Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ауғанстандағы еуропалық отаршылдық державалардың ықпалына шолу. Ауғанстандағы еуропалық ықпал Виктория дәуірінен бері сақталып келеді, сол кезде Ұлыбритания мен Ресей империялары «Ұлы Ойын» аясында Ауғанстанды бақылау үшін бәсекелестік күреске түсті.
Overview of the influence of European colonial powers in Afghanistan
European influence in Afghanistan has been present in the country since the Victorian era, when the competing imperial powers of Britain and Russia contested for control over Afghanistan as part of the Great Game.
Дос Мохаммад ханның өрлеуі
1823 жылы Дуррани әулетінің құлдырауынан кейін Дост Мұхаммед хан Барақзай әулетін құрды. Дост Мұхаммед анасының Қызылбаш тайпасының қолдауы мен ағасы Фатех ханның жанындағы шәкірттігі арқылы ағалары арасында көзге түсті. Бірақ сол жылы Ауғанстандықтар Ноушера шайқасында Ранжит Сингхтің сикх халса армиясына Пешавар бекінісін жоғалтты. Бұл шайқаста Ауған әскеріне Дост Мұхаммедтің жартылай ағасы Әзим хан көмектесті. 1834 жылы Дост Мұхаммед бұрынғы билеуші Шуджа Шах Дурранидың шабуылын жеңді, бірақ оның Кабулдан кетіп қалуы сикхтерге батысқа қарай кеңейуге мүмкіндік берді. Ранжит Сингхтің әскері Пешавардан Кабулдың тікелей басқаруындағы аймақтарға өтті. 1836 жылы Дост Мұхаммедтің ұлы Акбар хан басқарған әскер Пешавардан батысқа қарай он бес шақырым жердегі Джамруд шайқасында сикхтерді жеңді. Бұл Пирр жеңісі болды және олар сикхтерді Джамрудтан толығымен ығыстыра алмады. Ауған басшысы бұл жеңісті Пешаварды қайта басып алумен жалғастырмады, керісінше, британдық Үндістанның жаңа генерал-губернаторы лорд Оклендтен сикхтермен күресу үшін көмек сұрады. Бұл хат Ауғанстанда британдық ықпалдың басталуын және кейіннен Ұлы ойын деп аталған ағылшын-орыс күресінің басталғанын білдірді.
After the decline of the Durrani dynasty in 1823, Dost Mohammad Khan established the Barakzai dynasty. Dost Mohammad achieved prominence among his brothers through clever use of the support of his mother's Qizilbash tribesmen and his own youthful apprenticeship under his brother, Fateh Khan. However, in the same year, the Afghans lost their former stronghold of Peshawar to the Sikh Khalsa Army of Ranjit Singh at the Battle of Nowshera. The Afghan forces in the battle were supported by Azim Khan, half brother of Dost Mohammad. In 1834 Dost Mohammad defeated an invasion by the former ruler, Shuja Shah Durrani, but his absence from Kabul gave the Sikhs the opportunity to expand westward. Ranjit Singh's forces moved from Peshawar into territory ruled directly by Kabul. In 1836 Dost Mohammad's forces, under the command of his son Akbar Khan, defeated the Sikhs at the Battle of Jamrud, a post fifteen kilometres west of Peshawar. This was a pyrrhic victory and they failed to fully dislodge the Sikhs from Jamrud. The Afghan leader did not follow up this triumph by retaking Peshawar, however, but instead contacted Lord Auckland, the new British governor general in British India, for help in dealing with the Sikhs. The letter marked the beginning of British influence in Afghanistan, and the subsequent Anglo Russian struggle known as the Great Game.
Үлкен ойын
Британдықтар 1763 жылғы Париж шартынан кейін Үндістан субконтинентіндегі ең ірі еуропалық державаға айналды және 1809 жылы Шуджа Шах Дурранимен жасалған келісімнен бастап Ауғанстанға қызығушылық таныта бастады. Бұл, кеңейіп келе жатқан Ресей империясының Ауғанстан аймағында үстемдік құруға тырысуынан туындаған мәселе еді, бұл "Ұлы Ойын" деп аталды және Британдық Үндістанға қысым түсірді. "Ұлы Ойын" британдық және ресейлік империялардың қақтығысына бастады, олардың ықпал ету аймақтары бірте-бірте жақындасып, Ауғанстанда кездесті. Бұл, сонымен қатар, британдықтардың Кабулде марионеттік үкімет құруға бірнеше рет тырысуына әкелді. 19 ғасырдың қалған бөлігінде Ауғанстан мен оның төңірегіндегі аумақтарға еуропалықтардың араласуы күшейді, ал Ауғанстанның тағдыры әлемдік деңгейде шешілген кезде, амбициялы жергілікті билеушілер арасындағы қақтығыстар да күрт өршиді. Ауғанстан азаматтық соғысының нәтижесінде Хиндукуш аймағындағы бос орын британдықтарды алаңдатты, олар бұл аймақтың Оңтүстік Азияға басып кіру үшін тарихта көп рет қолданылғанын жақсы білген. 19 ғасырдың басында британдықтарға Үндістандағы мүдделеріне ең басты қауіп-қатер Афғанстан империясының фрагментациясы, ирандықтар немесе француздар емес, емес, Кавказдан оңтүстікке қарай тұрақты түрде ілгерілеген ресейліктер екені анық болды, олар Осман және парсыларға қарсы шешуші соғыстарда жеңіске жетті. Сонымен қатар, ресейліктер британдықтардың солтүстікке қарай кеңейіп, Пунджаб, Синд және Кашмирді өз империясына қосып, кейін Пакистанға айналуы мүмкін деп қорқып, Орталық Азияда тұрақты британдық бекініс құрылуынан қауіптенді. Британдықтар Ресейдің Кавказды, қырғыз және түрікмен жерлерін, Хива хандығын және Бухара әмірлігін өзіне қосып алуын Үндістан субконтинентіндегі мүдделеріне қауіп деп қарады. Британия мен Ресей арасындағы бәсекелестікке қоса, Ресейдің ниеттеріне қатысты британдықтардың алаңдаушылығының екі нақты себебі болды. Біріншісі – Иран сарайындағы ресейлік ықпал, бұл ресейліктерді Иранды Гератты басып алуға қолдау көрсетуге итермеледі, Герат тарихи тұрғыдан алғанда Ауғанстан мен Солтүстік Үндістанға батысқа қарайғы есік болып саналды. 1837 жылы Иран Ресей офицерлерінің қолдауымен және кеңесімен Гератқа шабуыл жасады. Екінші себеп – 1837 жылы Кабулдағы ресейлік агент Ян Виткевичтің болуы, ол, британдық агент Александр Бернс сияқты, сауда мәселелерін талқылау үшін келген болатын. Британдықтар Дост Мұхаммедтен ирандықтар мен ресейліктермен барлық байланысты үзуді, Виткевичті Кабулден шығарып жіберуді, Пешаварға қойған барлық талаптарынан бас тартуды және Пешавардың тәуелсіздігін, сондай-ақ сол кездегі бауырларының бақылауында болған Қандаһардың тәуелсіздігін құрметтеуді талап етті. Қарсылық ретінде британдық үкімет Ранджит Сингхтен ауғандықтармен келісуді сұрайтынын мәлімдеді. Окленд келісімді жазбаша түрде бекітуден бас тартқан кезде Дост Мұхаммед британдықтармен келіссөздерді тоқтатып, Виткевичпен келіссөздерді бастады. 1838 жылы Окленд, Ранджит Сингх және Шужа британдықтар мен сикхтердің көмегімен Кабул мен Кандагарды қайтадан бақылауға алу туралы келісімге келді. Шужа Ранджит Сингх басқаратын бұрынғы Ауғанстан провинцияларының сикхтер билігін қабылдайды және Герат тәуелсіз болады. Іс жүзінде, бұл жоспар Дост Мұхаммедті британдықтардың марионеткалық басшысымен алмастыруды көздеді, оның автономиясы Британдық Үндістандағы князьдік мемлекеттерді басқаратын князьдердің автономиясына ұқсас болар еді. Бірақ көп ұзамай, сикхтердің Кабулға қарай Хайбер асуы арқылы ілгерілемейтіні, ал Шужа мен британдықтардың Кандагар арқылы ілгерілемейтіні британдықтарға анық болды. 1838 жылдың көктемінде Оклендтің жоспары сикхтердің британдықтардың қолдауымен Шужаны Ауғанстан тағына отырғызу болды. Алайда, жаздың соңына қарай жоспар өзгерді; енді тек британдықтар ғана иілгіш Шужа Шахты тағайындауға тиіс еді.
The British became the major European power in the Indian subcontinent after the 1763 Treaty of Paris and began to show interest in Afghanistan as early as their 1809 treaty with Shuja Shah Durrani. It was the threat of the expanding Russian Empire beginning to push for an advantage in the Afghanistan region that placed pressure on British India, in what became known as the Great Game. The Great Game set in motion the confrontation of the British and Russian empires, whose spheres of influence moved steadily closer to one another until they met in Afghanistan. It also involved repeated attempts by the British to establish a puppet government in Kabul. The remainder of the 19th century saw greater European involvement in Afghanistan and her surrounding territories and heightened conflict among the ambitious local rulers as Afghanistan's fate played out globally. The débâcle of the Afghan civil war left a vacuum in the Hindu Kush area that concerned the British, who were well aware of the many times in history it had been employed as an invasion route to South Asia. In the early decades of the 19th century, it became clear to the British that the major threat to their interests in India would not come from the fragmented Afghan empire, the Iranians, or the French, but from the Russians, who had already begun a steady advance southward from the Caucasus winning decisive wars against the Ottomans and Persians. At the same time, the Russians feared the possibility a permanent British foothold in Central Asia as the British expanded northward, incorporating the Punjab, Sindh, and Kashmir into their empire; later to become Pakistan. The British viewed Russia's absorption of the Caucasus, the Kyrgyz and Turkmen lands, the Khanate of Khiva, and the Emirate of Bukhara with equal suspicion as a threat to their interests in the Indian subcontinent. In addition to this rivalry between Britain and Russia, there were two specific reasons for British concern over Russia's intentions. First was the Russian influence at the Iranian court, which prompted the Russians to support Iran in its attempt to take Herat, historically the western gateway to Afghanistan and northern India. In 1837 Iran advanced on Herat with the support and advice of Russian officers. The second immediate reason was the presence in Kabul in 1837 of a Russian agent, Yan Vitkevich, who was ostensibly there, as was the British agent Alexander Burnes, for commercial discussions. The British demanded that Dost Mohammad sever all contact with the Iranians and Russians, remove Vitkevich from Kabul, surrender all claims to Peshawar, and respect Peshawar's independence as well as that of Kandahar, which was under the control of his brothers at the time. In return, the British government intimated that it would ask Ranjit Singh to reconcile with the Afghans. When Auckland refused to put the agreement in writing, Dost Mohammad suspended negotiations the British and began negotiations with Vitkevich. In 1838 Auckland, Ranjit Singh, and Shuja signed an agreement stating that Shuja would regain control of Kabul and Kandahar with the help of the British and Sikhs; he would accept Sikh rule of the former Afghan provinces already controlled by Ranjit Singh, and that Herat would remain independent. In practice, the plan replaced Dost Mohammad with a British figurehead whose autonomy would be similar to the princes who ruled over the princely states in British India. It soon became apparent to the British that Sikh participation, advancing toward Kabul through the Khyber Pass while Shuja and the British advanced through Kandahar, would not be forthcoming. Auckland's plan in the spring of 1838 was for the Sikhs to place Shuja on the Afghan throne, with British support. By the end of the summer however, the plan had changed; now the British alone would impose the pliant Shuja Shah.
Бірінші ағылшын-афған соғысы, 18381842
Индияның генерал-губернаторы лорд Окленд 1838 жылғы қазан айында Симла манифестін жариялады, онда Ауғанстанға британдықтардың араласуының қажетті себептері баяндалды. Манифестте Үндістанның игілігін қамтамасыз ету үшін британдықтардың Үндістанның батыс шекарасында сенімді одақтасы болуы қажеттігі айтылды. Британдықтар өз әскерлерінің тек Шах Шуджаның шағын әскерін қолдап, оның бұрынғы тағын қайтарып алуға көмектескенін мәлімдеді, бірақ бұл әңгіме ешкімге сенбеді. Симла манифестінде Шуджа Кабулге орналасқан соң британдық әскерлер кері тартылатыны айтылса да, Шуджаның билігі бүліктерді басу үшін британдық қолдауға және тайпа басшыларының қолдауын сатып алу үшін британдық қаржыға толығымен тәуелді болды. Британдықтар Ауғанстанға басып кіргенін жоққа шығарды, керісінше, олар "сыртқы әсерге және топтық қарсылыққа" қарсы Шуджаның заңды үкіметін қолдайтындарын мәлімдеді. 1841 жылғы қарашада Кабулда көтеріліс пен қырғын басталды. Британдықтар шешімсіздік танытып, келіспей, жеткіліксіз гарнизондарында қоршауға түсті. Британдықтар ең беделді сардарлармен келіссөздер жүргізді, олар қыс пен көтерілісшіл тайпалардың салдарынан көмекке үміттенбеді. Тұтқын Дост Мохаммадтың ұлы Мұхаммед Ақбар хан Кабулға келді және сардарлардың нақты басшысы болды. Олармен болған келісімде сэр Уильям Макнагтен қаза тапты, бірақ осыған қарамастан, британдықтар сардарлардың талаптарына келісіп, кері шегінді. Кері шегіну кезінде олар Гилзай тайпаларының шабуылына ұшырады және қарлы өткелдер арқылы болған шайқастарда 4500 сарбаз бен 12000 ілесушінің көбі қаза болды. Британдықтардың тек біреуі, доктор Уильям Брайдон ғана Джалалабадқа жетті, ал қалғандары тұтқынға алынды. Ақбар ханға адал Ауған әскерлері Қандаһар, Газни және Джалалабадтағы қалған британдық контингенттерін қоршауға алды. Газни түсті, бірақ басқа гарнизондар тұрып берді және Үндістаннан келген күшейте түсулердің көмегімен оларды қоршаудан шығарды. Кабулға жаңадан шабуылға дайындық жүріп жатқанда, жаңа генерал-губернатор лорд Элленбороу Кабулдан тұтқындарды босатып, жазалау шараларын қолданғаннан кейін британдық әскерлерге Ауғанстанды тастап кетуді бұйырды. Қандаһар мен Джалалабадтың әскерлері Ақбар ханнан тағы да жеңіліп, Газни мен Кабулды қайта басып алып, тонады, содан соң Қибер өткелі арқылы кері шегінуге дейін тұтқындарды құтқарып алды.
As a prelude to his invasion plans, the Governor General of India Lord Auckland issued the Simla Manifesto in October 1838, setting forth the necessary reasons for British intervention in Afghanistan. The manifesto stated that in order to ensure the welfare of India, the British must have a trustworthy ally on India's western frontier. The British claim that their troops were merely supporting Shah Shujah's small army in retaking what was once his throne fooled no one. Although the Simla Manifesto stated that British troops would be withdrawn as soon as Shuja was installed in Kabul, Shuja's rule depended entirely on British support to suppress rebellion and on British funds to buy the support of tribal chiefs. The British denied that they were invading Afghanistan, instead claiming they were supporting its legitimate Shuja government "against foreign interference and factious opposition". In November 1841 insurrection and massacre flared up in Kabul. The British vacillated and disagreed and were beleaguered in their inadequate cantonments. The British negotiated with the most influential sirdars, cut off as they were by winter and insurgent tribes from any hope of relief. Mohammad Akbar Khan, son of the captive Dost Mohammad, arrived in Kabul and became effective leader of the sirdars. At a conference with them Sir William MacNaghten was killed, but in spite of this, the sirdars' demands were agreed to by the British and they withdrew. During the withdrawal they were attacked by Ghilzai tribesmen and in running battles through the snowbound passes nearly the entire column of 4,500 troops and 12,000 camp followers were killed. Of the British only one, Dr. William Brydon, reached Jalalabad, while a few others were captured. Afghan forces loyal to Akbar Khan besieged the remaining British contingents at Kandahar, Ghazni and Jalalabad. Ghazni fell, but the other garrisons held out, and with the help of reinforcements from India their besiegers were defeated. While preparations were under way for a renewed advance on Kabul, the new Governor General Lord Ellenborough ordered British forces to leave Afghanistan after securing the release of the prisoners from Kabul and taking reprisals. The forces from Kandahar and Jalalabad again defeated Akbar Khan, retook and sacked Ghazni and Kabul, rescuing the prisoners before withdrawing through the Khyber Pass.
XIX ғасырдың ортасы
Кабулда бірнеше ай бойы болған хаостан кейін Мұхаммед Ақбар хан жергілікті билікті қолға алды және 1843 жылдың сәуірінде британдықтар босатып жіберген әкесі Дост Мұхаммед Ауғанстан тағына оралды. Келесі онжылдықта Дост Мұхаммед өзінің күш-жігерін Мазари-Шәриф, Кондуз, Бадахшан және Қандаһарды қайтарып алуға арнады. Мұхаммед Ақбар хан 1845 жылы қайтыс болды. Екінші ағылшын-сик соғысы (1848–49) кезінде Дост Мұхаммедтің Пешаварды алудағы соңғы әрекеті сәтсіз аяқталды. 1854 жылы британдықтар Дост Мұхаммедпен қарым-қатынасты қайта жаңартуға ниет білдірді, оны арадағы он екі жыл бойы назарда ұстамаған еді. 1855 жылғы Пешавар шарты дипломатиялық қатынастарды қайта ашты, әр тараптың аумақтық тұтастығына құрмет көрсетілетінін жариялады және екі тарап та бір-бірінің достарының достары, ал жауларының жаулары болып саналатынын бекітті. 1857 жылы 1855 жылғы шартқа қосымша, 1856 жылы Гератқа шабуыл жасаған парсылармен болған қақтығыс кезінде британдық әскери миссияның Қандаһарда (бірақ Кабулда емес) орналасуына рұқсат берілді. 1857 жылғы Үндістан көтерілісі кезінде кейбір британдық шенеуніктер Дост Мұхаммедке Пешаварды қайтаруды ұсынды, оның Бәнгла армиясының көтерілісші сепойларына қарсы қолдауына үміттене отырып, бірақ бұл пікірді Солтүстік-Батыс шебіндегі британдық саяси өкілдер қабылдамады, олар Дост Мұхаммедтің бұл әрекетті әлсіздік белгісі деп қарап, британдықтарға қарсы шығады деп сенді. 1863 жылы Дост Мұхаммед британдықтардың келісімімен Гератты қайта басып алды. Бірнеше айдан кейін ол қайтыс болды. Оның үшінші ұлы Шер Әлі хан, мұрагер деп жарияланды, бірақ 1868 жылға дейін ағасы Мұхаммед Әфзалдан (оның әскерлерін ұлы Абдуррахман басқарды) Кабулды қайтарып ала алмады. Содан кейін Абдуррахман Әмудария арқылы шегініп, мүмкіндік күтті. Бірінші ағылшын-афған соғысынан кейінгі жылдары, әсіресе 1857 жылғы Үндістандағы британдықтарға қарсы көтерілістен кейін, Лондондағы Либералдық партия үкіметтері Ауғанстанды буферлік мемлекет ретінде қарастырды. Шер Әлі 1868 жылы Кабулда билікке келген кезде, британдықтар оның үкіметін қару-жарақпен және қаржымен қолдауға дайын екенін көрді, бірақ одан артығын емес. Келесі он жылда Ауғанстан билеушісі мен Ұлыбритания арасындағы қарым-қатынас тұрақты түрде нашарлады. Ауған билеушісі Ресейдің оңтүстікке қарай кеңейіп келуінен алаңдады, олар 1873 жылға қарай Хиуа ханының, яғни билеушісінің жерлерін басып алған еді. Шер Әлі британдықтардан кеңес және қолдау сұрап елші жіберді. Алдыңғы жылы британдықтар ресейліктермен келісімге келді, онда ресейліктер Ауғанстанның солтүстік шекарасын құрметтеуге және Ауғанстан әмірінің аумақтарын өздерінің ықпал аймағынан тыс деп қарауға келісті. Алайда британдықтар көңілі толмаған Шер Әліге ешқандай кепілдік бермеді.
After months of chaos in Kabul, Mohammad Akbar Khan secured local control and in April 1843 his father Dost Mohammad, who had been released by the British, returned to the throne in Afghanistan. In the following decade, Dost Mohammad concentrated his efforts on reconquering Mazari Sharif, Konduz, Badakhshan, and Kandahar. Mohammad Akbar Khan died in 1845. During the Second Anglo Sikh War (1848–49), Dost Mohammad's last effort to take Peshawar failed. By 1854 the British wanted to resume relations with Dost Mohammad, whom they had essentially ignored in the intervening twelve years. The 1855 Treaty of Peshawar reopened diplomatic relations, proclaimed respect for each side's territorial integrity, and pledged both sides as friends of each other's friends and enemies of each other's enemies. In 1857 an addendum to the 1855 treaty permitted a British military mission to become a presence in Kandahar (but not Kabul) during a conflict with the Persians, who had attacked Herat in 1856. During the Indian Rebellion of 1857, some British officials suggested restoring Peshawar to Dost Mohammad, in return for his support against the rebellious sepoys of the Bengal Army, but this view was rejected by British political officers on the North West frontier, who believed that Dost Mohammad would see this as a sign of weakness and turn against the British. In 1863 Dost Mohammad retook Herat with British acquiescence. A few months later, he died. Sher Ali Khan, his third son, and proclaimed successor, failed to recapture Kabul from his older brother, Mohammad Afzal (whose troops were led by his son, Abdur Rahman) until 1868, after which Abdur Rahman retreated across the Amu Darya and bided his time. In the years immediately following the First Anglo Afghan War, and especially after the Indian Rebellion of 1857 against the British in India, Liberal Party governments in London took a political view of Afghanistan as a buffer state. By the time Sher Ali had established control in Kabul in 1868, he found the British ready to support his regime with arms and funds, but nothing more. Over the next ten years, relations between the Afghan ruler and Britain deteriorated steadily. The Afghan ruler was worried about the southward encroachment of Russia, which by 1873 had taken over the lands of the khan, or ruler, of Khiva. Sher Ali sent an envoy seeking British advice and support. The previous year the British had signed an agreement with the Russians in which the latter agreed to respect the northern boundaries of Afghanistan and to view the territories of the Afghan Emir as outside their sphere of influence. The British, however, refused to give any assurances to the disappointed Sher Ali.
Екінші ағылшын-афған соғысы, 18781880
1878 жылғы маусымда Берлинде өткен конгресспен Еуропадағы Ресей мен Ұлыбритания арасындағы шиеленіс аяқталғаннан кейін Ресей назарын Орталық Азияға бұрды. Сол жазда Ресей Кабулға шақырусыз дипломатиялық миссия жіберді. Шер Али оларды елден шығаруға тырысты, бірақ сәтті болмады. Ресей елшілері 1878 жылғы 22 шілдеде Кабулға келді. 14 тамызда британдықтар Шер Алидің де британдық миссияны қабылдауын талап етті. Әмір британдық миссияны қабылдаудан бас тартып, жіберілген жағдайда тоқтатып тастаймын деп қорқытты. Вице-король лорд Литон 1878 жылдың қыркүйегінде Кабулға дипломатиялық миссияны жіберді, бірақ миссия Хайбер асуының шығыс жаққа қарай бетке алғанда кері қайтарылды, бұл Екінші ағылшын-афған соғысын тудырды. Британияның шамамен 40 мың жауынгері үш бағыттан Ауғанстанға енген әскери колонналарға бөлінді. Қатты алаңдаған Шер Али көмек сұрау үшін патшаға жеке бас баруға тырысты, бірақ мүмкін болмағандықтан Мазари-Шарифке қайтып оралды, онда 1879 жылғы 21 ақпанда қайтыс болды. Британдық әскерлер елдің көп бөлігін басып алғаннан кейін, Шер Алидің ұлы және мұрагері Мұхаммед Яқуб Хан қақтығысты тез аяқтау үшін 1879 жылғы мамыр айында Гандамак шартына қол қойды. Осы келісімге сәйкес, жылдық жәрдемақы және шетелдік агрессия болған жағдайда көмек көрсету туралы шартты уәделерге байланысты Яқуб Ауғанстанның сыртқы саясатын британдықтарға жүктеді. Британдық өкілдер Кабул және басқа да қалаларға орналасты, британдық бақылау Хайбер және Мишни асуларына дейін кеңейтілді, ал Ауғанстан британдықтарға түрлі шекаралық аймақтар мен Кветтаны берді. Содан кейін британдық әскерлер кері шегінді. Бірақ көп ұзамай Кабулдағы көтеріліс 1879 жылғы 3 қыркүйекте Кабулдағы Ұлыбританияның резиденці сэр Пьер Кавангари мен оның күзетшілерінің және қызметкерлерінің қаза тауып, оқиғаға себепкер болды. Генерал-майор сэр Фредерик Робертс Кабул далалық әскерін Шутаргардан асуы арқылы Ауғанстанның орталық бөлігіне жеткізіп, 1879 жылғы 6 қазанда Шар Асиабта Ауған армиясын жеңіп, Кабулды басып алды. Ғази Мұхаммед Жан Хан Вардак көтеріліс ұйымдастырып, Кабул маңындағы британдық әскерлерге шабуыл жасады, бірақ 1879 жылғы желтоқсандағы Шерпур казармасының қоршауындағы жеңілісі осы көтеріліске соққы берді. Кавангари мен оның қызметкерлерінің өлтірілуіне қатысы бар деген күдікпен Яқуб Хан тақтан бас тартуға мәжбүр болды. Британдықтар Ауғанстанды бірнеше билеушілерге бөлу немесе Яқубтың інісі Әйүп Ханды таққа отырғызу сияқты бірқатар саяси шешімдерді қарастырды, бірақ ақырында оның орнына оның туысы Абдуррахман Ханды әмір етуге шешім қабылдады. Гераттың губернаторы қызметін атқарып жүрген Әйүп Хан көтеріліс көтеріп, 1880 жылғы шілдеде Майванд шайқасында британдық отрядты жеңіп, Қандаһарды қоршауға алды. Робертс кейін Кабулдан британдық негізгі күшін бастап, қыркүйекте Қандаһар шайқасында Әйүп Ханды жеңіп, оның көтерілісін аяқтады. Абдуррахман Хан Гандамак шартын бекітіп, Яқуб Хан берген аумақтарды британдықтардың бақылауында қалдырып, қорғаныс пен жәрдемақыға алмасу шартымен Ауғанстанның сыртқы саясатын британдықтардың бақылауына берді. Британдықтардың Кабулдағы британдық резиденцін ұстап тұру саясатынан бас тартып, бірақ барлық мақсаттарына жеткеннен кейін, британдықтар кері шегінді.
After tension between Russia and Britain in Europe ended with the June 1878 Congress of Berlin, Russia turned its attention to Central Asia. That same summer, Russia sent an uninvited diplomatic mission to Kabul. Sher Ali tried, but failed, to keep them out. Russian envoys arrived in Kabul on 22 July 1878 and on 14 August, the British demanded that Sher Ali accept a British mission too. The amir not only refused to receive a British mission but threatened to stop it if it were dispatched. Lord Lytton, the viceroy, ordered a diplomatic mission to set out for Kabul in September 1878 but the mission was turned back as it approached the eastern entrance of the Khyber Pass, triggering the Second Anglo Afghan War. A British force of about 40,000 fighting men was distributed into military columns which penetrated Afghanistan at three different points. An alarmed Sher Ali attempted to appeal in person to the Tsar for assistance, but unable to do so, he returned to Mazari Sharif, where he died on 21 February 1879. With British forces occupying much of the country, Sher Ali's son and successor, Mohammad Yaqub Khan, signed the Treaty of Gandamak in May 1879 in order to put a quick end to the conflict. According to this agreement and in return for an annual subsidy and vague assurances of assistance in case of foreign aggression, Yaqub relinquished control of Afghan foreign affairs to the British. British representatives were installed in Kabul and other locations, British control was extended to the Khyber and Michni Passes, and Afghanistan ceded various frontier areas and Quetta to Britain. The British forces then withdrew. Soon afterwards, an uprising in Kabul led to the killings of Britain's Resident in Kabul, Sir Pierre Cavagnari and his guards and staff on 3 September 1879, provoking the second phase of the Second Afghan War. Major General Sir Frederick Roberts led the Kabul Field Force over the Shutargardan Pass into central Afghanistan, defeated the Afghan Army at Char Asiab on 6 October 1879 and occupied Kabul. Ghazi Mohammad Jan Khan Wardak staged an uprising and attacked British forces near Kabul in the Siege of the Sherpur Cantonment in December 1879, but his defeat there resulted in the collapse of this rebellion. Yaqub Khan, suspected of complicity in the killings of Cavagnari and his staff, was obliged to abdicate. The British considered a number of possible political settlements, including partitioning Afghanistan between multiple rulers or placing Yaqub's brother Ayub Khan on the throne, but ultimately decided to install his cousin Abdur Rahman Khan as emir instead. Ayub Khan, who had been serving as governor of Herat, rose in revolt, defeated a British detachment at the Battle of Maiwand in July 1880 and besieged Kandahar. Roberts then led the main British force from Kabul and decisively defeated Ayub Khan in September at the Battle of Kandahar, bringing his rebellion to an end. Abdur Rahman had confirmed the Treaty of Gandamak, leaving the British in control of the territories ceded by Yaqub Khan and ensuring British control of Afghanistan's foreign policy in exchange for protection and a subsidy. Abandoning the provocative policy of maintaining a British resident in Kabul, but having achieved all their other objectives, the British withdrew.
Темір әмір, 1880-1901 жылдар
Британдықтардың мүдделеріне қатысты, Абдур Рахман олардың тілектерін қабылдады: халықтарын біріктіре алатын күшті, зиялы көшбасшы; және ол елдің сыртқы саясатына британдық бақылау мен британдық буферлік мемлекет саясаты арқылы билігіне шектеу қоюға дайын болды. Оның жиырма бір жылдық билігі патшалықты жаңғырту және басқаруға бағытталған күш-жігермен ерекшеленді, оның шекарасы онымен шектесетін екі империямен белгіленді. Абдур Рахман бар күшін қазіргі Ауғанстан мемлекетін құруға жұмсады. Ол Ауғанстанды үш жолмен нығайтты. Ол түрлі бүліктерді басып, жеңісінен кейін қатаң жазалау, өлім жазасы және жер аудару шараларын қолданды. Паштун тайпаларының күшін күштеп оларды қоныс аудару арқылы жойды. Ол өзінің ең күшті паштун қарсыластарын – Гилзайларды және басқа тайпаларды оңтүстік және оңтүстік-орталық Ауғанстаннан Хиндукуштың солтүстігіндегі, негізінен паштун емес халық тұратын аймақтарға көшірді. Кабулдың солтүстігіндегі Кафиристанның соңғы мұсылман емес халқы ислам дінін қабылдауға мәжбүр болды. Соңында, ол бұрынғы рулық шекаралардан өзгеше провинциялық әкімшілік жүйе құрды. Өңір әкімдері жергілікті мәселелерде үлкен билікке ие болды, ал оларға салық жинауды және наразылықты басу үшін әскер берілді. Абдур Рахман тиімді барлау жүйесін құру арқылы осы әкімдерді жақыннан бақылап отырды. Оның билігінде рулық ұйым ыдырай бастады, себебі провинциялық үкімет қызметкерлері жерді дәстүрлі клан және ру шегінен тыс ауыстыруға рұқсат берді. Паштундар өзбектермен соғысып, оларды жеңіп, оларды бағынышты халық ретінде қарады, оларға қатысты кемсітушілік көрінді. Ресейге қарсы стратегиялық мүдделер үшін британдықтар ауғандарға қару-жарақ беріп, Ауғанстанның солтүстігін паштундармен отарлауын қолдады, бұл өзбек жеріне паштун отарлаушыларының көптеп қоныс аударуын білдірді. Ауғанстанды құрайтын бөлінген аймақтардан біртұтас ұлт құрумен қатар, Абдур Рахман тұрақты армия мен алғашқы институционалды бюрократия құру арқылы патшалығын жаңғыртуға тырысты. Өзінің билеушілігіне қарамастан, Абдур Рахман патшалық әміршілер, маңызды тұлғалар мен діни көшбасшылардан тұратын лоя жирганы шақырды. Өзінің өмірбаяндық еңбегінде Абдур Рахман үш мақсатты атады: тайпаларды бағындыру, күшті, көрінетін армия арқылы үкіметтік бақылауды кеңейту және билеуші мен патша отбасының билігін нығайту. 1885 жылы Равалпиндиге сапары кезінде Әмір Үндістанның вице-падишасынан Кабулға асыл текті және биліктегі отбасынан шыққан мұсылман елшісін жіберуді өтінді. Мырза Ата Улла Хан, Сардар Бахадур хан Бахадур Мырза Факир Улла Ханның ұлы (Саман Бурж Вазирабад), Раджауридің Джаррал Раджпут Раджаларының тікелей ұрпағы, Әмірдің таңдауы бойынша Кабулға британ елшісі болып тағайындалды. Абдур Рахман технологиялық прогреске де көңіл бөлді. Ол Ауғанстанға шетелдік дәрігерлерді, инженерлерді (әсіресе тау-кен өндірісі үшін), геологтарды және баспагерлерді шақырды. Ол Еуропадан машиналар әкеліп, сабын, шам және былғары бұйымдарын шығаратын шағын зауыттар ашуға ықпал етті. Ол коммуникация, көлік және суару мәселелері бойынша Еуропадан техникалық кеңес алды. Жергілікті ауған тайпалары осы жаңғыруға қарсылық көрсетті. Жол салушылар жергілікті жауынгерлерден қорғалуы керек болды. Дегенмен, осы ауқымды ішкі саясатына қарамастан, Абдур Рахманның сыртқы саясаты толығымен шетелдік қолында болды. Алғашқы маңызды шекаралық дау 1885 жылғы Панджед дағдарысы болды, оны Ресейдің Орталық Азияға басып кіруі тудырды. 1884 жылы Мерв (қазіргі Мары) оазисін басып алғаннан кейін, Ресей әскерлері Ауғанстанмен тікелей шектесіп тұрды. Панджед оазисіне қатысты талаптар талқыланды, ресейліктер аймақтың барлық түркімендік жерлерін иеленуге құштар болды. 1885 жылғы көктемде ауған әскерлерімен шайқасқаннан кейін оазисті ресейліктер басып алды. Ресей мен Ұлыбритания әскерлері дереу ескертілді, бірақ екі держава келісімге келді: оазис Ресейдің иелігінде болды, ал Ұлыбритания орыстардың одан әрі ілгерілеуін тоқтата алады деп сенді. Ауғанстанның бұл мәселеге қатысы болмағандықтан, бірлескен англо-орыс шекара комиссиясы ресейліктердің алға жылжу кезінде басып алған ең алыс аумақты тастап, Панджедті ұстап тұруға келісті. Бұл келісім шекаралық учаскелер бойынша Ауғанстан үшін Амудариядағы тұрақты солтүстік шекараны белгіледі, бірақ сонымен қатар көптеген аумақтарды, әсіресе Панджед маңындағы жерлерді жоғалтты. Абдур Рахманның билігінде шекараланған ауған шекарасының екінші бөлігі Вахан болды. Британдықтар Абдур Рахманның осы шалқая аймаққа бағынуын талап етті, онда тәртіпсіз қиырғыз тайпалары билік етті; ол британдық компромиске көнуден бас тарта алмады. 1895 және 1896 жылдары тағы бір бірлескен англо-орыс шекара комиссиясы Ауғанстанның солтүстік-шығысындағы, Қытай аумағымен шектесетін шекараны белгіледі (бірақ қытайлар екі ел арасындағы шекара ретінде 1964 жылға дейін ресми түрде қабылдамады). Абдур Рахман үшін Ауғанстанның паштун аймағы арқылы Үндістанмен шекараны белгілеу әлдеқайда маңызды болды, және осы кезеңде Дұран сызығы салынды. Британдықтардың қысымымен Абдур Рахман 1893 жылы британ үндістандық сыртқы хатшысы, сэр Мортимер Дұран басшылығындағы миссияны қабылдауға келісті, ол паштун аумақтарында британдық және ауғандық бақылау шегін анықтауға тиіс болды. Дұран мен Абдур Рахман 1893 жылдың соңына дейін шекара шектерін келісіп алды, бірақ Абдур Рахманның кейбір аймақтарды ерікті түрде бергендігіне қатысты күмәндер бар. Ол Дұран сызығын саяси жауапкершіліктің бөлек аймақтарын белгілеу ретінде қарастырғаны және оның кейбір бөліктеріне (мысалы, Курам және Читрал) бақылауды ресми түрде бермегені туралы мәліметтер болды, олар бұрын Гандамак шарты бойынша британдық бақылауда болған. Дұран сызығы тайпаларды кесіп өтті және демографиялық немесе әскери стратегиялық жағдайға ешқандай қатысы болмады. Бұл сызық шекаралық аймақтар арасында бейбітшілікке емес, Ауғанстан мен британдық Үндістан үкіметтері арасындағы, кейіннен Ауғанстан мен Пәкістан арасындағы Паштунистан немесе «Паштундар елі» деп белгілі болған мәселе бойынша қызу дауға негіз салды. (Малаканд қоршауына қараңыз). Абдур Рахман Ауғанстанда билігін орнатқанының ең айқын көрінісі – оның үлкен ұлы Хабибулла ханның 1901 жылғы қазан айында әкесінің қайтыс болуынан кейін таққа бейбіт түрде отыруы болды. Абдур Рахман көптеген балаларына ие болғанымен, Хабибулланы ізбасар ретінде тәрбиеледі және оның басқа ұлдарын биліктен алдырып, Кабулде оның бақылауында ұстап, мұрагерлікке таласу мүмкіндігін жойды.
As far as British interests were concerned, Abdur Rahman answered their prayers: a forceful, intelligent leader capable of welding his divided people into a state; and he was willing to accept limitations to his power imposed by British control of his country's foreign affairs and the British buffer state policy. His twenty one year reign was marked by efforts to modernize and establish control of the kingdom, whose boundaries were delineated by the two empires bordering it. Abdur Rahman turned his considerable energies to what evolved into the creation of the modern state of Afghanistan. He achieved this consolidation of Afghanistan in three ways. He suppressed various rebellions and followed up his victories with harsh punishment, execution, and deportation. He broke the stronghold of Pashtun tribes by forcibly transplanting them. He transplanted his most powerful Pashtun enemies, the Ghilzai, and other tribes from southern and south central Afghanistan to areas north of the Hindu Kush with predominantly non Pashtun populations. The last non Muslim Afghans of Kafiristan north of Kabul were forcefully converted to Islam. Finally, he created a system of provincial governorates different from old tribal boundaries. Provincial governors had a great deal of power in local matters, and an army was placed at their disposal to enforce tax collection and suppress dissent. Abdur Rahman kept a close eye on these governors, however, by creating an effective intelligence system. During his reign, tribal organization began to be eroded as provincial government officials allowed land to change hands outside the traditional clan and tribal limits. The Pashtuns battled and conquered the Uzbeks and forced them into the status of ruled people who were discriminated against. Out of anti Russian strategic interests, the British assisted the Afghan conquest of the Uzbek Khanates, giving weapons to the Afghans and supporting the Afghan government's colonization of northern Afghanistan by Pashtuns, which involved sending massive amounts of Pashtun colonists onto Uzbek land. In addition to forging a nation from the splintered regions making up Afghanistan, Abdur Rahman tried to modernize his kingdom by forging a regular army and the first institutionalized bureaucracy. Despite his distinctly authoritarian personality, Abdur Rahman called for a loya jirga, an assemblage of royal princes, important notables, and religious leaders. According to his autobiography, Abdur Rahman had three goals: subjugating the tribes, extending government control through a strong, visible army, and reinforcing the power of the ruler and the royal family. During his visit to Rawalpindi in 1885, the Amir requested the Viceroy of India to depute a Muslim Envoy to Kabul who was noble birth and of ruling family background. Mirza Atta Ullah Khan, Sardar Bahadur s/o Khan Bahadur Mirza Fakir Ullah Khan (Saman Burj Wazirabad), a direct descendant of Jarral Rajput Rajas of Rajauri, was selected and approved by the Amir to be the British Envoy to Kabul. Abdur Rahman also paid attention to technological advance. He brought foreign physicians, engineers (especially for mining), geologists, and printers to Afghanistan. He imported European machinery and encouraged the establishment of small factories to manufacture soap, candles, and leather goods. He sought European technical advice on communications, transport, and irrigation. Local Afghan tribes strongly resisted this modernization. Workmen making roads had to be protected by the army against local warriors. Nonetheless, despite these sweeping internal policies, Abdur Rahman's foreign policy was completely in foreign hands. The first important frontier dispute was the Panjdeh crisis of 1885, precipitated by Russian encroachment into Central Asia. Having seized the Merv (now Mary) Oasis by 1884, Russian forces were directly adjacent to Afghanistan. Claims to the Panjdeh Oasis were in debate, with the Russians keen to take over all the region's Turkoman domains. After battling Afghan forces in the spring of 1885, the Russians seized the oasis. Russian and British troops were quickly alerted, but the two powers reached a compromise; Russia was in possession of the oasis, and Britain believed it could keep the Russians from advancing any farther. Without an Afghan say in the matter, the Joint Anglo Russian Boundary Commission agreed that the Russians would relinquish the farthest territory captured in their advance but retain Panjdeh. This agreement on these border sections delineated for Afghanistan a permanent northern frontier at the Amu Darya, but also involved the loss of much territory, especially around Panjdeh. The second section of Afghan border demarcated during Abdur Rahman's reign was in the Wakhan. The British insisted that Abdur Rahman accept sovereignty over this remote region, where unruly Kyrgyz held sway; he had no choice but to accept Britain's compromise. In 1895 and 1896, another Joint Anglo Russian Boundary Commission agreed on the frontier boundary to the far northeast of Afghanistan, which bordered Chinese territory (although the Chinese did not formally accept this as a boundary between the two countries until 1964.) For Abdur Rahman, delineating the boundary with India (through the Pashtun area) was far more significant, and it was during his reign that the Durand Line was drawn. Under pressure, Abdur Rahman agreed in 1893 to accept a mission headed by the British Indian foreign secretary, Sir Mortimer Durand, to define the limits of British and Afghan control in the Pashtun territories. Boundary limits were agreed on by Durand and Abdur Rahman before the end of 1893, but there is some question about the degree to which Abdur Rahman willingly ceded certain regions. There were indications that he regarded the Durand Line as a delimitation of separate areas of political responsibility, not a permanent international frontier, and that he did not explicitly cede control over certain parts (such as Kurram and Chitral) that were already in British control under the Treaty of Gandamak. The Durand Line cut through tribes and bore little relation to the realities of demography or military strategy. The line laid the foundation not for peace between the border regions, but for heated disagreement between the governments of Afghanistan and British India, and later, Afghanistan and Pakistan over what came to be known as the issue of Pashtunistan or 'Land of the Pashtuns'. (See Siege of Malakand). The clearest manifestation that Abdur Rahman had established control in Afghanistan was the peaceful succession of his eldest son, Habibullah Khan, to the throne on his father's death in October 1901. Although Abdur Rahman had fathered many children, he groomed Habibullah to succeed him, and he made it difficult for his other sons to contest the succession by keeping power from them and sequestering them in Kabul under his control.
Хабибулла Хан, 19011919
Хабибулла хан, Абдур Рахман ханның үлкен ұлы және құл анасының баласы, өзінің ұлы үшін таққа таласқан әкесінің (Дост Мұхаммедтің немересі) әйеліне байланысты сарайдағы интригаларды жақыннан бақылады. Әкесі құрған әскердің қолдауымен билікке ие болған Хабибулла, Абдур Рахман сияқты қатаң билеуші болған жоқ. Осының салдарынан, оның тұсында діни басшылардың және патшаның туысы Махмуд Тарзидің ықпалы артты. Махмуд Тарзи, жоғары білімді, көп саяхат жасаған ақын және журналист, Хабибулланың келісімімен ауған ұлттық газетін құрды. 1919 жылға дейін ол газетті үкімет пен қоғамдағы батыстық үлгідегі өзгерістерге дін басыларының қарсылығын жоққа шығару, Ауғанстанның толық тәуелсіздігін жақтау және басқа да реформалар үшін платформа ретінде пайдаланды. Тарзидің құдай сүйгіш ауған ұлтшылдығы Азия реформаторларының келер ұрпағына үлкен әсер етті. 1904 жылы Иранмен шекара нақты белгіленді, бұрынғы 1872 жылы британдық комиссия салған белгісіз сызық алмастырылды. Бірақ Хелманд өзенінің суларын бөлісу туралы келісімге келу мүмкін болмады. Осы кезеңде Ауғанстанға қатысты барлық сыртқы саяси оқиғалар сияқты, Ресей мен Ұлыбритания арасындағы "Ұлы ойынның" аяқталуы Ауғанстан билеушісінің қатысуынсыз өтті. 1907 жылғы Англо-орыс конвенциясы (Санкт-Петербург конвенциясы) аймақты Ресей мен Ұлыбританияның ықпалындағы жекелеген аймақтарға бөліп қана қоймай, Ауғанстанның бейтараптығының негізін де қалады. Конвенцияда Ресейдің Ауғанстан осы ықпал аймасынан тыс екенін мойындауы және Ауғанстанмен қарым-қатынастар мәселелері бойынша Ұлыбританиямен тікелей кеңесуі көзделді. Ұлыбритания өз тарапынан Ауғанстан аумағын басып алуға немесе қосып алуға, сондай-ақ Ауғанстанның ішкі істеріне араласуға уәде берді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ауғанстан Түркияны қолдауға жасалған қысымға қарамастан бейтараптығын сақтады, себебі түрік сұлтаны өзінің мемлекетінің қасиетті соғыс деп есептейтін соғысқа қатысуын жариялады. Дегенмен, Хабибулла 1915 жылы Кабулда Үнді-неміс-түрік миссиясын қабылдады, оның номиналды жетекшісі үнді ұлтшылы Махендра Пратап болды, ал миссияны Оскар Нидермайер және неміс өкілі Вернер Отто фон Хентиг басқарды. Ұзақ ойланудан кейін ол Орталық державалардан британдық Үндістанға шабуыл жасау үшін үлкен сомада ақша және қару-жарақ алуға келісім алды. Бірақ, салмақты Ауған билеушісі соғысты бір жақты екіншісіне қарсы пайдалану мүмкіндігі ретінде қарастырды, сондықтан ол британдықтарға Орталық державалардың Үндістанға шабуыл жасауына қарсы тұруды ұсынды, оның орнына Ауғанстанның сыртқы саясатына британдық бақылауын тоқтатуды сұрады.
Habibullah Khan, Abdur Rahman Khan's eldest son and child of a slave mother, kept a close watch on the palace intrigues revolving around his father's more distinguished wife (a granddaughter of Dost Mohammad), who sought the throne for her own son. Although made secure in his position as ruler by virtue of support from the army which was created by his father, Habibullah was not as domineering as Abdur Rahman. Consequently, the influence of religious leaders as well as that of Mahmud Tarzi, a cousin of the king, increased during his reign. Mahmud Tarzi, a highly educated, well traveled poet and journalist, founded an Afghan nationalist newspaper with Habibullah's agreement, and until 1919 he used the newspaper as a platform for rebutting clerical criticism of Western influenced changes in government and society, for espousing full Afghan independence, and for other reforms. Tarzi's passionate Afghan nationalism influenced a future generation of Asian reformers. The boundary with Iran was firmly delineated in 1904, replacing the ambiguous line made by a British commission in 1872. Agreement could not be reached, however, on sharing the waters of the Helmand River. Like all foreign policy developments of this period affecting Afghanistan, the conclusion of the "Great Game" between Russia and Britain occurred without the Afghan ruler's participation. The 1907 Anglo Russian Convention (the Convention of St. Petersburg) not only divided the region into separate areas of Russian and British influence but also established foundations for Afghan neutrality. The convention provided for Russian acquiescence that Afghanistan was now outside this sphere of influence, and for Russia to consult directly with Britain on matters relating to Russian Afghan relations. Britain, for its part, would not occupy or annex Afghan territory, or interfere in Afghanistan's internal affairs. During World War I, Afghanistan remained neutral despite pressure to support Turkey when its sultan proclaimed his nation's participation in what it considered a holy war. Habibullah did, however, entertain an Indo German–Turkish mission in Kabul in 1915 that had as its titular head the Indian nationalist Mahendra Pratap and was led by Oskar Niedermayer and the German legate Werner Otto von Hentig. After much procrastination, he won an agreement from the Central Powers for a huge payment and arms provision in exchange for attacking British India. But the crafty Afghan ruler clearly viewed the war as an opportunity to play one side off against the other, for he also offered the British to resist a Central Powers attack on India in exchange for an end to British control of Afghan foreign policy.
Үшінші ағылшын-ауған соғысы және тәуелсіздік
Аманулланың он жылдық билігі Ауғанстанда сыртқы және ішкі саясаттағы күрт өзгерістердің бастауы болды. Аманулла толық тәуелсіздік жариялап, үшінші ағылшын-ауған соғысын тудырды. Аманулла сыртқы державалармен жаңа қарым-қатынастар орнатып сыртқы саясатты өзгертіп, әлеуметтік, саяси және экономикалық реформалары арқылы ішкі саясатты түрлендірді. Оның билігі күрт аяқталғанымен, ол бірқатар маңызды жетістіктерге қол жеткізді, ал оның күш-жігері Ауғанстанның тайпалық ыдырауы мен Ресей мен Ұлыбританияның іс-қимылдарына, оның саяси жаңылыстарына қарағанда көбірек сәтсіздікке ұшырады. Аманулла билікке 1917 жылғы Ресей революциясынан кейін Ресей мен Ұлыбритания арасындағы келісімнің бұзылу кезінде келді. Ауғанстан тағы да ірі державалардың бір-біріне қарсы схемаларын ойнайтын аренаға айналды. Елін жаңғыртуға және барлық шетелдік ықпалды жоюға ұмтылған Аманулла өзінің билік базасын нығайтуға тырысты. Ауған сарайындағы интригалар мен Үндістандағы саяси және азаматтық наразылықтар арасында ол Ауғанстанның ішкі бөліністерінен назарды аударуға және барлық топтарды өзіне біріктіру үшін британдықтарға шабуыл жасауға тырысты. Үндістандағы азаматтық наразылықты Дюранд желісіне әскерлерді жөнелтуге сылтау ретінде пайдаланып, 1919 жылдың 3 мамырында Ауған әскерлері Хайбер асуының батыс жағындағы шекарадан өтіп, сәуір айындағы көтерілістің ошағы болған Бағ ауылын басып алды. Жауап ретінде Үндістан үкіметі толық жұмылдыруға бұйрық берді және 1919 жылдың 6 мамырында соғыс жариялады. Британдықтар үшін бұл Бірінші дүниежүзілік соғыстан қалпына келу кезеңі болды. Үндістанда дислокацияланған әскерлердің көп бөлігі демобилизация күтіп, Ұлыбританияға оралуға асыққан резервшілер мен аумақтық әскерлер болды, ал қолда бар бірнеше тұрақты полктер бес жылдық шайқастан шаршап, құлдыраған еді. Британдықтар аймақта алғаш рет әуе күштерін қолданды және Ауғанстан тарихындағы әуеден жасалған алғашқы бомбалау кезінде Корольдің резиденциясы тікелей нысанаға алынды. Бұл шабуылдар соғыс бітуіне ықпал етті, бірақ Аманулла патшаның наразылығын тудырды. Ол былай деп жазды: "Лондонға цеппелиндермен бомба тастауды ең қатыгездік деп айыптағандары және ғибадатханалар мен қасиетті орындарды бомбалауды ең қорқынышты әрекет деп санағандары өте өкінішті. Ал енді біз мұндай операциялар батыстағы барлық өркениетті халықтар арасында кең таралған әдет екенін өз көзімізбен көріп отырмыз". Шайқас 1919 жылдың тамызында аяқталды және Ұлыбритания 1919 жылғы ағылшын-ауған келісімінің шарттарын диктациялады, бұл уақытша қарулы келісім, біршама түсініксіз түсіндірме бойынша, Ауғанстанның сыртқы істерде өзін-өзі анықтау құқығын қамтамасыз етті. 1921 жылы соңғы келіссөздер аяқталғанға дейін Ауғанстан 1919 жылы Кеңес Одағының жаңа үкіметімен дипломатиялық қатынастарды орнатуды қоса алғанда, ешқандай бөгетсіз өз сыртқы саясатын жүргізе бастаған еді. 1920 жылдары Ауғанстан көптеген ірі мемлекеттермен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты.
Amanullah's ten years of reign initiated a period of dramatic change in Afghanistan in both foreign and domestic politics. Amanullah declared full independence and sparked the Third Anglo Afghan War. Amanullah altered foreign policy in his new relations with external powers and transformed domestic politics with his social, political, and economic reforms. Although his reign ended abruptly, he achieved some notable successes, and his efforts failed as much due to the centrifugal forces of tribal Afghanistan and the machinations of Russia and Britain as to any political folly on his part. Amanullah came to power just as the entente between Russia and Britain broke down following the Russian Revolution of 1917. Once again Afghanistan provided a stage on which the great powers played out their schemes against one another. Keen to modernise his country and remove all foreign influence, Amanullah, sought to shore up his powerbase. Amidst intrigue in the Afghan court, and political and civil unrest in India, he sought to divert attention from the internal divisions of Afghanistan and unite all faction behind him by attacking the British. Using the civil unrest in India as an excuse to move troops to the Durand Line, Afghan troops crossed the border at the western end of the Khyber Pass on 3 May 1919 and occupied the village of Bagh, the scene of an earlier uprising in April. In response, the Indian government ordered a full mobilisation and on 6 May 1919 declared war. For the British it had come at a time when they were still recovering from the First World War. The troops that were stationed in India were mainly reserves and Territorials, who were awaiting demobilisation and keen to return to Britain, whilst the few regular regiments that were available were tired and depleted from five years of fighting. British forces deployed air forces for the first time in the region, and the King's home was directly targeted in what is the first case of aerial bombardment in Afghanistan's history. The attacks played a key role in forcing an armistice but brought an angry rebuke from King Amanullah. He wrote: "It is a matter of great regret that the throwing of bombs by zeppelins on London was denounced as a most savage act and the bombardment of places of worship and sacred spots was considered a most abominable operation. While we now see with our own eyes that such operations were a habit which is prevalent among all civilized people of the west". The fighting concluded in August 1919 and Britain virtually dictated the terms of the Anglo Afghan Treaty of 1919, a temporary armistice that provided, on one somewhat ambiguous interpretation, for Afghan self determination in foreign affairs. Before final negotiations were concluded in 1921, however, Afghanistan had already begun to establish its own foreign policy without repercussions anyway, including diplomatic relations with the new government in the Soviet Union in 1919. During the 1920s, Afghanistan established diplomatic relations with most major countries.
Аманұлла хан, 1919-1929 жылдар
1919 жылғы 20 ақпанда Хабибулла хан аң аулау кезінде қаза тапты. Ол мұрагерлік туралы жарияламады, бірақ үшінші ұлы Аманулла ханға Кабул қаласын басқаруды тапсырды. Аманулланың Насрулла хан есімді ағасы болған. Алайда, Аманулланың ұлттық қазына мен әскерге бақылауы болғандықтан, билікті қолға алуға мүмкіндігі зор болды. Әскердің қолдауы Амануллаға басқа талапкерлерді басып тастауға және оған адалдық серт бермеген туыстарын түрмеге қамауға мүмкіндік берді. Бірнеше айдың ішінде жаңа әмір көптеген тайпа басшыларының адалдығын жеңіп алып, қалаларды өз бақылауына алды. Аманулла ханның реформаларына Еуропаның зор ықпалы тиді. Бұл Махмуд Тарзидің ықпалымен болды, ол Аманулла ханның әкесінің күйеуі және сыртқы істер министрі болған. Махмуд Тарзи – жоғары білімді, көп саяхат жасаған ақын, журналист және дипломат. Ол Ауғанстанға еуропалық киім мен әдеп-ғұрыптарды әкелген маңызды тұлға болды. Ол сондай-ақ әйелдердің құқықтары, білім алу құқығы және баспасөз бостандығы сияқты прогрессивті реформалар үшін күресті. Тарзи және басқалардың әкелген осы идеяларын Аманулла хан құптады. 1926 жылы Аманулла Ауғанстан әмірлігін жойып, өзін король деп жариялап, Ауғанстан Корольдігін құрды. 1927 және 1928 жылдары король Аманулла хан мен оның әйелі Сорая Тарзи Еуропаға сапар жасады. Бұл сапарда олар зор құрметке бөленіп, той-думандар ұйымдастырылды. Шындығында, 1928 жылы Ауғанстан королі мен королевасы Оксфорд университетінен құрметті дипломдар алды. Бұл Түркия мен Египет сияқты басқа да мұсылман елдерінің де жаңғыру жолында болған кезі еді. Король Аманулла Еуропаның әлеуметтік прогресіне қатты әсерленгендіктен, оларды бірден енгізуге тырысты, бірақ бұл консервативті қоғамның қарсылығына ұшырап, ақырында оның құлауына әкелді. Аманулла Ауғанстан ішінде ертеде танымал болды және елді жаңғырту үшін өкіметін пайдаланды. Аманулла аймақта ұлдар мен қыздарға арналған жаңа, әлемдік мектептер ашты және әйелдерге қатысты қатаң киім талаптары сияқты ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрлерді жойды. Ол жаңа астана салды және Еуропа мен Азиямен сауданы арттырды. Сонымен қатар, ол тең құқықтар мен жеке бостандықтарды қамтитын жаңа конституцияны ұсынды. Алайда, бұл жылдам жаңғыру кері әсер етіп, 1925 жылы Хост көтерілісі деп белгіленген реакциялық көтеріліске әкелді. 1927 жылдың соңында Аманулла Еуропаға сапар шеккеннен кейін, оның билігіне қарсылық күшейді. Жалалабадтағы көтеріліс астанаға қарай жорыққа ұшырады, және әскердің көп бөлігі қарсылық көрсетудің орнына дезертирлік жасады. 1929 жылғы 14 қаңтарда Аманулла өзінің ағасы Инаятулла ханның пайдасына тақтан бас тарды. 17 қаңтарда Инаятулла тақтан түсті, ал Хабибулла Калакани Ауғанстанның келесі билеушісі болып, әмірлікті қалпына келтірді. Алайда, оның билігі ұзаққа созылмады, және 1929 жылғы 17 қазанда Хабибулла Калакани биліктен құлатылып, оның орнына король Надир хан келді. 1929 жылы тақтан бас тарғаннан кейін Аманулла уақытша Үндістанға жер аударылды. Ол Ауғанстанға қайтуға тырысқанда, халықтан қолдау таппады. Үндістаннан бұрынғы король Еуропаға сапар шегіп, Италияға, кейін Швейцарияға қоныстанды. Осы уақытта Надир хан Аманулланың Ауғанстанға оралуын мүмкін емес ету үшін үгіт-насихат соғысын жүргізді. Надир хан Аманулла ханның батысқа бейім саясаты үшін оны дінсіздікпен айыптады.
On 20 February 1919, Habibullah Khan was assassinated on a hunting trip. He had not declared a succession, but left his third son, Amanullah Khan, in charge in Kabul. Amanullah did have an older brother, Nasrullah Khan. But, because Amanullah controlled both the national treasury and the army, Amanullah was well situated to seize power. The army's support allowed Amanullah to suppress other claims and imprison those relatives who would not swear loyalty to him. Within a few months, the new amir had gained the allegiance of most tribal leaders and established control over the cities. Amanullah Khan's reforms were heavily influenced by Europe. This came through the influence of Mahmud Tarzi, who was both Amanullah Khan's father in law and Foreign Minister. Mahmud Tarzi, a highly educated, well traveled poet, journalist, and diplomat, was a key figure that brought Western dress and etiquette to Afghanistan. He also fought for progressive reforms such as woman's rights, educational rights, and freedom of press. All of these influences, brought by Tarzi and others, were welcomed by Amanullah Khan. In 1926, Amanullah ended the Emirate of Afghanistan and proclaimed the Kingdom of Afghanistan with himself as king. In 1927 and 1928, King Amanullah Khan and his wife Soraya Tarzi visited Europe. On this trip they were honored and feted. In fact, in 1928 the King and Queen of Afghanistan received honorary degrees from the University of Oxford. This was an era when other Muslim nations, like Turkey and Egypt were also on the path to modernization. King Amanullah was so impressed with the social progress of Europe that he tried to implement them right away, this met with heavy resistance from the conservative society and eventually led to his demise. Amanullah enjoyed early popularity within Afghanistan and he used his power to modernize the country. Amanullah created new cosmopolitan schools for both boys and girls in the region and overturned centuries old traditions such as strict dress codes for women. He created a new capital city and increased trade with Europe and Asia. He also advanced a modernist constitution that incorporated equal rights and individual freedoms. This rapid modernization though, created a backlash, and a reactionary uprising known as the Khost rebellion which was suppressed in 1925. After Amanullah travelled to Europe in late 1927, opposition to his rule increased. An uprising in Jalalabad culminated in a march to the capital, and much of the army deserted rather than resist. On 14 January 1929, Amanullah abdicated in favor of his brother, King Inayatullah Khan. On 17 January, Inayatullah abdicated and Habibullah Kalakani became the next ruler of Afghanistan and restored the emirate. However, his rule was short lived and, on 17 October 1929, Habibullah Kalakani was overthrown and replaced by King Nadir Khan. After his abdication in 1929, Amanullah went into temporary exile in India. When he attempted to return to Afghanistan, he had little support from the people. From India, the ex king traveled to Europe and settled in Italy, and later in Switzerland. Meanwhile, Nadir Khan made sure his return to Afghanistan was impossible by engaging in a propaganda war. Nadir Khan accused Amanullah Khan of kufr with his pro western policies.
Мұхаммед Захир Шах, 1933-1973 жылдар
1933 жылы Надир хан қаза болғаннан кейін Мұхаммед Захир Шах патша болды. 1940 жылы Берлиндегі Ауғанстан елшілігі Германия Екінші дүниежүзілік соғыста жеңіске жеткен жағдайда Рейхтің бүкіл Британдық Үндістанды Инд өзеніне дейін Ауғанстанға беруін сұрады. Сыртқы істер министрлігінің мемлекеттік хатшысы Эрнст фон Вайцзакер 1940 жылдың 3 қазанында Кабулдағы неміс министріне былай деп жазды: «Ауғанстан министрі 30 қыркүйекте маған келіп, өзінің министр-президентінің сәлемін жеткізді, сондай-ақ соғыстың сәтті аяқталуын тіледі. Ол Германияның Азиядағы мақсаттары Ауғанстанның үміттерімен сәйкес келе ме деп сұрады, араб елдеріне жасалған қысым туралы айтты және Үндістан аумағында азап шегуге мәжбүр болған 15 миллион ауған (негізінен Солтүстік-Батыс шекаралық провинциядағы паштундар) туралы мәлімдеді. Мен Германияның мақсаты – британдық үстемдіктегі аймақтың халықтарын азат ету екендігін айтқанда, Ауғанстан министрі оны ризалықпен қабылдады. Ол Ауғанстанға әділдік тек елдің шекарасы Инд өзеніне дейін кеңейтілген кезде ғана келтіріледі дей келіп, тіпті Үндістан Ұлыбританиядан бөлініп кетсе де бұл қағида күшінде болады деп мәлімдеді. Ауғанстан Германиямен қарым-қатынасты үзуге ағылшын тарапынан жасалған қысымға қарсы тұрып, адал екенін көрсетті». Ешбір Ауғанстан үкіметі этникалық паштун халқын Британдық Үнді империясының Солтүстік-Батыс шекаралық провинциясына (қазіргі солтүстік-батыс Пәкістан) және Ауғанстанға бөлген Дюранд сызығын мойындаған емес. Кабул Германия соғыс жеңіске жетсе, барлық паштун халқы бір мемлекетте бірігеді деп үміттенді.
In 1933, after the assassination of Nadir Khan, Mohammed Zahir Shah became king. In 1940, the Afghan legation in Berlin asked that if Germany won the Second World War would the Reich give all of British India up to the Indus river to Afghanistan. Ernst von Weizsacker, the State Secretary at the Auswärtiges Amt wrote to the German minister in Kabul on 3 October 1940: "The Afghan minister called on me on September 30 and conveyed greetings from his minister president, as well as their good wishes for a favourable outcome of the war. He inquired whether German aims in Asia coincided with Afghan hopes; he alluded to the oppression of Arab countries and referred to the 15m Afghans (Pashtuns, mainly in the North West Frontier province) who were forced to suffer on Indian territory. My statement that Germany's goal was the liberation of the peoples of the region referred to, who were under the British yoke was received with satisfaction by the Afghan minister. He stated that justice for Afghanistan would be created only when the country's frontier had been extended to the Indus; this would also apply if India should secede from Britain. The Afghan remarked that Afghanistan had given proof of her loyal attitude by vigorously resisting English pressure to break off relations with Germany." No Afghan government ever accepted the Durand Line which divided the ethnically Pashtun population into the North West Frontier Province of the British Indian Empire (modern north western Pakistan) and Afghanistan, and it was the hope of Kabul that if Germany won the war, then all of the Pashtun people might be united into one realm.
Пайдаланылған әдебиеттер
Барторп, Майкл. 2002 жыл. Ауған соғыстары және Солтүстік-Батыс шекарасы 1839–1947. Касселл. Лондон. Әнші, Андре. 1984 жыл. "Кибердің билеушілері, Солтүстік-Батыс шекарасының тарихы". Фабер және Фабер. Уилкинсон Латам, Роберт және Макбрайд, Ангус. 1977 жыл. Солтүстік-Батыс шекарасы 1837–1947. "Қорал-жарақшылар" сериясы, № 72. Osprey Publishing. Лондон.
Barthorp, Michael. 2002. Afghan Wars and the North West Frontier 1839–1947. Cassell. London. Singer, André. 1984. "Lords of the Kyber, the story of the North West Frontier". Faber & Faber. Wilkinson Latham, Robert & McBride, Angus. 1977. North West Frontier 1837–1947. Men at Arms Series # 72. Osprey Publishing. London.