдады, себебі Мерв – Герат – Кандагар – Кветта жолы Үндістанға шабуыл жасауға қолайлы бағыт болатын. Ресейліктер Транскаспий теміржолын салуға кірісті, ол оларға Мервке және одан әрі адамдар мен жабдықтар жеткізуге мүмкіндік беретін еді. Түрікменстанның көп бөлігі шөл, бірақ суару Kopet Dag (Геок-Тепе және Ашхабад) тауының солтүстік беткейіндегі халықты тығыз қоныстануға мүмкіндік берді. Оның шығысында Теженд және Мерв оазистері орналасқан, соңғысы Орталық Азияның ірі қалаларының бірі еді. Теженд одан әлдеқайда кішкентай болды, ал Теженд пен Мервтің оңтүстігінде, кейде Бадгис деп аталатын шұбаты өңір жатыр, ол батысында Хари Руд өзенімен, ал шығысында Мурғаб өзенімен шектесетін еді. Хари Руд қазіргі Иран шекарасымен солтүстікке қарай ағып, Түрікменстанға кіріп, Теженд оазисін құрап, содан соң шөлде кеуіп қалатын еді. Мурғаб қазіргі Ауғанстан және Түрікменстан арқылы солтүстікке қарай ағып, Йолотенге жетіп, жайылып, Мерв оазисін қалыптастыратын еді. Мурғабтың қазіргі шекарадан өтетін жерінде Панждед (Бес ауыл) суармалы аймағы орналасқан. Бадгис солтүстіктен оңтүстікке қарай 100 мильге (161 км) жуық енді және шекараның қайда белгіленгеніне байланысты сондай ұзындықта болды. Бадгистің оңтүстігінде Ауғанстанның маңызды қаласы және шекаралық Герат бекінісі орналасқан. Панждед оқиғасы кезінде Ауғанстанның солтүстік шекарасы Персия шекарасынан Серахстан басталып, шамамен 270 мильге (435 км) шығыс-солтүстік-шығысқа қарай созылып, Ходжа Саледе Оксұс өзенімен кездесетіні, бұл Оксұстың қазіргі Ауғанстаннан шығатын жерінің ежелгі атауы екендігі туралы келісім болды. Бұл шекара ешқашан толыққанды анықталған жоқ.
After the Battle of Geok Tepe in January 1881 and the annexation of Merv in March 1884, Russia held most of what is now Turkmenistan. To the south of Merv, towards Herat in Afghanistan, the border was not clearly defined. The British were concerned because the Merv–Herat–Kandahar–Quetta line was a natural invasion route to India. The Russians had commenced construction of the Trans Caspian Railway which would allow them to bring men and supplies to Merv and beyond. Most of Turkmenistan is desert but irrigation supports a fairly dense population on the north slope of the Kopet Dag (Geok Tepe and Ashgabat). East of this are the oases of Tejend and Merv, the latter being one of the great cities of central Asia. Tejend was much smaller and to the south of Tejend and Merv is a grassy region sometimes called Badghis which is bounded by the Hari Rud river on the west and the Murghab River to the east. The Hari Rud flows north along the modern Iranian border, enters Turkmenistan and spreads out forming the Tejend oasis before drying up in the desert. The Murghab flows north through what is now Afghanistan and Turkmenistan, reaches Yoloten and spreads out, forming the Merv oasis. Where the Murghab crosses the current border, the irrigated area of Panjdeh (Five Villages) existed. Badghis was about 100 mile (161 km) wide and long from north to south, depending on where the boundaries are set. South of Badghis is the important Afghan city and border fort of Herat. At the time of the Panjdeh incident, it was generally agreed that the northern frontier of Afghanistan began from the Persian border at Serakhs, running about 270 mile (435 km) east north east to meet the Oxus at Khoja Sale, an old name for the point where the Oxus now leaves Afghanistan. This border had never been properly defined.
Құрылыс
1882 жылы Ұлыбритания мен Ресей Ауғанстан шекарасы мәселесін талқылай бастады. 1884 жылдың жазында олар Ауған шекаралық комиссиясын құруға келісті, комиссия құрамына ресейлік генерал Зеленой және британдық генерал сэр Питер Ламсден кірді. Олар қазан айында Серахста кездесуі тиіс болған, бірақ екеуі де кешікті. Ресейліктер шекараны мүмкіндігінше оңтүстікке жылжытуға тырысты. Транскаспий облысының губернаторы генерал Комаров оңтүстікке Серахсқа барып, Хари Руд өзенінің шығыс жағындағы парсы гарнизонын қуды. Орыстар содан кейін Ауғанстан аумағында 64 шақырым оңтүстікке орналасқан Пули Хатун жерін басып алды. Кейін олар Зұлфиқар шатқалын және шығысқа қарай 80 шақырымдағы Ақ Робат деген жерді жаулады. Шығыс жағында 1884 жылдың мамырында Йолотеннің сарық түркілері ресейліктерге бағынды, бірақ Панждедегі туыстары Кабул әмірінің поддандылары екенін айтып, қарсылық көрсетті. Ауғандықтар Бала Мурғабқа әскер жіберді және маусым айында Панждедің солтүстік жағында, Кушк өзенінің сағасында бекініс салуға кірісті, оны Ақ Тепе (Ақ төбе; мүмкін, ғарыштан көрінетін ежелгі бекініс) деп атады. Ресейліктер бұл әрекетті британдықтардың ықпалымен жасалғанын ойлады, бірақ ауғандықтар мен британдықтар Панжде тұрғындары әрқашан ауғандарға немесе Гератты билейтін кімге болса да, салық төлеп келгенін мәлімдеді. Ресейліктер Панждеде ешқашан гарнизон болмағанын және оның халқы Ресейге бағынған тайпаның бір бөлігі болғанын айтты. 8 қарашада Ламсден 250 сепой және 200 бенгалдық сүңгілерімен Белуджистанның жақсы танылмаған аймақтарынан өтіп, Серахсқа келді. Комаров онымен кездесуден бас тартып, "басқа мәселелермен айналысып жатырмын" деді. Қарашаның ортасында Комаров Мурғаб өзені бойымен Панждеге қарай жылжыды, ал оған қарсы тұру үшін ауғандық әскерлер күшейтілді. Ресейліктер Мурғаб өзенінде Сандук Кучан (Сандықғашы?) жерінде алдыңғы пост құрды. Әлиханов Ақ Тепе қолбасшысымен келіссөздер жүргізуге барды, бірақ оны қорқытып кері қайтарды. Содан кейін ауғандықтар Ресейлік бекінісінен оңтүстікке қарай 16 шақырымда орналасқан Сары Язы жерін басып алу үшін жасақ жіберді.
In 1882, Britain and Russia began discussions about the Afghan boundary. In the summer of 1884, they agreed to form an Afghan Boundary Commission, the commissioners including Russian General Zelenoi and British General Sir Peter Lumsden. They were to meet at Serakhs in October but both were delayed. The Russians tried to push the border as far to the south as possible before it became fixed. General Komarov, governor of the Transcaspian Oblast, went south to Serakhs and expelled a Persian garrison on the east side of the Hari Rud. The Russians then occupied Pul i Khatun 40 mile (64 km) south in Afghan territory. Later, they occupied the pass or canyon at Zulfikar and a place called Ak Robat about 50 mile (80 km) to the east. On the east side, the Sarik Turkomans of Yoloten submitted to the Russians in May 1884 but their kinsmen at Panjdeh refused, saying that they were subjects of the Amir of Kabul. The Afghans sent troops to Bala Murghab and in June began building a fort at the north end of Panjdeh at the mouth of the Kushk River, which they called Ak Tepe (White Hill; probably the old fort visible from space at ). The Russians thought that the Afghans had done this with British connivance but the Afghans and the British claimed that the people of Panjdeh had always paid tribute to the Afghans or whoever controlled Herat. The Russians claimed that Panjdeh had never been garrisoned and that its people were part of a tribe that had submitted to Russia. On 8 November, Lumsden arrived at Serakhs with 250 Sepoys and 200 Bengal Lancers, having crossed little known country in Baluchistan. Komarov avoided meeting him, claiming he was "occupied with other affairs." In mid November, Komarov made a move up the Murghab toward Panjdeh and more Afghan troops were shifted up to counter this. The Russians built an advanced post at Sanduk Kuchan (Sandykgachy?) on the Murghab. Alikhanov went to parley with the Ak Tepe commander but was driven away with threats. The Afghans then sent a detachment to occupy Sary Yazy 10 mile (16 km) south of the Russian outpost.
Ресейлік шабуыл
Бірнеше ай бойы үнсіздік сақталды. 1885 жылдың ақпанында орыс әскері Сары Языдан 5 шақырым оңтүстікке орналасқан бекетті басып алды. Ламсден афғандықтарға одан әрі оңтүстікке шегінуді кеңес берді. Орыстар кейіннен Ақ Тепеден 3 шақырым оңтүстікке және Пуль-и-Хиштыдан 1 шақырым оңтүстікке, Кушкаға қарай Қазыл-Тепе (Қызыл төбе) бекінісін салды. 25 наурызда Комаров 1500 сарбазбен Қазыл-Тепеге келді. Екі күннен кейін олар алға жылжып, афғандықтарды бірінші болып оқ атуға мәжбүр етуге тырысты. Капитан Чарльз Йейт – қатысқан ең жоғары дәрежелі британдық офицер, оның ілесінде тағы екі еуропалық болды. Олар орыс офицерлерімен келіссөздер жүргізу арқылы жағдайды бажайлап шешуге тырысты, бірақ нәтижесіз болды. 1885 жылдың 30 наурызында орыстар 900 афған және 11 орыс сарбазының қаза болуымен Ақ Тепені басып алды. Бұл жаңалық 7 сәуірде Англияға жетті, соғысқа дайындық жұмыстары басталды. 27 сәуірде Уильям Гладстон Парламенттен 11 миллион фунт стерлингтік несие сұрады (оның 4,5 миллионы Судандағы Махдистік соғысқа, Хартумның бірнеше ай бұрын түсуіне байланысты, ал қалғаны Ресейге). Ресейдің Александр III төрелік және келіссөздер ұсынды, оған британдықтар келісті. Дағдарыстың алдын алуға Әфғанстан әмірі Абдурахман ханның бастамасы көмектесті. Ол өз елінде екі шетелдік армияның соғысқа қатысуын қаламай, Панджед туралы естігенде, оны қарапайым шекаралық қақтығыс ретінде қарастырды. Жаздың ортасында лорд Солсбери Гладстонды алмастырды, бұл британдықтардың қауіп-қорқытуларын күшейтті. 10 қыркүйекке таман Ресей Панджедті сақтап қалады, Зұлфиқарды қайтарады және шекараның қазіргі орналасқан жерімен сәйкес келетіні туралы уағдаластыққа келді. Шекара комиссиясы 10 қарашада Зұлфиқардан жұмысын бастап, Рождествоға дейін Мурғабқа жетті және қыстауға орналасты. 1886 жылы шекара Мурғабтан Оқсусқа дейін жүргізілді. Кейбір ұсақ мәселелерді дипломаттар шешті және 1887 жылдың 22 шілдесінде соңғы хаттамаға қол қойылды. Персия Серахстың солтүстік-батысындағы Атак аймағын, орыс жасақтарының кірген жерін, қандайда бір жолмен сақтап қалды.
For a few months there was a lull. Then in February 1885, the Russians occupied a post 3 mile (5 km) south of Sary Yazy. Lumsden advised the Afghans to withdraw further south. Russia next built a fort at Kazyl Tepe (Red Hill) about 2 mile (3 km) south of Ak Tepe and a mile south of Pul i Khishty (Brick Bridge) across the Kushk. On 25 March, Komarov arrived at Kazyl Tepe with 1,500 men. Two days later, they advanced, apparently trying to provoke the Afghans into firing first. Captain Charles Yate was the most senior British officer present, with only two other Europeans, and they futilely attempted to defuse the situation by talking to the Russian officers. On 30 March 1885, the Russians captured Ak Tepe with a reported loss of 900 Afghans and 11 Russians. The news reached England on 7 April and preparations for war began. On 27 April, William Gladstone asked the Commons for a credit of £11 million (£4.5 million for the Mahdist War in the Sudan (where Khartoum had fallen a few months earlier) and the rest for Russia). Alexander III of Russia suggested arbitration and negotiations which the British accepted. The crisis was partly averted by the initiative of Abdur Rahman Khan, the Amir of Afghanistan, who was then at Rawalpindi engaged in talks with the British. Having no desire to see two foreign armies fighting in his country, when told of Panjdeh, he pretended to regard it as a mere border skirmish. In mid summer, Lord Salisbury replaced Gladstone, which may have made British threats more credible. By 10 September, it was roughly agreed that Russia would keep Panjdeh, give up Zulfikar, and that the border would be approximately where it is now. The border commissioners started at Zulfikar on 10 November, reached the Murghab by Christmas, and went into winter quarters. In 1886, the line was run from the Murghab to the Oxus. Some minor problems had to be resolved by diplomats and the final protocol was signed on 22 July 1887. Persia somehow retained the Atak country north west of Serakhs into which Russian patrols had penetrated.
Салдары
Ұлыбританияның Ауғанстанға көмек көрсетпеуі Гандамақ шартының бұзылуы ретінде қабылданы. Бұл, әмірдің Ресей агрессиясына қарсы британдықтарға сенуге болмайтынына сенуіне әкеп соқты. Ресей мен Ұлыбритания арасындағы шиеленіс 1887 жылы Ресейдің сыртқы істер министрі Николай Гирс пен Лондондағы елшісі Барон де Стальдың Орталық Азияда белгілі бір аралық аймақ құру жөніндегі келісімге келген кезде азайды. Осылайша ресейлік дипломатия өз кеңеюіне британдықтардың теріс қарамауына қол жеткізді. 1890 жылы Ресей жаңа территорияның оңтүстік шетінде Кушканы (Серхетабат) құрды, ал 1901 жылы Кушканы теміржол арқылы Мервке қосты. Кушка Ресей империясының, кейіннен Кеңес Одағының ең оңтүстік поселенісі болып қала берді. 1921 жылғы Ауғанстан-Советтік достық шарты Советтік Ресей жасаған алғашқы халықаралық келісімдердің бірі болды. «Советтер Панджде аймағындағы территорияларды, Ауғанстанның 19 ғасырда Ресейге немесе Бұхараға күштеп берген жерлерін, халықтың пікірін ескере отырып Ауғанстанға қайтаруға келісті», бірақ бұл орындалмады.
The absence of British aid to Afghanistan was seen as a violation of the Treaty of Gandamak. This led the Amir to believe that he could not rely on the British in the face of Russian aggression. Tensions between Russia and Britain eased when the Russian foreign minister Nikolay Girs and the ambassador to London Baron de Staal set up an agreement in 1887 that established a buffer zone in Central Asia. Russian diplomacy thereby won grudging British acceptance of its expansionism. In 1890, Russia founded Kushka (Serhetabat) at the south end of the new territory and, in 1901, connected Kushka by rail to Merv. Kushka remained the southernmost settlement in the Russian Empire and later the Soviet Union. The 1921, Afghan Soviet Treaty of Friendship was one of the first international agreements made by Soviet Russia. Although "the Soviets agreed to return to Afghanistan, subject to plebiscites, territories in the Panjdeh area ceded under duress by Afghanistan to Russia or Bukhara in the nineteenth century," this was not done.