Кіріспе

1880-1901 жылдар аралығында Ауғанстан әмірі болған Әбдур Рахман хан (пашту/дари: ) (1840-1844 жылдар аралығында – 1 қазан 1901) «Темір әмір» деген лақап атымен де белгілі. Ол 1880 жылдан 1901 жылы қайтыс болғанға дейін Ауғанстан әмірі болды. Ол елдегі ұзақ жылдарға созылған ішкі қақтығыстардан кейін елді біріктіргенімен және Британдық Үндістанмен Дюранд сызығы туралы келісімді жүргізгенімен танымал. Оның үкіметі әскери деспотизм болғандықтан, ол «Темір әмір» деп аталды. Бұл деспотизм жақсы жабдықталған әскерге негізделген және өте қатаң ерікке бағынышты, кең ауқымды тыңшылық жүйесімен басқарылатын лауазымды тұлғалар арқылы жүзеге асырылды. «Темір әмір» лақап атының себебі – оның туыстары бастаған түрлі тайпалардың көтерілісін басып тастауы. Бір дерек бойынша, оның билігі кезінде 40-тан астам көтеріліс болған. Абдур Рахман ханның билігін бір британдық шенеунік «үркіт билігі» деп сипаттаған, өйткені ол деспот саналды және 21 жылдық әмірлік кезеңінде сот арқылы 100 000-ға жуық адамды өлім жазасына кесті. Мыңдаған адам аштықтан, жұқпалы аурулардан қайтыс болды, оның әскері тарапынан қырғынға ұшырады немесе оның тайпаларды күштеп көшіру кезінде қаза тапты.

Бастапқы өмірі

1863 жылғы 9 маусымда Гератта қайтыс болғаннан кейін, Әбдур Рахманның әкесі Дос Мұхаммед хан үшінші ұлы Шер Али ханды мұрагері етіп тағайындады. Шер Алидің екі үлкен ағасы – Афзал хан мен Азам ханға қарамай, осылай істеді. Бастапқыда жаңа әмір тыныш түрде мойындалды. Бірақ бірнеше айдан кейін Афзал хан елдің солтүстігінде көтеріліс ұйымдастырды, ол әкесі қайтыс болған кезде сол жерде билік еткен. Осылайша Дос Мұхаммедтің ұлдары арасында билік үшін бес жылға жуық созылған қатыгез жанжал басталды. Мұсахибандар – Дос Мұхаммед ханның үлкен ағасы Сұлтан Мұхаммед ханның ұрпақтары. Америкалық ғалым және саяхатшы Юджин Шкайлер оны “ұзын бойлы, жақсы денелі, үлкен басы бар, қатал ауғандық, тіпті еврейлік сияқты бет пішінімен ерекшеленетін” деп сипаттаған. Әбдур Рахман қабілетімен және батылдығымен көзге түсті. Әкесі Афзал хан әмір Шер Алимен келісімге келгенімен, солтүстік провинциядағы Әбдурдің әрекеттері әмірдің күдігін тудырды. Оны Кабулға шақырғанда, ол Окс өзенінен өтіп, Бұхараға қашып кетті. Шер Али Афзал ханны түрмеге қамады, содан кейін Оңтүстік Ауғанстанда көтеріліс болды. Әмір оны қиын шайқаста жеңіске жетіп басып жаншығанда, солтүстікте Әбдур Рахманның қайта пайда болуы сол аймақтағы әскерлердің бүлік көтеруіне және оның туына қарулы топтардың жиналуына себеп болды. Біраз кешігу мен ұсақ-күшік шайқастардан кейін, 1866 жылғы наурыз айында ол және оның інісі Азам хан Кабулды басып алды. Әмір Шер Али оларға қарсы Қандаһардан жорық жасады. Бірақ 10 мамыр күні Шейхабад шайқасында оның көптеген әскерлері оны тастап кетті. Осы жеңілістен кейін Әбдур Рахман әкесі Афзал ханны Газнидегі түрмеден босатып, оны Ауғанстан әмірі ретінде таққа отырғызды. Жаңа әмірдің әлсіздігіне және нақты басшылар – Әбдур Рахман мен оның інісі арасындағы қарым-қатынасқа қарамастан, олар Шер Алидің әскерлерін қайтадан жеңіп, 1867 жылы Қандаһарды басып алды. Жыл соңында Афзал хан қайтыс болғаннан кейін, Азам хан жаңа билеуші болды, ал Әбдур Рахман солтүстік провинцияның әкімі болып тағайындалды. Бірақ 1868 жылдың соңында Шер Алидің оралуы және оның пайдасына жалпы көтеріліс болды. Нәтижесінде 1869 жылғы 3 қаңтарда Тынах ханда Әбдур Рахман мен Азам хан жеңіліске ұшырады. Екеуі де шығысқа, Орталық Азияға қашып, Әбдур Рахман Самарқанда Ресейдің қорғауына өтті. Азам 1869 жылғы қазанда Кабулда қайтыс болды.

Шөгеділік пен билікке қайта оралу

Шер-Әли хан қайтыс болғаннан кейін Түркістанға жер аударылған Абдурахман хан, Орыс мемлекетінен Афғанстанға барып, таққа таласу үшін рұқсат сұрады. Бұл өтініш қабылданбады. Бірақ, Яқуб ханның тақтан бас тарғаннан кейін, сондай-ақ Кабулдың британдықтар тарапынан басылып алынуынан соң, орыстар Абдурахман ханға Афғанстанға қайта оралуға рұқсат берді. Абдурахман Бадахшанға бет бұрды, ол жердің билеушісімен туыстық байланысы болған еді. Жолда келе жатып, ол Хожа Ахрардың қасиетті орнына барып құлшылық етті, жеңіске жететінін көргендей болды деп мәлімдеп, оның туын алды. Бадахшан билеушісі Абдурахманға Амудариядан өтуге рұқсат бермеді, сондықтан Абдурахман өзенді төмен ағысында кешіп өтті. Содан кейін ол қар жауып тұрған тау жолынан өтіп, Ростаққа жетті, ондағы гарнизон дезертирлік жасады. Ростақтың құлауынан кейін Абдурахман Бадахшанның мирімен шайқасты, оны Читралға қашуға мәжбүр етті, ал Абдурахман Бадахшанды өз билігіне қосты. Абдурахман Кундуз сұлтаны Мұраттан Кабулға жол ашу үшін әскери рұқсат сұрады. Бұл өтініш қабылданбады. Алайда, Яқубтың Балх әкімі Ғұлам Хайдар хан Кундузға шабуыл жасап, оны басып алды, соның салдарынан Мұрат Фейзабадқа қашуға мәжбүр болды. Мұрат содан кейін Абдурахманмен одақтасып, Ғұлам Хайдарға қарсы бүлік көтеруге шақырды, ал Тахтапұл командирі Абдурахманға адал екенін жариялады. Ғұлам Хайдар Амудариядан қашып өтіп, Афғанстанның бүкіл Түркістан аймағын Абдурахманның билігінде қалдырды. Афғанстанды билеуге лайықты үміткерді іздеген британдықтар Абдурахман ханға назар аударып, онымен келіссөздер бастады. Абдурахман өзін британдықтардың қарсыласы санайтындықтан, мұндай ұсынысты қабылдауға құлшынбады, өйткені оның жауынгерлері оларға қарсы жиһад жасауды қалаған. Келіссөздер жалғасып жатқанда, британдықтар көптеген саяси шешімдерді қарастырды, соның ішінде Афғанстанды бірнеше мемлекетке бөлуді де ойлады. Литтонның отставкаға келуіне байланысты британдықтар соғысты тез аяқтауға тырысты, ал оның орнына келген Рипон маркизі британдық әскерлерді Афғанстаннан мүмкіндігінше жылдам шығаруды жоспарлады. Осы себепті британдықтар енді Афғанстандағы британдық өкілдігін сақтап тұруды қаламады. Дегенмен, екі тараптың пікірлері әлі де келіспеді, британдықтар Қандаһарды өз бақылауында ұстағысы келді, ал Сардар Шер Әлиді губернатор етіп тағайындағысы келді, ал Абдурахман оны Афғанстанның бір бөлігі деп санады. Британдықтардың шегінетініне сенген Абдурахман хан 1880 жылдың шілде айында Чарикарға келді, онда Панджшер, Кохистан және Тағаб сияқты аймақтардан келген діни басшылар оның келуін құрметпен қарсы алды. 19 шілдеде британдықтар Абдурахманды Афғанстанның билеушісі ретінде тануға дайын екендерін хабарлап, оны салтанатты рәсімге шақырды. Абдурахман жирға шақырды, көптеген тайпа басшылары оған адал екендерін жариялады, содан кейін Абдурахман Кабул әмірі деп жарияланды. Гриффин Абдурахманды орташа бойлы, өте ақылды, ашық және сыпайы мінезді, сөйлесуде шебер және білікті адам деп сипаттады.

Билік

1880 жылғы 22 шілдеде өткен Дурбарда Абдуррахман ресми түрде Әмір ретінде мойындалды, оған қару-жарақ және қаржылық көмек көрсетілді, сондай-ақ егер ол сыртқы саясатын британдықтармен үйлестірсе, қоздырылмаған жат жұрттық агрессия жағдайында оны тойтару үшін қажетті қосымша көмек беруге уәде берілді. Британдықтардың Ауғанстаннан шығуы ұсынылған шарттар бойынша шешілді, ал 1881 жылы британдық әскерлер Кандаһарды жаңа Әмірге тапсырды. Алайда, Шер Әлі ханның ұлдарының бірі – Әйүп хан Гераттан сол қалаға жорық жасап, Абдуррахманның әскерін жеңіп, 1880 жылдың шілдесінде оны басып алды. Бұл ауыр жеңіліс Әмірді оятты, ол бұған дейін көп белсенділік танытпаған еді. Бірақ, 1880 жылдың 1 қыркүйегінде Әйүп хан британдық генерал Фредерик Робертс тарапынан Кандаһарда жеңіліске ұшырады. Әйүп хан Парсыға қашуға мәжбүр болды. Осыдан кейін Абдуррахман британдықтардың қару-жарақ пен қаржыны кең көлемде беруінің арқасында Кабул тағында берік орнықты. Келесі бірнеше жылда Абдул Рахман Ауғанстанның барлық аймақтарын өзінің билігіне бағындырып, деспотиялық билігін аяусыз және қатыгездікпен қолдану арқылы бүліктерді басып тастады. Күшті Гилзай тайпалары оның қатаң шараларына бірнеше рет қарсылық көрсетті. Сол жылы Әйүп хан Парсыдан сәтсіз шабуыл жасады. 1885 жылы, Әмір Үндістанда британдық вице-король лорд Дафферинмен кездесіп жатқанда, Ауғанстанның солтүстік-батыс шекарасын белгілеудегі даулы мәселе бойынша Панждедеде орыс және ауған әскерлері арасындағы қақтығыс туралы хабар келді. Абдуррахманның осы қиын кездегі ұстанымы оның саяси сабырлылығының жарқын мысалы. Жастығынан соғысқа қатысқан, көптеген шайқастарда жеңіске жетіп, жеңіліске де ұшыраған ол жасақтың жеңілуін және даулы шекаралық жерлерді күшпен басып алуды жағымсыз оқиға деп санады; бірақ ол өзінің аумағының қауіпсіздігіне кепілдік берген британдықтарды оның құқықтарын қорғау үшін жаушылық әрекеттерге шақыруға жеткілікті себеп деп санамады, мұндай жаушылық оған солтүстіктен орыс шабуылын әкелуі және британдық одақтастарын оңтүстік-шығыстан Ауғанстанға әскер жіберуге мәжбүрлеуі мүмкін еді. Ол 1885 жылы өзінің өмірбаяндық шығармасын жариялады, ол ханзадаларға арналған кеңес нұсқаулығынан гөрі маңыздырақ болды. Оның басты мақсаты – күшті көршілерін, олар достық қарым-қатынаста болса да немесе жау болса да, өз мемлекетінен тыс ұстау еді. Ол мұның Ауғанстан халқы қолдайтын жалғыз саясат екенін білді; және Ресеймен қарым-қатынастың ушығуы ықтимал болғанымен, Үндістан үкіметі осы жағдайға дайындық жасады, Әмірдің онымен кеңесудегі сақтық пен сырлылығы бейбітшілік пен соғыс арасындағы тепе-теңдікті сақтап, бейбіт шешімге қол жеткізуге көмектесті. Абдуррахман Үндістанда кездескендерге өте сенімді, қажырлы, өзінің билігін жиі көрсеткен қаталдықтың белгілері жоқ, ақыл-ойлы және іс-қимылға бейім адам ретінде әсер қалдырды. Оған ең жоғары дәрежелі «Үндістан жұлдызы» орденінің белгісін табыстау оған үлкен қуаныш сыйлады. Оның қаһармандық өмірі, күшті мінезі, мемлекетінің Үндістан мен Ресей империялары арасындағы тосқауыл ретіндегі орны және олармен қарым-қатынаста тепе-теңдікті сақтау шеберлігі оны қазіргі Азия саясатындағы маңызды тұлғаға айналдырды және оның билігі Ауғанстан тарихындағы маңызды кезең ретінде танылды. Әмір британ үкіметінен жыл сайын 1 850 000 рупия көлемінде жәрдем алды. Оған соғыс қаруларын импорттауға рұқсат берілді. Ол Азиядағы ең қатыгез және ең бүлікшіл халыққа ұйымдасқан үкімет құруға қол жеткізді; ол қарулануын нығайту үшін еуропалық жаңалықтарды пайдаланды, бірақ теміржолдар мен телеграф сияқты еуропалықтарға өз елінде бекініп қалуға мүмкіндік беретін барлық инновацияларға қатысты қатаң болды. Ол сондай-ақ Кабулда Баг-е-Бала сарайы мен Чихил-Сутун сарайын, Холмда Джахан-Нама сарайын қоса алғанда, бірнеше жазғы және қонақ үйлер салдырды. Әмір денсаулығының нашарлауына байланысты Англияға королева Викторияның шақыруын қабылдай алмады, бірақ оның орнына оның екінші ұлы, тақ мұрагері Насрулла хан барды.

Дюран желісі

1893 жылы Мортимер Дюран Британдық Үндістан үкіметі тарапынан солтүстік-шығыс Ауғанстан мен Ресейдің иеліктері арасындағы шекараны белгілеуге қажетті аумақтардың айырбасталуын реттеу мақсатымен Кабулға жіберілді, сондай-ақ Әмір Абдурахман Ханмен күтіліп отырған басқа да мәселелерді талқылау үшін. Абдурахман Хан дипломатиялық тартыстардағы әдеттегі шеберлігін, өзінің пікірлері мен талаптары талқыланғандағы табандылығын және жағдайды терең түсіну қабілетін көрсетті. Келісімге қол жеткізілгеннен кейін Британдық Үндістан мен Ауғанстан үкіметтері арасындағы қарым-қатынас бұрынғыдай бекітілді, ал Ауғанстанның шығыс шекарасының маңызды және күрделі мәселесі бойынша уағдаластыққа қол жеткізілді. Ауғанстан мен Британдық Үндістан арасындағы шекараны анықтау үшін Корольдік комиссия құрылды, оған екі тарап Хостқа жақын Парачинарда (қазір Пәкістанның ФАТА аймағының бір бөлігі) Дюран сызығы туралы келісім шарттарын келісуге міндеттелді. Британдық тараптан Мортимер Дюран мен Хайбердегі британдық саяси агенті Сахибзада Абдул Қаюм қатысты. Ауғанстан тарапынан Сахибзада Абдул Латиф пен Әмір Абдурахман Ханның өкілі – губернатор Сардар Ширендил Хан қатысты. 1893 жылы Мортимер Дюран Абдурахман Ханмен Ауғанстан, ФАТА, Солтүстік-Батыс Шекаралық провинция және Белуджистан арасындағы шекараны белгілеу үшін Дюран сызығы туралы шарт жасасты. Бұл аймақтар кейіннен Британдық Үндістанның мұрагері – Пәкістанның провинцияларына айналды. 1905 жылы Әмір Хабибулла Хан Дюран сызығының заңдылығын растаған Ұлыбританиямен жаңа келісімге қол қойды. Сол сияқты, 1919 жылы Равалпинди шарты арқылы король Аманулла Хан Дюран сызығының заңдылығын қайта растады. 1976 жылдың тамызында Пәкістанға жасаған сапары барысында Сардар Мұхаммед Дауд Хан (Ауғанстанның бұрынғы премьер-министрі және кейін президенті) Дюран сызығын Пәкістан мен Ауғанстан арасындағы халықаралық шекара ретінде мойындады.

Диктатура мен "темір әмір"

Абдурахман ханның үкіметі жақсы жабдықталған әскерге негізделген әскери деспотизм болды; ол қатаң ерікке толық бағынышты лауазымды тұлғалар арқылы басқарылды және кең таралған тыңшылық жүйесімен бақыланды; оның жеке билігін жүзеге асыру жиі қажетсіз қатыгездікпен мазаланды. Ол петиция берушілерді қабылдау және әділдік орнату үшін ашық соттар өткізді, ал істерді шешуде талмай еңбек етті. 1880-жылдары «Темір әмір» қауіпсіздікті арттыру мақсатымен әртүрлі этникалық топтардың кейбір мүшелерін стратегиялық түрде орын ауыстыруға шешім қабылдады. Мысалы, ол «Дуррани және Гилзай паштун тайпаларын, қиындықтар туғызғандарын, түбірден жойып, солтүстіктегі өзбек және тәжік халқы шоғырланған аймақтарға көшірді, онда олар жергілікті дар тілінде сөйлейтін, паштун емес этникалық топтарды бақылап, Ресейдің Ауғанстан аумағына одан әрі енуіне қарсы қорған болып әрекет ететін еді». 1888 жылдың соңынан бастап әмір Окс өзеніне жақын солтүстік провинцияларында он сегіз ай өткізді, онда ол көтерілістерден зардап шеккен елді бейбіттендірумен және бүлікке қатысқан немесе күдік келтіргендерді қатаң жазалаумен айналысты. 1895–1896 жылдары Абдур Рахман Кафиристанға жорық ұйымдастырып, оның жергілікті халқын ислам дініне өткізді. Бұл аймақ кейін Нуристан деп аталды. 1896 жылы ол Зия уль Миллат Вауд Дин («Ұлт пен діннің нұры») атағын қабылдады, ал ислам ісіне деген ынтасы оны джихад туралы трактаттар жариялауға жетеледі. 1887 және 1883 жылдары Читрал, Яркенд және Ферғана Абдул Рахманның жорықтарынан қашқан Бадахшаннан келген босқындарға пана болды.

Хазаралар геноциді

1890 жылдардың басында хазаралар Абдурахманға қарсы көтеріліс жасады. Британдық агенттердің жазған «Кабул хабарларында» Абдур Рахманның өте қатыгез екендігі айтылады. Кейбір авторлар оны «Дракула әмірі» деп атаған. Бамиян аймағында Абдур Рахман осы аймақтағы хазаралардың көтерілісін басу үшін өткізген әскери наурыз барысында әскерилерге Бамиян Буддаларының беттерін қиратуға бұйрық берді.

Өлім және ұрпақтар

Әбдур Рахман 1901 жылғы 1 қазанда жазғы сарайында қайтыс болды, оның орнын ұлы Хабибулла хан басты, ол Аманұлла ханның әкесі. Бүгінде оның ұрпақтары Ауғанстаннан тыс Америка, Франция, Германия және тіпті Дания сияқты Скандинавия елдерінде де кездеседі. Оның екі үлкен ұлы, Хабибулла хан мен Насрулла хан, Самарқанда дүниеге келген. Оның кіші ұлы, Мұхаммед Омар Жан 1889 жылы ауған анасынан туған, ол Барақзай әулетімен туыс. Әмірдің немерелерінің бірі, Азизулла хан Зия 1930-1932 жылдары Иранның елшісі болды, ол Насрулла ханның ұлы еді.

Мұра

Ауғанстан қоғамы оның билігіне қатысты ара-жібірлі сезімдерде. Көптеген паштундар (оның туған этносы) оны жаңғыртуға бағытталған көптеген бағдарламаларды бастаған және Ұлы Ойын кезінде Ұлыбритания империясының "қаржылық және кеңес беру" көмегі арқылы елдің Ресей тарапынан оккупациялануына тиімді түрде бөгет қойған билеуші ретінде еске алады. Әмір билікте қалу үшін британдық қару-жарақ пен ақшаға тәуелді болды. Кейбір тарихшылар оны тиран деп атайды, ал басқалары – батыр. Бірақ Абдул Рахман бізге не сыйлады? Ол Ауғанстанды бір король және бір тудың астында біріктірді.

Жазбалар

Панднама и дуния ва дин (Дүниелік өмір мен дін туралы кеңестер), 1883 жыл. Өмірбаян. Рисалах и Хираджанама и Амири (Амірлік даналық хаты), 1886 жыл. Исламдағы ақыл немесе зия ұғымы туралы. Рисала и Нажия, 1889 жыл. Құран мен хадистегі жиһадтың маңыздылығы туралы. Тадж әл Таварих (Тарихтардың тәжі), 1904 жыл, 2 томдық өмірбаян.

Танымал мәдениетте

"Кесари" фильмінде Абдур Рахман туралы қысқаша айтылады.