Кіріспе

Ауғанстандағы еуропалық отаршылдық державалардың ықпалына шолу. Ауғанстандағы еуропалық ықпал Виктория дәуірінен бері сақталып келеді, сол кезде Ұлыбритания мен Ресей империялары «Ұлы Ойын» аясында Ауғанстанды бақылау үшін бәсекелестік күреске түсті.

Дос Мохаммад ханның өрлеуі

1823 жылы Дуррани әулетінің құлдырауынан кейін Дост Мұхаммед хан Барақзай әулетін құрды. Дост Мұхаммед анасының Қызылбаш тайпасының қолдауы мен ағасы Фатех ханның жанындағы шәкірттігі арқылы ағалары арасында көзге түсті. Бірақ сол жылы Ауғанстандықтар Ноушера шайқасында Ранжит Сингхтің сикх халса армиясына Пешавар бекінісін жоғалтты. Бұл шайқаста Ауған әскеріне Дост Мұхаммедтің жартылай ағасы Әзим хан көмектесті. 1834 жылы Дост Мұхаммед бұрынғы билеуші Шуджа Шах Дурранидың шабуылын жеңді, бірақ оның Кабулдан кетіп қалуы сикхтерге батысқа қарай кеңейуге мүмкіндік берді. Ранжит Сингхтің әскері Пешавардан Кабулдың тікелей басқаруындағы аймақтарға өтті. 1836 жылы Дост Мұхаммедтің ұлы Акбар хан басқарған әскер Пешавардан батысқа қарай он бес шақырым жердегі Джамруд шайқасында сикхтерді жеңді. Бұл Пирр жеңісі болды және олар сикхтерді Джамрудтан толығымен ығыстыра алмады. Ауған басшысы бұл жеңісті Пешаварды қайта басып алумен жалғастырмады, керісінше, британдық Үндістанның жаңа генерал-губернаторы лорд Оклендтен сикхтермен күресу үшін көмек сұрады. Бұл хат Ауғанстанда британдық ықпалдың басталуын және кейіннен Ұлы ойын деп аталған ағылшын-орыс күресінің басталғанын білдірді.

Үлкен ойын

Британдықтар 1763 жылғы Париж шартынан кейін Үндістан субконтинентіндегі ең ірі еуропалық державаға айналды және 1809 жылы Шуджа Шах Дурранимен жасалған келісімнен бастап Ауғанстанға қызығушылық таныта бастады. Бұл, кеңейіп келе жатқан Ресей империясының Ауғанстан аймағында үстемдік құруға тырысуынан туындаған мәселе еді, бұл "Ұлы Ойын" деп аталды және Британдық Үндістанға қысым түсірді. "Ұлы Ойын" британдық және ресейлік империялардың қақтығысына бастады, олардың ықпал ету аймақтары бірте-бірте жақындасып, Ауғанстанда кездесті. Бұл, сонымен қатар, британдықтардың Кабулде марионеттік үкімет құруға бірнеше рет тырысуына әкелді. 19 ғасырдың қалған бөлігінде Ауғанстан мен оның төңірегіндегі аумақтарға еуропалықтардың араласуы күшейді, ал Ауғанстанның тағдыры әлемдік деңгейде шешілген кезде, амбициялы жергілікті билеушілер арасындағы қақтығыстар да күрт өршиді. Ауғанстан азаматтық соғысының нәтижесінде Хиндукуш аймағындағы бос орын британдықтарды алаңдатты, олар бұл аймақтың Оңтүстік Азияға басып кіру үшін тарихта көп рет қолданылғанын жақсы білген. 19 ғасырдың басында британдықтарға Үндістандағы мүдделеріне ең басты қауіп-қатер Афғанстан империясының фрагментациясы, ирандықтар немесе француздар емес, емес, Кавказдан оңтүстікке қарай тұрақты түрде ілгерілеген ресейліктер екені анық болды, олар Осман және парсыларға қарсы шешуші соғыстарда жеңіске жетті. Сонымен қатар, ресейліктер британдықтардың солтүстікке қарай кеңейіп, Пунджаб, Синд және Кашмирді өз империясына қосып, кейін Пакистанға айналуы мүмкін деп қорқып, Орталық Азияда тұрақты британдық бекініс құрылуынан қауіптенді. Британдықтар Ресейдің Кавказды, қырғыз және түрікмен жерлерін, Хива хандығын және Бухара әмірлігін өзіне қосып алуын Үндістан субконтинентіндегі мүдделеріне қауіп деп қарады. Британия мен Ресей арасындағы бәсекелестікке қоса, Ресейдің ниеттеріне қатысты британдықтардың алаңдаушылығының екі нақты себебі болды. Біріншісі – Иран сарайындағы ресейлік ықпал, бұл ресейліктерді Иранды Гератты басып алуға қолдау көрсетуге итермеледі, Герат тарихи тұрғыдан алғанда Ауғанстан мен Солтүстік Үндістанға батысқа қарайғы есік болып саналды. 1837 жылы Иран Ресей офицерлерінің қолдауымен және кеңесімен Гератқа шабуыл жасады. Екінші себеп – 1837 жылы Кабулдағы ресейлік агент Ян Виткевичтің болуы, ол, британдық агент Александр Бернс сияқты, сауда мәселелерін талқылау үшін келген болатын. Британдықтар Дост Мұхаммедтен ирандықтар мен ресейліктермен барлық байланысты үзуді, Виткевичті Кабулден шығарып жіберуді, Пешаварға қойған барлық талаптарынан бас тартуды және Пешавардың тәуелсіздігін, сондай-ақ сол кездегі бауырларының бақылауында болған Қандаһардың тәуелсіздігін құрметтеуді талап етті. Қарсылық ретінде британдық үкімет Ранджит Сингхтен ауғандықтармен келісуді сұрайтынын мәлімдеді. Окленд келісімді жазбаша түрде бекітуден бас тартқан кезде Дост Мұхаммед британдықтармен келіссөздерді тоқтатып, Виткевичпен келіссөздерді бастады. 1838 жылы Окленд, Ранджит Сингх және Шужа британдықтар мен сикхтердің көмегімен Кабул мен Кандагарды қайтадан бақылауға алу туралы келісімге келді. Шужа Ранджит Сингх басқаратын бұрынғы Ауғанстан провинцияларының сикхтер билігін қабылдайды және Герат тәуелсіз болады. Іс жүзінде, бұл жоспар Дост Мұхаммедті британдықтардың марионеткалық басшысымен алмастыруды көздеді, оның автономиясы Британдық Үндістандағы князьдік мемлекеттерді басқаратын князьдердің автономиясына ұқсас болар еді. Бірақ көп ұзамай, сикхтердің Кабулға қарай Хайбер асуы арқылы ілгерілемейтіні, ал Шужа мен британдықтардың Кандагар арқылы ілгерілемейтіні британдықтарға анық болды. 1838 жылдың көктемінде Оклендтің жоспары сикхтердің британдықтардың қолдауымен Шужаны Ауғанстан тағына отырғызу болды. Алайда, жаздың соңына қарай жоспар өзгерді; енді тек британдықтар ғана иілгіш Шужа Шахты тағайындауға тиіс еді.

Бірінші ағылшын-афған соғысы, 18381842

Индияның генерал-губернаторы лорд Окленд 1838 жылғы қазан айында Симла манифестін жариялады, онда Ауғанстанға британдықтардың араласуының қажетті себептері баяндалды. Манифестте Үндістанның игілігін қамтамасыз ету үшін британдықтардың Үндістанның батыс шекарасында сенімді одақтасы болуы қажеттігі айтылды. Британдықтар өз әскерлерінің тек Шах Шуджаның шағын әскерін қолдап, оның бұрынғы тағын қайтарып алуға көмектескенін мәлімдеді, бірақ бұл әңгіме ешкімге сенбеді. Симла манифестінде Шуджа Кабулге орналасқан соң британдық әскерлер кері тартылатыны айтылса да, Шуджаның билігі бүліктерді басу үшін британдық қолдауға және тайпа басшыларының қолдауын сатып алу үшін британдық қаржыға толығымен тәуелді болды. Британдықтар Ауғанстанға басып кіргенін жоққа шығарды, керісінше, олар "сыртқы әсерге және топтық қарсылыққа" қарсы Шуджаның заңды үкіметін қолдайтындарын мәлімдеді. 1841 жылғы қарашада Кабулда көтеріліс пен қырғын басталды. Британдықтар шешімсіздік танытып, келіспей, жеткіліксіз гарнизондарында қоршауға түсті. Британдықтар ең беделді сардарлармен келіссөздер жүргізді, олар қыс пен көтерілісшіл тайпалардың салдарынан көмекке үміттенбеді. Тұтқын Дост Мохаммадтың ұлы Мұхаммед Ақбар хан Кабулға келді және сардарлардың нақты басшысы болды. Олармен болған келісімде сэр Уильям Макнагтен қаза тапты, бірақ осыған қарамастан, британдықтар сардарлардың талаптарына келісіп, кері шегінді. Кері шегіну кезінде олар Гилзай тайпаларының шабуылына ұшырады және қарлы өткелдер арқылы болған шайқастарда 4500 сарбаз бен 12000 ілесушінің көбі қаза болды. Британдықтардың тек біреуі, доктор Уильям Брайдон ғана Джалалабадқа жетті, ал қалғандары тұтқынға алынды. Ақбар ханға адал Ауған әскерлері Қандаһар, Газни және Джалалабадтағы қалған британдық контингенттерін қоршауға алды. Газни түсті, бірақ басқа гарнизондар тұрып берді және Үндістаннан келген күшейте түсулердің көмегімен оларды қоршаудан шығарды. Кабулға жаңадан шабуылға дайындық жүріп жатқанда, жаңа генерал-губернатор лорд Элленбороу Кабулдан тұтқындарды босатып, жазалау шараларын қолданғаннан кейін британдық әскерлерге Ауғанстанды тастап кетуді бұйырды. Қандаһар мен Джалалабадтың әскерлері Ақбар ханнан тағы да жеңіліп, Газни мен Кабулды қайта басып алып, тонады, содан соң Қибер өткелі арқылы кері шегінуге дейін тұтқындарды құтқарып алды.

XIX ғасырдың ортасы

Кабулда бірнеше ай бойы болған хаостан кейін Мұхаммед Ақбар хан жергілікті билікті қолға алды және 1843 жылдың сәуірінде британдықтар босатып жіберген әкесі Дост Мұхаммед Ауғанстан тағына оралды. Келесі онжылдықта Дост Мұхаммед өзінің күш-жігерін Мазари-Шәриф, Кондуз, Бадахшан және Қандаһарды қайтарып алуға арнады. Мұхаммед Ақбар хан 1845 жылы қайтыс болды. Екінші ағылшын-сик соғысы (1848–49) кезінде Дост Мұхаммедтің Пешаварды алудағы соңғы әрекеті сәтсіз аяқталды. 1854 жылы британдықтар Дост Мұхаммедпен қарым-қатынасты қайта жаңартуға ниет білдірді, оны арадағы он екі жыл бойы назарда ұстамаған еді. 1855 жылғы Пешавар шарты дипломатиялық қатынастарды қайта ашты, әр тараптың аумақтық тұтастығына құрмет көрсетілетінін жариялады және екі тарап та бір-бірінің достарының достары, ал жауларының жаулары болып саналатынын бекітті. 1857 жылы 1855 жылғы шартқа қосымша, 1856 жылы Гератқа шабуыл жасаған парсылармен болған қақтығыс кезінде британдық әскери миссияның Қандаһарда (бірақ Кабулда емес) орналасуына рұқсат берілді. 1857 жылғы Үндістан көтерілісі кезінде кейбір британдық шенеуніктер Дост Мұхаммедке Пешаварды қайтаруды ұсынды, оның Бәнгла армиясының көтерілісші сепойларына қарсы қолдауына үміттене отырып, бірақ бұл пікірді Солтүстік-Батыс шебіндегі британдық саяси өкілдер қабылдамады, олар Дост Мұхаммедтің бұл әрекетті әлсіздік белгісі деп қарап, британдықтарға қарсы шығады деп сенді. 1863 жылы Дост Мұхаммед британдықтардың келісімімен Гератты қайта басып алды. Бірнеше айдан кейін ол қайтыс болды. Оның үшінші ұлы Шер Әлі хан, мұрагер деп жарияланды, бірақ 1868 жылға дейін ағасы Мұхаммед Әфзалдан (оның әскерлерін ұлы Абдуррахман басқарды) Кабулды қайтарып ала алмады. Содан кейін Абдуррахман Әмудария арқылы шегініп, мүмкіндік күтті. Бірінші ағылшын-афған соғысынан кейінгі жылдары, әсіресе 1857 жылғы Үндістандағы британдықтарға қарсы көтерілістен кейін, Лондондағы Либералдық партия үкіметтері Ауғанстанды буферлік мемлекет ретінде қарастырды. Шер Әлі 1868 жылы Кабулда билікке келген кезде, британдықтар оның үкіметін қару-жарақпен және қаржымен қолдауға дайын екенін көрді, бірақ одан артығын емес. Келесі он жылда Ауғанстан билеушісі мен Ұлыбритания арасындағы қарым-қатынас тұрақты түрде нашарлады. Ауған билеушісі Ресейдің оңтүстікке қарай кеңейіп келуінен алаңдады, олар 1873 жылға қарай Хиуа ханының, яғни билеушісінің жерлерін басып алған еді. Шер Әлі британдықтардан кеңес және қолдау сұрап елші жіберді. Алдыңғы жылы британдықтар ресейліктермен келісімге келді, онда ресейліктер Ауғанстанның солтүстік шекарасын құрметтеуге және Ауғанстан әмірінің аумақтарын өздерінің ықпал аймағынан тыс деп қарауға келісті. Алайда британдықтар көңілі толмаған Шер Әліге ешқандай кепілдік бермеді.

Екінші ағылшын-афған соғысы, 18781880

1878 жылғы маусымда Берлинде өткен конгресспен Еуропадағы Ресей мен Ұлыбритания арасындағы шиеленіс аяқталғаннан кейін Ресей назарын Орталық Азияға бұрды. Сол жазда Ресей Кабулға шақырусыз дипломатиялық миссия жіберді. Шер Али оларды елден шығаруға тырысты, бірақ сәтті болмады. Ресей елшілері 1878 жылғы 22 шілдеде Кабулға келді. 14 тамызда британдықтар Шер Алидің де британдық миссияны қабылдауын талап етті. Әмір британдық миссияны қабылдаудан бас тартып, жіберілген жағдайда тоқтатып тастаймын деп қорқытты. Вице-король лорд Литон 1878 жылдың қыркүйегінде Кабулға дипломатиялық миссияны жіберді, бірақ миссия Хайбер асуының шығыс жаққа қарай бетке алғанда кері қайтарылды, бұл Екінші ағылшын-афған соғысын тудырды. Британияның шамамен 40 мың жауынгері үш бағыттан Ауғанстанға енген әскери колонналарға бөлінді. Қатты алаңдаған Шер Али көмек сұрау үшін патшаға жеке бас баруға тырысты, бірақ мүмкін болмағандықтан Мазари-Шарифке қайтып оралды, онда 1879 жылғы 21 ақпанда қайтыс болды. Британдық әскерлер елдің көп бөлігін басып алғаннан кейін, Шер Алидің ұлы және мұрагері Мұхаммед Яқуб Хан қақтығысты тез аяқтау үшін 1879 жылғы мамыр айында Гандамак шартына қол қойды. Осы келісімге сәйкес, жылдық жәрдемақы және шетелдік агрессия болған жағдайда көмек көрсету туралы шартты уәделерге байланысты Яқуб Ауғанстанның сыртқы саясатын британдықтарға жүктеді. Британдық өкілдер Кабул және басқа да қалаларға орналасты, британдық бақылау Хайбер және Мишни асуларына дейін кеңейтілді, ал Ауғанстан британдықтарға түрлі шекаралық аймақтар мен Кветтаны берді. Содан кейін британдық әскерлер кері шегінді. Бірақ көп ұзамай Кабулдағы көтеріліс 1879 жылғы 3 қыркүйекте Кабулдағы Ұлыбританияның резиденці сэр Пьер Кавангари мен оның күзетшілерінің және қызметкерлерінің қаза тауып, оқиғаға себепкер болды. Генерал-майор сэр Фредерик Робертс Кабул далалық әскерін Шутаргардан асуы арқылы Ауғанстанның орталық бөлігіне жеткізіп, 1879 жылғы 6 қазанда Шар Асиабта Ауған армиясын жеңіп, Кабулды басып алды. Ғази Мұхаммед Жан Хан Вардак көтеріліс ұйымдастырып, Кабул маңындағы британдық әскерлерге шабуыл жасады, бірақ 1879 жылғы желтоқсандағы Шерпур казармасының қоршауындағы жеңілісі осы көтеріліске соққы берді. Кавангари мен оның қызметкерлерінің өлтірілуіне қатысы бар деген күдікпен Яқуб Хан тақтан бас тартуға мәжбүр болды. Британдықтар Ауғанстанды бірнеше билеушілерге бөлу немесе Яқубтың інісі Әйүп Ханды таққа отырғызу сияқты бірқатар саяси шешімдерді қарастырды, бірақ ақырында оның орнына оның туысы Абдуррахман Ханды әмір етуге шешім қабылдады. Гераттың губернаторы қызметін атқарып жүрген Әйүп Хан көтеріліс көтеріп, 1880 жылғы шілдеде Майванд шайқасында британдық отрядты жеңіп, Қандаһарды қоршауға алды. Робертс кейін Кабулдан британдық негізгі күшін бастап, қыркүйекте Қандаһар шайқасында Әйүп Ханды жеңіп, оның көтерілісін аяқтады. Абдуррахман Хан Гандамак шартын бекітіп, Яқуб Хан берген аумақтарды британдықтардың бақылауында қалдырып, қорғаныс пен жәрдемақыға алмасу шартымен Ауғанстанның сыртқы саясатын британдықтардың бақылауына берді. Британдықтардың Кабулдағы британдық резиденцін ұстап тұру саясатынан бас тартып, бірақ барлық мақсаттарына жеткеннен кейін, британдықтар кері шегінді.

Темір әмір, 1880-1901 жылдар

Британдықтардың мүдделеріне қатысты, Абдур Рахман олардың тілектерін қабылдады: халықтарын біріктіре алатын күшті, зиялы көшбасшы; және ол елдің сыртқы саясатына британдық бақылау мен британдық буферлік мемлекет саясаты арқылы билігіне шектеу қоюға дайын болды. Оның жиырма бір жылдық билігі патшалықты жаңғырту және басқаруға бағытталған күш-жігермен ерекшеленді, оның шекарасы онымен шектесетін екі империямен белгіленді. Абдур Рахман бар күшін қазіргі Ауғанстан мемлекетін құруға жұмсады. Ол Ауғанстанды үш жолмен нығайтты. Ол түрлі бүліктерді басып, жеңісінен кейін қатаң жазалау, өлім жазасы және жер аудару шараларын қолданды. Паштун тайпаларының күшін күштеп оларды қоныс аудару арқылы жойды. Ол өзінің ең күшті паштун қарсыластарын – Гилзайларды және басқа тайпаларды оңтүстік және оңтүстік-орталық Ауғанстаннан Хиндукуштың солтүстігіндегі, негізінен паштун емес халық тұратын аймақтарға көшірді. Кабулдың солтүстігіндегі Кафиристанның соңғы мұсылман емес халқы ислам дінін қабылдауға мәжбүр болды. Соңында, ол бұрынғы рулық шекаралардан өзгеше провинциялық әкімшілік жүйе құрды. Өңір әкімдері жергілікті мәселелерде үлкен билікке ие болды, ал оларға салық жинауды және наразылықты басу үшін әскер берілді. Абдур Рахман тиімді барлау жүйесін құру арқылы осы әкімдерді жақыннан бақылап отырды. Оның билігінде рулық ұйым ыдырай бастады, себебі провинциялық үкімет қызметкерлері жерді дәстүрлі клан және ру шегінен тыс ауыстыруға рұқсат берді. Паштундар өзбектермен соғысып, оларды жеңіп, оларды бағынышты халық ретінде қарады, оларға қатысты кемсітушілік көрінді. Ресейге қарсы стратегиялық мүдделер үшін британдықтар ауғандарға қару-жарақ беріп, Ауғанстанның солтүстігін паштундармен отарлауын қолдады, бұл өзбек жеріне паштун отарлаушыларының көптеп қоныс аударуын білдірді. Ауғанстанды құрайтын бөлінген аймақтардан біртұтас ұлт құрумен қатар, Абдур Рахман тұрақты армия мен алғашқы институционалды бюрократия құру арқылы патшалығын жаңғыртуға тырысты. Өзінің билеушілігіне қарамастан, Абдур Рахман патшалық әміршілер, маңызды тұлғалар мен діни көшбасшылардан тұратын лоя жирганы шақырды. Өзінің өмірбаяндық еңбегінде Абдур Рахман үш мақсатты атады: тайпаларды бағындыру, күшті, көрінетін армия арқылы үкіметтік бақылауды кеңейту және билеуші мен патша отбасының билігін нығайту. 1885 жылы Равалпиндиге сапары кезінде Әмір Үндістанның вице-падишасынан Кабулға асыл текті және биліктегі отбасынан шыққан мұсылман елшісін жіберуді өтінді. Мырза Ата Улла Хан, Сардар Бахадур хан Бахадур Мырза Факир Улла Ханның ұлы (Саман Бурж Вазирабад), Раджауридің Джаррал Раджпут Раджаларының тікелей ұрпағы, Әмірдің таңдауы бойынша Кабулға британ елшісі болып тағайындалды. Абдур Рахман технологиялық прогреске де көңіл бөлді. Ол Ауғанстанға шетелдік дәрігерлерді, инженерлерді (әсіресе тау-кен өндірісі үшін), геологтарды және баспагерлерді шақырды. Ол Еуропадан машиналар әкеліп, сабын, шам және былғары бұйымдарын шығаратын шағын зауыттар ашуға ықпал етті. Ол коммуникация, көлік және суару мәселелері бойынша Еуропадан техникалық кеңес алды. Жергілікті ауған тайпалары осы жаңғыруға қарсылық көрсетті. Жол салушылар жергілікті жауынгерлерден қорғалуы керек болды. Дегенмен, осы ауқымды ішкі саясатына қарамастан, Абдур Рахманның сыртқы саясаты толығымен шетелдік қолында болды. Алғашқы маңызды шекаралық дау 1885 жылғы Панджед дағдарысы болды, оны Ресейдің Орталық Азияға басып кіруі тудырды. 1884 жылы Мерв (қазіргі Мары) оазисін басып алғаннан кейін, Ресей әскерлері Ауғанстанмен тікелей шектесіп тұрды. Панджед оазисіне қатысты талаптар талқыланды, ресейліктер аймақтың барлық түркімендік жерлерін иеленуге құштар болды. 1885 жылғы көктемде ауған әскерлерімен шайқасқаннан кейін оазисті ресейліктер басып алды. Ресей мен Ұлыбритания әскерлері дереу ескертілді, бірақ екі держава келісімге келді: оазис Ресейдің иелігінде болды, ал Ұлыбритания орыстардың одан әрі ілгерілеуін тоқтата алады деп сенді. Ауғанстанның бұл мәселеге қатысы болмағандықтан, бірлескен англо-орыс шекара комиссиясы ресейліктердің алға жылжу кезінде басып алған ең алыс аумақты тастап, Панджедті ұстап тұруға келісті. Бұл келісім шекаралық учаскелер бойынша Ауғанстан үшін Амудариядағы тұрақты солтүстік шекараны белгіледі, бірақ сонымен қатар көптеген аумақтарды, әсіресе Панджед маңындағы жерлерді жоғалтты. Абдур Рахманның билігінде шекараланған ауған шекарасының екінші бөлігі Вахан болды. Британдықтар Абдур Рахманның осы шалқая аймаққа бағынуын талап етті, онда тәртіпсіз қиырғыз тайпалары билік етті; ол британдық компромиске көнуден бас тарта алмады. 1895 және 1896 жылдары тағы бір бірлескен англо-орыс шекара комиссиясы Ауғанстанның солтүстік-шығысындағы, Қытай аумағымен шектесетін шекараны белгіледі (бірақ қытайлар екі ел арасындағы шекара ретінде 1964 жылға дейін ресми түрде қабылдамады). Абдур Рахман үшін Ауғанстанның паштун аймағы арқылы Үндістанмен шекараны белгілеу әлдеқайда маңызды болды, және осы кезеңде Дұран сызығы салынды. Британдықтардың қысымымен Абдур Рахман 1893 жылы британ үндістандық сыртқы хатшысы, сэр Мортимер Дұран басшылығындағы миссияны қабылдауға келісті, ол паштун аумақтарында британдық және ауғандық бақылау шегін анықтауға тиіс болды. Дұран мен Абдур Рахман 1893 жылдың соңына дейін шекара шектерін келісіп алды, бірақ Абдур Рахманның кейбір аймақтарды ерікті түрде бергендігіне қатысты күмәндер бар. Ол Дұран сызығын саяси жауапкершіліктің бөлек аймақтарын белгілеу ретінде қарастырғаны және оның кейбір бөліктеріне (мысалы, Курам және Читрал) бақылауды ресми түрде бермегені туралы мәліметтер болды, олар бұрын Гандамак шарты бойынша британдық бақылауда болған. Дұран сызығы тайпаларды кесіп өтті және демографиялық немесе әскери стратегиялық жағдайға ешқандай қатысы болмады. Бұл сызық шекаралық аймақтар арасында бейбітшілікке емес, Ауғанстан мен британдық Үндістан үкіметтері арасындағы, кейіннен Ауғанстан мен Пәкістан арасындағы Паштунистан немесе «Паштундар елі» деп белгілі болған мәселе бойынша қызу дауға негіз салды. (Малаканд қоршауына қараңыз). Абдур Рахман Ауғанстанда билігін орнатқанының ең айқын көрінісі – оның үлкен ұлы Хабибулла ханның 1901 жылғы қазан айында әкесінің қайтыс болуынан кейін таққа бейбіт түрде отыруы болды. Абдур Рахман көптеген балаларына ие болғанымен, Хабибулланы ізбасар ретінде тәрбиеледі және оның басқа ұлдарын биліктен алдырып, Кабулде оның бақылауында ұстап, мұрагерлікке таласу мүмкіндігін жойды.

Хабибулла Хан, 19011919

Хабибулла хан, Абдур Рахман ханның үлкен ұлы және құл анасының баласы, өзінің ұлы үшін таққа таласқан әкесінің (Дост Мұхаммедтің немересі) әйеліне байланысты сарайдағы интригаларды жақыннан бақылады. Әкесі құрған әскердің қолдауымен билікке ие болған Хабибулла, Абдур Рахман сияқты қатаң билеуші болған жоқ. Осының салдарынан, оның тұсында діни басшылардың және патшаның туысы Махмуд Тарзидің ықпалы артты. Махмуд Тарзи, жоғары білімді, көп саяхат жасаған ақын және журналист, Хабибулланың келісімімен ауған ұлттық газетін құрды. 1919 жылға дейін ол газетті үкімет пен қоғамдағы батыстық үлгідегі өзгерістерге дін басыларының қарсылығын жоққа шығару, Ауғанстанның толық тәуелсіздігін жақтау және басқа да реформалар үшін платформа ретінде пайдаланды. Тарзидің құдай сүйгіш ауған ұлтшылдығы Азия реформаторларының келер ұрпағына үлкен әсер етті. 1904 жылы Иранмен шекара нақты белгіленді, бұрынғы 1872 жылы британдық комиссия салған белгісіз сызық алмастырылды. Бірақ Хелманд өзенінің суларын бөлісу туралы келісімге келу мүмкін болмады. Осы кезеңде Ауғанстанға қатысты барлық сыртқы саяси оқиғалар сияқты, Ресей мен Ұлыбритания арасындағы "Ұлы ойынның" аяқталуы Ауғанстан билеушісінің қатысуынсыз өтті. 1907 жылғы Англо-орыс конвенциясы (Санкт-Петербург конвенциясы) аймақты Ресей мен Ұлыбританияның ықпалындағы жекелеген аймақтарға бөліп қана қоймай, Ауғанстанның бейтараптығының негізін де қалады. Конвенцияда Ресейдің Ауғанстан осы ықпал аймасынан тыс екенін мойындауы және Ауғанстанмен қарым-қатынастар мәселелері бойынша Ұлыбританиямен тікелей кеңесуі көзделді. Ұлыбритания өз тарапынан Ауғанстан аумағын басып алуға немесе қосып алуға, сондай-ақ Ауғанстанның ішкі істеріне араласуға уәде берді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ауғанстан Түркияны қолдауға жасалған қысымға қарамастан бейтараптығын сақтады, себебі түрік сұлтаны өзінің мемлекетінің қасиетті соғыс деп есептейтін соғысқа қатысуын жариялады. Дегенмен, Хабибулла 1915 жылы Кабулда Үнді-неміс-түрік миссиясын қабылдады, оның номиналды жетекшісі үнді ұлтшылы Махендра Пратап болды, ал миссияны Оскар Нидермайер және неміс өкілі Вернер Отто фон Хентиг басқарды. Ұзақ ойланудан кейін ол Орталық державалардан британдық Үндістанға шабуыл жасау үшін үлкен сомада ақша және қару-жарақ алуға келісім алды. Бірақ, салмақты Ауған билеушісі соғысты бір жақты екіншісіне қарсы пайдалану мүмкіндігі ретінде қарастырды, сондықтан ол британдықтарға Орталық державалардың Үндістанға шабуыл жасауына қарсы тұруды ұсынды, оның орнына Ауғанстанның сыртқы саясатына британдық бақылауын тоқтатуды сұрады.

Үшінші ағылшын-ауған соғысы және тәуелсіздік

Аманулланың он жылдық билігі Ауғанстанда сыртқы және ішкі саясаттағы күрт өзгерістердің бастауы болды. Аманулла толық тәуелсіздік жариялап, үшінші ағылшын-ауған соғысын тудырды. Аманулла сыртқы державалармен жаңа қарым-қатынастар орнатып сыртқы саясатты өзгертіп, әлеуметтік, саяси және экономикалық реформалары арқылы ішкі саясатты түрлендірді. Оның билігі күрт аяқталғанымен, ол бірқатар маңызды жетістіктерге қол жеткізді, ал оның күш-жігері Ауғанстанның тайпалық ыдырауы мен Ресей мен Ұлыбританияның іс-қимылдарына, оның саяси жаңылыстарына қарағанда көбірек сәтсіздікке ұшырады. Аманулла билікке 1917 жылғы Ресей революциясынан кейін Ресей мен Ұлыбритания арасындағы келісімнің бұзылу кезінде келді. Ауғанстан тағы да ірі державалардың бір-біріне қарсы схемаларын ойнайтын аренаға айналды. Елін жаңғыртуға және барлық шетелдік ықпалды жоюға ұмтылған Аманулла өзінің билік базасын нығайтуға тырысты. Ауған сарайындағы интригалар мен Үндістандағы саяси және азаматтық наразылықтар арасында ол Ауғанстанның ішкі бөліністерінен назарды аударуға және барлық топтарды өзіне біріктіру үшін британдықтарға шабуыл жасауға тырысты. Үндістандағы азаматтық наразылықты Дюранд желісіне әскерлерді жөнелтуге сылтау ретінде пайдаланып, 1919 жылдың 3 мамырында Ауған әскерлері Хайбер асуының батыс жағындағы шекарадан өтіп, сәуір айындағы көтерілістің ошағы болған Бағ ауылын басып алды. Жауап ретінде Үндістан үкіметі толық жұмылдыруға бұйрық берді және 1919 жылдың 6 мамырында соғыс жариялады. Британдықтар үшін бұл Бірінші дүниежүзілік соғыстан қалпына келу кезеңі болды. Үндістанда дислокацияланған әскерлердің көп бөлігі демобилизация күтіп, Ұлыбританияға оралуға асыққан резервшілер мен аумақтық әскерлер болды, ал қолда бар бірнеше тұрақты полктер бес жылдық шайқастан шаршап, құлдыраған еді. Британдықтар аймақта алғаш рет әуе күштерін қолданды және Ауғанстан тарихындағы әуеден жасалған алғашқы бомбалау кезінде Корольдің резиденциясы тікелей нысанаға алынды. Бұл шабуылдар соғыс бітуіне ықпал етті, бірақ Аманулла патшаның наразылығын тудырды. Ол былай деп жазды: "Лондонға цеппелиндермен бомба тастауды ең қатыгездік деп айыптағандары және ғибадатханалар мен қасиетті орындарды бомбалауды ең қорқынышты әрекет деп санағандары өте өкінішті. Ал енді біз мұндай операциялар батыстағы барлық өркениетті халықтар арасында кең таралған әдет екенін өз көзімізбен көріп отырмыз". Шайқас 1919 жылдың тамызында аяқталды және Ұлыбритания 1919 жылғы ағылшын-ауған келісімінің шарттарын диктациялады, бұл уақытша қарулы келісім, біршама түсініксіз түсіндірме бойынша, Ауғанстанның сыртқы істерде өзін-өзі анықтау құқығын қамтамасыз етті. 1921 жылы соңғы келіссөздер аяқталғанға дейін Ауғанстан 1919 жылы Кеңес Одағының жаңа үкіметімен дипломатиялық қатынастарды орнатуды қоса алғанда, ешқандай бөгетсіз өз сыртқы саясатын жүргізе бастаған еді. 1920 жылдары Ауғанстан көптеген ірі мемлекеттермен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты.

Аманұлла хан, 1919-1929 жылдар

1919 жылғы 20 ақпанда Хабибулла хан аң аулау кезінде қаза тапты. Ол мұрагерлік туралы жарияламады, бірақ үшінші ұлы Аманулла ханға Кабул қаласын басқаруды тапсырды. Аманулланың Насрулла хан есімді ағасы болған. Алайда, Аманулланың ұлттық қазына мен әскерге бақылауы болғандықтан, билікті қолға алуға мүмкіндігі зор болды. Әскердің қолдауы Амануллаға басқа талапкерлерді басып тастауға және оған адалдық серт бермеген туыстарын түрмеге қамауға мүмкіндік берді. Бірнеше айдың ішінде жаңа әмір көптеген тайпа басшыларының адалдығын жеңіп алып, қалаларды өз бақылауына алды. Аманулла ханның реформаларына Еуропаның зор ықпалы тиді. Бұл Махмуд Тарзидің ықпалымен болды, ол Аманулла ханның әкесінің күйеуі және сыртқы істер министрі болған. Махмуд Тарзи – жоғары білімді, көп саяхат жасаған ақын, журналист және дипломат. Ол Ауғанстанға еуропалық киім мен әдеп-ғұрыптарды әкелген маңызды тұлға болды. Ол сондай-ақ әйелдердің құқықтары, білім алу құқығы және баспасөз бостандығы сияқты прогрессивті реформалар үшін күресті. Тарзи және басқалардың әкелген осы идеяларын Аманулла хан құптады. 1926 жылы Аманулла Ауғанстан әмірлігін жойып, өзін король деп жариялап, Ауғанстан Корольдігін құрды. 1927 және 1928 жылдары король Аманулла хан мен оның әйелі Сорая Тарзи Еуропаға сапар жасады. Бұл сапарда олар зор құрметке бөленіп, той-думандар ұйымдастырылды. Шындығында, 1928 жылы Ауғанстан королі мен королевасы Оксфорд университетінен құрметті дипломдар алды. Бұл Түркия мен Египет сияқты басқа да мұсылман елдерінің де жаңғыру жолында болған кезі еді. Король Аманулла Еуропаның әлеуметтік прогресіне қатты әсерленгендіктен, оларды бірден енгізуге тырысты, бірақ бұл консервативті қоғамның қарсылығына ұшырап, ақырында оның құлауына әкелді. Аманулла Ауғанстан ішінде ертеде танымал болды және елді жаңғырту үшін өкіметін пайдаланды. Аманулла аймақта ұлдар мен қыздарға арналған жаңа, әлемдік мектептер ашты және әйелдерге қатысты қатаң киім талаптары сияқты ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрлерді жойды. Ол жаңа астана салды және Еуропа мен Азиямен сауданы арттырды. Сонымен қатар, ол тең құқықтар мен жеке бостандықтарды қамтитын жаңа конституцияны ұсынды. Алайда, бұл жылдам жаңғыру кері әсер етіп, 1925 жылы Хост көтерілісі деп белгіленген реакциялық көтеріліске әкелді. 1927 жылдың соңында Аманулла Еуропаға сапар шеккеннен кейін, оның билігіне қарсылық күшейді. Жалалабадтағы көтеріліс астанаға қарай жорыққа ұшырады, және әскердің көп бөлігі қарсылық көрсетудің орнына дезертирлік жасады. 1929 жылғы 14 қаңтарда Аманулла өзінің ағасы Инаятулла ханның пайдасына тақтан бас тарды. 17 қаңтарда Инаятулла тақтан түсті, ал Хабибулла Калакани Ауғанстанның келесі билеушісі болып, әмірлікті қалпына келтірді. Алайда, оның билігі ұзаққа созылмады, және 1929 жылғы 17 қазанда Хабибулла Калакани биліктен құлатылып, оның орнына король Надир хан келді. 1929 жылы тақтан бас тарғаннан кейін Аманулла уақытша Үндістанға жер аударылды. Ол Ауғанстанға қайтуға тырысқанда, халықтан қолдау таппады. Үндістаннан бұрынғы король Еуропаға сапар шегіп, Италияға, кейін Швейцарияға қоныстанды. Осы уақытта Надир хан Аманулланың Ауғанстанға оралуын мүмкін емес ету үшін үгіт-насихат соғысын жүргізді. Надир хан Аманулла ханның батысқа бейім саясаты үшін оны дінсіздікпен айыптады.

Мұхаммед Захир Шах, 1933-1973 жылдар

1933 жылы Надир хан қаза болғаннан кейін Мұхаммед Захир Шах патша болды. 1940 жылы Берлиндегі Ауғанстан елшілігі Германия Екінші дүниежүзілік соғыста жеңіске жеткен жағдайда Рейхтің бүкіл Британдық Үндістанды Инд өзеніне дейін Ауғанстанға беруін сұрады. Сыртқы істер министрлігінің мемлекеттік хатшысы Эрнст фон Вайцзакер 1940 жылдың 3 қазанында Кабулдағы неміс министріне былай деп жазды: «Ауғанстан министрі 30 қыркүйекте маған келіп, өзінің министр-президентінің сәлемін жеткізді, сондай-ақ соғыстың сәтті аяқталуын тіледі. Ол Германияның Азиядағы мақсаттары Ауғанстанның үміттерімен сәйкес келе ме деп сұрады, араб елдеріне жасалған қысым туралы айтты және Үндістан аумағында азап шегуге мәжбүр болған 15 миллион ауған (негізінен Солтүстік-Батыс шекаралық провинциядағы паштундар) туралы мәлімдеді. Мен Германияның мақсаты – британдық үстемдіктегі аймақтың халықтарын азат ету екендігін айтқанда, Ауғанстан министрі оны ризалықпен қабылдады. Ол Ауғанстанға әділдік тек елдің шекарасы Инд өзеніне дейін кеңейтілген кезде ғана келтіріледі дей келіп, тіпті Үндістан Ұлыбританиядан бөлініп кетсе де бұл қағида күшінде болады деп мәлімдеді. Ауғанстан Германиямен қарым-қатынасты үзуге ағылшын тарапынан жасалған қысымға қарсы тұрып, адал екенін көрсетті». Ешбір Ауғанстан үкіметі этникалық паштун халқын Британдық Үнді империясының Солтүстік-Батыс шекаралық провинциясына (қазіргі солтүстік-батыс Пәкістан) және Ауғанстанға бөлген Дюранд сызығын мойындаған емес. Кабул Германия соғыс жеңіске жетсе, барлық паштун халқы бір мемлекетте бірігеді деп үміттенді.

Пайдаланылған әдебиеттер

Барторп, Майкл. 2002 жыл. Ауған соғыстары және Солтүстік-Батыс шекарасы 1839–1947. Касселл. Лондон. Әнші, Андре. 1984 жыл. "Кибердің билеушілері, Солтүстік-Батыс шекарасының тарихы". Фабер және Фабер. Уилкинсон Латам, Роберт және Макбрайд, Ангус. 1977 жыл. Солтүстік-Батыс шекарасы 1837–1947. "Қорал-жарақшылар" сериясы, № 72. Osprey Publishing. Лондон.