19 ғасырдағы британ-ресей шайқасы: Орта Азиядағы үлкен ойын

Орталық Азиядағы 19 ғасырлық британ-ресейлік бәсекелестік – "Ұлы Ойын". Ауғанстан, Парсы, Тибет аймақтарындағы ықпал үшін күрес, соғыстар мен келісімдер.

20 мин оқу

100%

Дереккөз: Great Game — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

19 ғасырдағы ағылшын-орыс қақтығысы

Ұлы ойын – 19 ғасырдағы британ және орыс империяларының Орталық Азиядағы, негізінен Ауғанстан, Парсы және Тибет елдеріндегі ықпал үшін болған бәсекелестігі. Екі отаршылдық империя Орталық және Оңтүстік Азиядағы аумақтарды иелену және қайта анықтау үшін әскери араласулар мен дипломатиялық келіссөздерді пайдаланды. Ресей Түркістанды жаулап алды, ал Ұлыбритания Британдық колониялық Үндістанның аумағын кеңейтіп, шекарасын белгіледі. 20 ғасырдың басында Каспий теңізінің жағалауынан Шығыс Гималайға дейінгі тәуелсіз мемлекеттер, тайпалар мен монархиялар екі империяның протектораттары мен аумақтарына айналды. Ұлы ойынның ерекшелігі – сенімсіздік, дипломатиялық интригалар және аймақтық соғыстар болғанымен, ол Ресей мен британдық отаршылдық күштері арасында толыққанды соғысқа ұласқан жоқ. Дегенмен, екі ел 1853 жылдан 1856 жылға дейін Крым соғысында қақтығысты, ол Ұлы ойынға әсер етті. Ресей Үндістанның британдықтар үшін маңызды екенін білгендіктен, аймақтағы әрекеттерінің мақсаты Еуропада жеңілдіктер алу болды. Үндістанға қатысты ресейлік соғыс жоспарлары ұсынылды, бірақ ешқайсысы іске аспады. 19 ғасырда Азиядағы Ресей мен Ұлыбританияның бәсекелестігі 1804-1813 және 1826-1828 жылдары жоспарланған Үндістанға жасалған Пауыл жорығы және Иранға жасалған ресейлік шабуылдармен басталды, бұл Парсыны отаршылдық державалар арасындағы бәсекеге тартты. Басты көзқарас бойынша, Ұлы ойын 1830 жылдың 12 қаңтарында басталды, сол күні Үндістанның Бақылау кеңесінің президенті лорд Элленборо генерал-губернатор лорд Бентинкке Бухара әмірлігіне сауда жолын құруды тапсырды. Ұлыбритания Ауғанстанда протекторат құруды және Осман империясын, Парсы, Хива мен Бухараны Ресейдің кеңеюіне қарсы буферлік мемлекеттер ретінде қолдауды көздеді. Бұл Үндістан мен британдық теңіз сауда жолдарын қорғауға мүмкіндік беретін еді, Ресейдің Парсы шығанағы мен Үнді мұхитында портқа қол жеткізуіне кедергі келтіретін еді. Ресей мен Ұлыбританияның ықпал аймақтары кеңейіп, бәсекелестік күшейгенде Ресей Ауғанстанды бейтарап аймақ деп ұсынды. Дәстүр бойынша, Ұлы ойын 1895-1907 жылдар аралығында аяқталды. 1895 жылдың қыркүйегінде Лондон мен Санкт-Петербург Памир шекаралық комиссиясының хаттамасына қол қойды, онда Ауғанстан мен Ресей империясы арасындағы шекара дипломатиялық жолмен белгіленді. 1907 жылдың тамызында Англия мен Ресей арасындағы англо-орыс конвенциясы одақ құрып, Ауғанстан, Парсы және Тибет аймақтарындағы бақылауды ресми түрде бөліп алды.

The Great Game was a rivalry between the 19th century British and Russian empires over influence in Central Asia, primarily in Afghanistan, Persia, and Tibet. The two colonial empires used military interventions and diplomatic negotiations to acquire and redefine territories in Central and South Asia. Russia conquered Turkestan, and Britain expanded and set the borders of British colonial India. By the early 20th century, a line of independent states, tribes, and monarchies from the shore of the Caspian Sea to the Eastern Himalayas were made into protectorates and territories of the two empires. Though the Great Game was marked by distrust, diplomatic intrigue, and regional wars, it never erupted into a full scale war directly between Russian and British colonial forces. However, the two nations battled in the Crimean War from 1853 to 1856, which affected the Great Game. Aware of the importance of India to the British, Russian efforts in the region often had the aim of extorting concessions from them in Europe, Russian war plans for India that were proposed but never materialised included the Duhamel and Khrulev plans of the Crimean War (1853–1856). Russia and Britain's 19th century rivalry in Asia began with the planned Indian March of Paul and Russian invasions of Iran in 1804–1813 and 1826–1828, shuffling Persia into a competition between colonial powers. According to one major view, the Great Game started on 12 January 1830, when Lord Ellenborough, the president of the Board of Control for India, tasked Lord Bentinck, the governor general, with establishing a trade route to the Emirate of Bukhara. Britain aimed to create a protectorate in Afghanistan, and support the Ottoman Empire, Persia, Khiva, and Bukhara as buffer states against Russian expansion. This would protect India and key British sea trade routes by blocking Russia from gaining a port on the Persian Gulf or the Indian Ocean. As Russian and British spheres of influence expanded and competed, Russia proposed Afghanistan as the neutral zone. Traditionally, the Great Game came to a close between 1895 and 1907. In September 1895, London and Saint Petersburg signed the Pamir Boundary Commission protocols, when the border between Afghanistan and the Russian Empire was defined using diplomatic methods. In August 1907, the Anglo Russian Convention created an alliance between Britain and Russia, and formally delineated control in Afghanistan, Persia, and Tibet.

Атауы

Ұлы ойын терминін 1840 жылы британдық барлау қызметкері капитан Артур Конолли (1807–1842) қолданған. Рудьярд Киплингтің 1901 жылғы «Ким» романы бұл терминді танымал етіп, оны үлкен державалар арасындағы бәсекелестікпен байланыстырды. 1979 жылы Кеңес-Ауған соғысы басталғаннан кейін оның танымал болуы арта түсті. «Ұлы ойын» деген тіркес 19 ғасырдан бұрын да қолданылған, ол тәуекелге толы ойындармен, мысалы, карта және текше тастау сияқты ойындармен байланысты болған. Француз тіліндегі Le grand jeu сөйлемі кем дегенде 1585 жылға дейін барады және тәуекел, мүмкіндік және алдау-артық мағыналарымен байланысты. Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл термин 19 ғасырдың ортасында пайда болды. 1840 жылдың шілдесінде Кандагардағы жаңа саяси агент болып тағайындалған майор Генри Роулинсонға жолдаған хатында Конолли: «Сіздің алдыңызда зор ойын, құнды ойын бар» деп жазды. Конолли Роулинсонның жаңа лауазымы оған Ауғанстанда гуманизмді дамытуға мүмкіндік береді деп сенді және үмітін былай қорытындылады: «Егер британ үкіметі зор ойын ойнаса – Ресейге оның күтуге құқылы барлық нәрсесіне шын жүректен көмектессе, Парсымен қол алысса, Оосбектерден барлық мүмкін өтемақыны алса, Бухара әмірін бізге, ауғандарға және басқа Оосбек мемлекеттеріне, сондай-ақ оның өзінің мемлекетіне әділ болуға мәжбүр етсе – бірақ неге жалғастырайын; сіз менің, кем дегенде бір жағынан, кең көзқарастарымды білесіз. Оның тиімділігі, тіпті қажеттілігі көрінеді, және біз әлемдегі алғашқы христиан ұлтының атқаруға тиіс абыройлы рөлін ойнаймыз». Оны британдық жазушы Рудьярд Киплинг өзінің «Ким» романында (1901) кеңінен таныстырды. Оны алғаш рет ғылыми тұрғыда профессор Х. В. С. Дэвис 1926 жылдың 10 қарашасында «Азиядағы Ұлы ойын» (1800–1844) атты баяндамасында қолданды. Орталық Азиядағы ағылшын-орыс бәсекелестігін сипаттау үшін «Ұлы ойын» термині Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ғана жиі қолданыла бастады.

Мүмкін Индияның басқыншылығының алғашқы белгілері

XIX ғасырдың басында Үндістан субконтинентінің бір бөлігі тәуелсіз княздық мемлекеттермен, екінші бөлігі Британдық Шығыс Үндістан компаниясының билігімен басқарылды. 19 ғасырда Ауғанстан мәселесі бойынша Ұлыбритания мен Ресей арасында саяси және дипломатиялық қақтығыс туды, ол "Ұлы ойын" деп аталды. Ресейдің сыртқы саясаты Ұлыбританияның Орталық Азиядағы сауда және әскери жолдарды дамытып, бақылауға алатынына негізделген еді. Ұлыбританияның сыртқы саясаты Ресейдің Азиядағы империясына "таждағы асыл тас" – Үндістанды қосуына бағытталған болатын. Бұл екі империя арасында сенімсіздік пен соғыс қаупін тудырды. Британдықтар Ресей Ауғанстан әмірлігін бағындырса, ол Үндістанға шабуыл жасау үшін плацдарм ретінде пайдаланылуы мүмкін деп ойлады. Наполеон Ресей императоры Павел I-ге Франко-Ресейлік бірігіп Үндістанға жорық жасауды ұсынған еді. Британдықтар осы оқиға туралы бірнеше жылдан кейін білді, бірақ ол халық санасында терең із қалдырып, Ұлы ойынмен байланысты өзара күдік пен сенімсіздік сезімін күшейтті. Хью Сеттон Уотсон "бұл әзіл-қалжың жоспардың әскери маңызы жоқ екенін, бірақ кем дегенде оның авторының ой-өрісін көрсеткенін" атап өтті. Хопкирк "осы қияметтік оқиғаға ешқандай терең ойлау мен зерттеу жүргізілмегенін" айтты. 1810 жылы британдық лейтенант Генри Поттингер мен капитан Чарльз Кристи мұсылман кейпінде Нушкиден (Балқыстан) Исфаханға (Орталық Парсы) экспедиция жасады. Экспедицияны Шығыс Үндістан компаниясы қаржыландырып, Францияның Үндістанға осы бағыттан басып кіруіне қатысты алаңдаушылықтарға байланысты "Белочистан" (Балхожистан) және Парсы аймақтарын картаға түсіріп, зерттеуді мақсат етті. Шах, сондай-ақ, Шығыс Үндістан компаниясы мен Британдық Сыртқы істер министрлігі арасындағы бәсекелестікті пайдаланып, британдық көмекті көбірек алуға мүмкіндік алды. Чарльз Томас Марвиннің суреті (1854-1890), 300x300px]] Ұлыбритания өзін әлемдегі алғашқы еркін қоғам және ең дамыған индустриялық мемлекет деп санады, сондықтан темір, бу күші және мақта тауарларын пайдаланып Орталық Азияны басып алып, дамытуға міндетті екеніне сенді. Британдық тауарлар британдық құндылықтармен және жеке меншікке құрметпен бірге жүруі керек еді. Жұмыс үшін жалақы алып, қауіпсіздікке қол жеткізген көшпелілер оазисті қалалардың маңында тайпалық мал өсірушілерге айналуы керек еді. Бұл Еуропалық үлгідегідей, келісілген шекаралары бар заманауи мемлекеттерге айналуы тиіс еді. Сондықтан шекаралар туралы келісімге келіп, картаға түсіру қажет болды. Морган екі мақтанды және кеңейіп келе жатқан империяның "артта қалған, өркениетсіз және дамымаған аймақта" қарама-қарсы бағыттардан, келісімге келмеген шекарасыздан бір-біріне жақындағанын айтты. "Біз осындамыз, бұрынғыдай, бір-бірімізге ренжіп, жек көрініп, бірақ соғыс та қаламаймыз. – Лорд Палмерстон (1835) Американдық тарихшы Дэвид Фромкин 19 ғасырдың ортасына қарай британдықтардың Ресеймен ірі соғыс күтудің кем дегенде тоғыз себебін тапқанын айтады, егер Азиядағы Ресейдің экспансиясын тоқтатпаса: кеңею Ресейді тым күшті етіп, билік тепе-теңдігін бұзады. Ертерек не кешікпесе Ресей Үндістанға басып кіреді. Ресейдің табысы Үндістандағы отаршылдыққа қарсы күштерді көтеріліске шақырады. Бұл Орталық Азияның ежелгі исламдық режимдерін құлдыратып, олжаның үлесін алу үшін державалар арасындағы қатал соғысқа әкеледі. Бұл саяси бостандықтың басты жауы болған Ресей режиміне билік пен беделділік береді. Британдықтар Ресейді жек көріп, қорқып, кері қайтаруды талап етті. Бұл Азиямен қалыптасқан ағылшын саудасына кедергі келтіреді. Бұл протекционизмді күшейтеді және Ұлыбританияның еркін сауда идеалдарын әлсіретеді. Ресей Үнді мұхитына жеткенде, ол Британ империясын біріктірген теңіз коммуникацияларына қауіп төндіреді. XIX ғасырдың соңында Лондон Ресейдің Осман империясына қарсы жеңіске жетуі Ұлыбританияның дипломатиялық шеберлігі туралы беделін қатты ұятқа қалдыратындығын айтты. Соңында, ХХ ғасырдың басында Орталық Азияда мұнай кен орындары ашылды. Бұл мұнай Корольдік теңіз флотын жаңғыртуға және Ұлыбританияның экономикасын дамытуға өте маңызды болды. 1880-ші жылдардың басында Ресей өзінің стратегиялық геосаяси жобалары үшін еуропалық нарықта 9 миллион фунт стерлингтік қарызды шығара алмады, бұл қаржы министрі бюджетке үлкен қысқартулар енгізуіне әкелді. Алайда, атақты инженер генерал Михаил Анненковтың бақылауымен жүргізілген "Ресей-Үндістан темір жолы" құрылысына қаржы еркін бөлінді. Царь сонымен қатар, неміс өнеркәсіпшісі Альфред Крупппен, оның қару-жарақ өндірушісі неміс империясы үшін, бекіністеріне оқ-дәрі жеткізу туралы келісімдерге де қол қойды. Андрейев 1909 жылға дейін Ресей империясының стратегиялары Ауғанстанды пайдаланып "Үндістанға қауіп төндіріп, Ұлыбританияға ықпал етуге" тырысқанын айтады, Андрей Снесаревтің сөздерін келтіре отырып. Британ империясы сияқты, Ресей империясы да өзін "өркениетті күш" ретінде қарастырып, түркімендер арасындағы гуманитарлық миссияны олар "жартылай варварлар" деп санайтын аймаққа таратуға тырысты, бұл сол кездегі идеологияны көрсетеді. 1838 жылы Шығыс Үндістан компаниясының полковнигі Чарльз Стоддарт Бұхара әмірлігіне Насрулла ханмен одақ жасасу үшін келді. Насрулла хан Стоддартты сырқаты бар түрмеге қамап, оның сәлем бермегеніне және сыйлық әкелмегеніне наразы болды. 1841 жылы капитан Артур Коннолли Стоддартты босатуға тырысты. Ол да түрмеге қамалды және 17 маусым 1842 жылы екеуі де басылып өлтірілді. Екі британдық офицердің өлімі туралы естігеннен кейін Ресей императоры Николай I Бұхараның сыйлықтары мен елшілерін қабылдаудан бас тартты және оның елшісі Оренбургте император Бұхара әмірімен енді ісі болмайтыны туралы хабарламамен кері қайтарылды.

At the start of the 19th century, the Indian subcontinent was ruled in part by independent princely states and in part by the company rule of the British East India Company. During the 19th century, a political and diplomatic confrontation developed between Britain and Russia over Afghanistan which would become known as The Great Game. Russia's foreign policy was driven by the perspective that Britain would develop and control commercial and military inroads into Central Asia, and Britain's foreign policy was based on expectations of Russia adding the "jewel in the crown", India, to the vast empire that Russia was building in Asia. This resulted in an atmosphere of distrust and the constant threat of war between the two empires. If Russia were to gain control of the Emirate of Afghanistan, it might then be used as a staging post for a Russian invasion of India, was the British line of thinking. Napoleon had proposed a joint Franco Russian invasion of India to tsar Paul I of Russia. The British public learned about the incident years later, but it firmly imprinted on the popular consciousness, contributing to feelings of mutual suspicion and distrust associated with the Great Game. Hugh Seton Watson observed that "the grotesque plan had no military significance, but at least showed its author's state of mind". Hopkirk remarked that "no serious thought or study has been given to this wild adventure". In 1810, British Lieutenant Henry Pottinger and Captain Charles Christie undertook an expedition from Nushki (Balochistan) to Isfahan (Central Persia) disguised as Muslims. The expedition was funded by the East India Company and was to map and research the regions of "Beloochistan" (Balochistan) and Persia because of concerns about India being invaded by French forces from that direction. The shah was also able to use a rivalry between the East India Company and the British Foreign Office, to garner more British aid. drawing by Charles Thomas Marvin (1854 1890), |300x300px]]

Britain believed that it was the world's first free society and the most industrially advanced country, and therefore that it had a duty to use its iron, steam power, and cotton goods to take over Central Asia and develop it. British goods were to be followed by British values and the respect for private property. With pay for work and security in place, nomads would settle and become tribal herdsman surrounding oasis cities. These were to develop into modern states with agreed borders, as in the European model. Therefore, lines needed to be agreed and drawn on maps. Morgan says that two proud and expanding empires approached each other, without any agreed frontier, from opposite directions over a "backward, uncivilized and undeveloped region. "Here we are, just as we were, snarling at each other, hating each other, but neither wishing for war. – Lord Palmerston (1835)American historian David Fromkin argues that by the mid 19th century the British had developed at least nine reasons to expect a major war with Russia unless Russian expansion in Asia could be stopped:

Expansion would upset the balance of power by making Russia too powerful. Sooner or later Russia will invade India. Russian success would encourage anti colonial elements in India to revolt. It would undermine the old Islamic regimes of central Asia leading to a frantic war among the powers for shares of the spoils. It would add power and prestige to the Russian regime that was the great enemy of political freedom. The British people hated and feared Russia and demanded a pushing back. It could disrupt the established British trade with Asia. It would strengthen protectionism and thereby undermine the free trading ideal that Britain was committed to. When Russia reached the Indian Ocean it could threaten the naval communications that held the British Empire together. By the late 19th century London added the argument that Russian success against the Ottoman Empire would seriously embarrass Britain's reputation for diplomatic prowess. And finally petroleum deposits in central Asia were discovered in the early 20th century. This oil was essential to the modernization of the Royal Navy, and to build Britain's economy. In the early 1880s Russia failed to float a nine 9 million loan on the European markets for its strategic geopolitical enterprises, driving severe budget cuts by the Minister of Finance. For the construction of the Russo Indian railway however, an operation supervised by renowned engineer General Mikhail Annenkov, funding had been freely furnished. The Tsar also entered into agreements about delivery of munition for its fortresses at an estimated value of one million sterling, with German steel magnate Alfred Krupp, being the arms manufacturer for the German Empire. Andreyev states that, as late as 1909, strategists of the Russian Empire sought to use Afghanistan to "threaten India to exert influence on Britain", quoting Andrei Snesarev. Similarly to the British Empire, the Russian Empire saw themselves as a "civilizing power" expanding a purely humanitarian mission among the Turcomans into what they perceived a "semi barbarous" region, reflecting the ideology of the time. In 1838, Colonel Charles Stoddart of the East India Company arrived in the Emirate of Bukhara to arrange an alliance with Nasrullah Khan. Nasrullah Khan had Stoddart imprisoned in a vermin infested dungeon because he had not bowed nor brought gifts. In 1841, Captain Arthur Conolly arrived to try to secure Stoddart's release. He was also imprisoned and on 17 June 1842 both men were beheaded. On hearing of the execution of the two British officers, Emperor Nicholas I of Russia would no longer receive Bukhara's gifts or emissaries, and its ambassador was turned back at Orenburg with a message that the Emperor would no longer have anything to do with the Emir of Bukhara.

Англо-Пунджаб / Сикх соғыстары

1843 жылы Ұлыбритания Синдті аннексиялады. Ранджит Сингх қайтыс болғаннан кейін жаңа үкімет жарияланды, бірақ Халса (армия) үкіметті бақылауға алуға кірісті. Осылайша, бас үкімет Халсадан арылу үшін Ұлыбританияға соғыс жариялады. Бірінші ағылшын-сикх соғысы 1845-1846 жылдары Сикх империясы мен Шығыс Үндістан компаниясы арасында болды, нәтижесінде Сикх мемлекеті ішінара бағындырылды. Екінші ағылшын-сикх соғысы 1848-1849 жылдары өтті, нәтижесінде Сикх империясының қалған бөлігі толығымен бағындырылды, Пәнджаб провинциясы және кейіннен Солтүстік-Батыс шекаралық провинция аннексияланды.

Англо-парсы соғысы

1856 жылы Парсы Гератқа шабуыл жасады, ал британдық үкімет Парсыға соғыс жариялады. Англо-парсы соғысы 1857 жылға дейін генерал-майор сэр Джеймс Оутрам басшылығымен жүргізілді, содан кейін Парсы мен Ұлыбритания екеуі де шегінді, ал Парсы Гератқа деген талабынан бас тарту туралы шартқа қол қойды. Ресейдің танымал генералдары Константин Кауфман, Михаил Скобелев және Михаил Черняев болды. 1869-1872 жылдары Мир Махмуд Шар Ауғанстанның жаңа билеушісі Әмір Шер Әли Ханның көмегімен Бадахшан хандығын басып алды. 1873 жылға қарай Ауғанстан Бадахшанға билік етті. 1869 жылы Корольдік географиялық қоғамның жарияланымдары Лхасаға британдық сарапшыларының келгенін Ресейге жеткізді. Ресейлік саяхатшы Николай Пржевальский Ішкі Азиядағы ресейлік мүдделерге британдық қауіп төндіргенін сезінді және 1870 жылдары бірнеше экспедицияға шықты. Андреевтің сөзіне сүйенсек, "Ұлы ойын кезінде Моңғолия Ресейдің империалистік экспансиясының нысаны болды, Тибет британдықтар үшін сондай болды". Жауап ретінде Ұлыбритания Британдық Үндістан үшін қоршау ретінде Тибеттегі өз ықпалын күшейтуге тырысты. 1904 жылы сэр Фрэнсис Янгхусбанд басшылығындағы британдық әскерлер Curzon экспедициясымен елге басып кірді және тибеттіктермен 1904 жылғы Лхаса келісімін жасады. Мейдзи кезеңінде Жапония империясы Ұлы ойынды бақылап, дипломатия және тыңшылық арқылы жанама түрде қатысты. Мысалы, Жапония Ресей мен Ұлыбританияның кеңеюіне қарсы болған пан-исламист Абдуррешид Ибрахимды қабылдады. Аймаққа деген жапондық қызығушылық және Ресеймен араздасу Англо-жапондық альянсқа және Османдық-жапондық альянсқа жасалған әрекеттерге әкелді. Карл Густав Эмиль Маннергейм де Ұлы ойын кезінде патшалық агент ретінде әрекет етті, Пекинге бара жатқан жолмен Тибет, Сіньцзян және Гансу арқылы экспедицияға жетекшілік етті. Ресейлік Бас штаб Цин әулетінің реформалары мен іс-қимылдары туралы, сондай-ақ Батыс Қытайға басып кірудің әскери мүмкіндігі туралы мәліметтер жинағысы келді: бұл олардың Ішкі Азияны бақылау үшін Ұлыбританиямен күресіндегі мүмкін қадамы болды.

In 1856, Persia commenced an assault on Herat and the British Home Government declared war on Persia. The Anglo Persian War was conducted under Major General Sir James Outram until 1857, when Persia and Britain both withdrew and Persia signed a treaty renouncing its claim on Herat. Notable Russian generals included Konstantin Kaufman, Mikhail Skobelev, and Mikhail Chernyayev. From 1869 to 1872, Mir Mahmud Shar was able to gain control of the Khanate of Badakhshan with the help of Afghanistan's new ruler, Amir Sher Ali Khan, and by 1873 Afghanistan governed Badakhshan. The publications of the Royal Geographical Society in 1869 made the arrival of British Pundits at Lhasa known in Russia. The Russian explorer Nikolay Przhevalsky felt there was a British threat to Russian ambitions in Inner Asia, and set out on a series of 1870s expeditions. According to Andreyev, "in the days of the Great Game, Mongolia was an object of imperialist encroachment by Russia, as Tibet was for the British."" In response, Britain sought to increase its own influence in Tibet as a buffer for British India. British forces, led by Sir Francis Younghusband, invaded the country with the Curzon expedition in 1904 and made a treaty with the Tibetans, the 1904 Lhasa Convention. In its Meiji period, the Empire of Japan would observe the Great Game and participate indirectly through diplomacy and espionage. For example, Japan hosted Abdurreshid Ibrahim, a pan Muslim opponent of Russian and British expansion. Japanese interest in the region as well as enmity with Russia led to the Anglo Japanese Alliance and an attempted Ottoman Japanese alliance. Carl Gustaf Emil Mannerheim also acted as a tsarist agent during the Great Game, leading an expedition through Tibet, Xinjiang, and Gansu on the way to Beijing. The Russian General Staff wanted on the ground intelligence about reforms and activities by the Qing dynasty, as well as the military feasibility of invading Western China: a possible move in their struggle with Britain for control of inner Asia.

Персия

Түрлі авторлар Ирандағы британдық-ресейлік бәсекелестікті де Ұлы Ойынмен байланыстырады. Бұл бәсекелестік 1907 жылғы ағылшын-орыс келісіміне (Антанта) дейін жалғасты, содан кейін британдық және орыс империялары большевик революциясына дейін аймақтағы императорлық ықпалды кеңейту үшін көбінесе бірігіп әрекет етті. Ұлыбританияның Индиядағы колониясының арқасында өркендеген индустрияландыруы мен халықаралық саудасына қарамастан, орыс авторлары Ресей империясын Иран және басқа да көрші нарықтардағы сауда үшін Ұлыбританиямен тікелей бәсекелес деп қарастырды. 1870 жылдар мен 1900 жылдардың басында жазылған орыс саяхаттарында орыс саудасы Иранның солтүстік және батыс бөліктерінде үстемдік танытқандығы айтылады. Ұлыбритания 1907 жылы осы бөліктерді Ресейге ресми түрде берді. 1890 жылдары орыс ұстаздары, дәрігерлер мен офицерлер шах сарайында ықпалды болды және саясатқа тікелей әсер етті. Ресей мен Ұлыбритания Иранның индустрияландыруына, оның ішінде жолдар мен телеграф желілеріне инвестиция жасау арқылы пайда табуға және ықпалын кеңейтуге тырысты. Алайда, 1907 жылға дейін Ұлы Ойын бәсекелестігі соншалықты күшті болды, британдықтар мен орыстардың бір-бірін жою туралы талаптары шахқа, 19 ғасырдың соңындағы барлық теміржол құрылысын тоқтатты. 1878 жылдың қараша айында Британдық Үндістаннан Британдық Радж басқаратын 40 мың сарбаз Ауғанстанға басып кірді. Ауғанстандықтар бұл ауданның халқы әрдайым Ауғанстанға салық төлеп келгенін мәлімдеді, ал орыстар бұл аудан бұрынғы Хива және Мерв хандықтарының құрамында болғандығын, оларды Ресей бұрыннан бағындырғандарын айтты. Ауған шекаралық комиссиясы осы дауды шешуге тиіс болған, бірақ шайқас комиссия келгенге дейін басталды. Ауғанстанның 500 сарбазы орыстардың көптігіне тойтарыс бере алмады. Ұлыбритания Гандамак шарты бойынша міндетті болған көмекті Ауғанстанға көрсетпеді, нәтижесінде әмір Ресей агрессиясына қарсы Ұлыбританияға сене алмайтынына көз жеткізді. Бірақ Бисмарк Үш император одағы арқылы Ресейге де көмектесті, Осман империясына Босфорды британдық кемелері үшін жапқанға қысым жасады, соның салдарынан Ауғанстан мәселесі бойынша ағылшын-орыс келіссөздері басталды.

Various authors connect British Russian competition in Iran to the Great Game as well. This competition continued until the Anglo Russian Entente in 1907 after which the British and Russian Empires largely moved together in their overtures for imperial influence in the region until the Bolshevik Revolution. Although Britain had a reputation for industrialization and international trade boosted by its colony of India, Russian authors saw the Russian empire as competing directly with Britain for trade in Iran and other bordering markets. Russian travelogues written between the 1870s and the turn of the 1900s seem to imply that Russian commerce had become dominant in the northern and western portions of Iran that would be officially delineated to Russia by Britain in 1907. By the 1890s, Russian tutors, doctors and officers were prominent at the Shah's court, influencing policy personally. Russia and Britain had competing investments in the industrialisation of Iran including roads and telegraph lines, as a way to profit and extend their influence. However, until 1907 the Great Game rivalry was so pronounced that mutual British and Russian demands to the Shah to exclude the other, blocked all railroad construction at the end of the 19th century. In November 1878, 40,000 men led by the British Raj, invaded Afghanistan from British India. The Afghans claimed that the people of the district had always paid tribute to Afghanistan, and the Russians argued that this district was part of the Khanates of Khiva and Merv which they had annexed earlier. The Afghan Boundary Commission was supposed to have settled the dispute, however the battle occurred before its arrival. The Afghan force of 500 was overwhelmed by superior Russian numbers. Britain did not aid Afghanistan as was required by the Treaty of Gandamak, leading the Amir to conclude that he could not rely on the British in the face of Russian aggression. However, Bismarck through the Three Emperors' League also aided Russia, by pressuring the Ottoman Empire to block the Bosporus from British naval access, compelling an Anglo Russian negotiation regarding Afghanistan.

Ұлыбритания мен Ресей арасындағы хаттама 1885

1885 жылдың 10 қыркүйегінде Лондонда Ұлыбритания мен Ресей арасындағы шекара белгілеу туралы хаттамаға қол қойылды. Хаттама Оксдан Харирудқа дейінгі шекараны анықтады, кейіннен 1885 және 1888 жылдар аралығында оған қосымша 19 хаттама қосылды. 1893 жылы Ресеймен шекараның қалған бөлігін белгілеу туралы келісімге қол жеткізілді, бұл процесс 1895 жылы аяқталды. Комиссияның есебі Памир таулары арқылы Ресейдің Үндістанға басып кіруінің мүлдем мүмкін еместігін дәлелдеді. Памир таулары Ресей империясы мен Ауғанстан арасындағы шекара сызығы ретінде де белгіленді. Тағдұмбаш кейіннен Ауғанстан мен Қытай арасында жасалған келісімнің тақырыбы болады. Келісімнің қорытындысында бір шыңға Конкорд тауы деп ат қойылды. Британдықтардың Ресей императоры Николай II құрметіне Николай тауларын ресми карталарда пайдалану келісімін алу үшін, ресейліктер Зоркуль көлін Ұлыбритания королевасы Виктория құрметіне Виктория көлі деп атауға келісті. Орыс әскері Аму-Дарьядан солтүстікке қарай Хива хандығының иелік еткен жерлерін, оның ішінде Хератқа жақындаған жерлерді, Хоканд хандығының иелік еткен жерлерін, соның ішінде Памир үстіртін иеленді. Толықтай бөліну үшін жаңа Ауған мемлекетіне Вахан дәлізінің атымен белгілі шығыс қосымшасы берілді. "Бұл шекараларды белгілеу арқылы Ұлыбритания мен Ресей үкіметтері ойнаған қатал ойынның соңғы актісі аяқталды". Бір кездері Ұлыбритания мен Ресей империясы Германияның Ұлы Ойынға кіруіне қарсы және Ирандағы екі жақты ықпал ету сферасын жоюға қауіп төндіретін конституциялық қозғалысқа қарсы бірлесіп әрекет етті. Шахқа көмек көрсету үшін орыс армиясының қосымша бригадалары да орналастырылды және 1909 жылдың сәуірінен кейін Тәбризді басып алды. Соған қарамастан конституционалистер астананы қайтара алды және бастапқыда 1909 жылдың шілдесінде Тегеранның жеңісімен жеңіске жетті және Мохаммад Али Шах Каджарды қуды, ол қуғынға ұшырап, ресейліктермен бас сауғалады. Жаңа билеуші Ахмад Шах Қажар билікке келген кезде конституциялық реформаларды толығымен кері қайтару қиын болды, бірақ Қажар мемлекеті төңкерістен әлсіреп, Қажар соты шетелдік державаларға тәуелді болды. Осы арада Ұлыбритания мен Ресей 1911 жылы Мажилис бір ауыздан қабылдамаған ультиматум арқылы Шустерді Ираннан шығаруға келісті. Британдықтар мен ресейлік шенеуніктер Ресей әскерінің Персияға қайтадан басып кіруіне және парламентті тоқтатуға келісті. Патша Тәбриздегі әскерлерге "қатаң және тез әрекет етуге" бұйрық берді, ал тазалаулар бұйырылды, бұл көрнекті революционерлерді көптеп өлтіруге әкелді. Британдық елші Джордж Хед Барклей бұл "террорлық билікті" мақұлдамағаны айтылды, бірақ көп ұзамай парсы министрлеріне Иранның ағыл-ресейлік бөлінуі туралы ресми түрде қысым жасады. 1914 жылдың маусым айына қарай Ресей өзінің солтүстік аймағын толықтай бақылауға алды, ал Ұлыбритания оңтүстік-шығыс аймақтағы автономды Балуч және Бахтияри тайпа басшыларына ықпал етті. Сергеев Ұлы Ойын Кавказ соғысынан (1828-59) кейін басталып, Қырым соғысымен (1853-56) күшейе түсті деп санайды.

On 10 September 1885, the Delimitation Protocol Between Great Britain and Russia was signed in London. The protocol defined the boundary from the Oxus to the Harirud and was later followed by 19 additional protocols providing further detail between 1885 and 1888. and in 1893 reached agreement with Russia to demarcate the rest of the border, a process completed in 1895. The report of the Commission proved the absolute impracticality of any Russian invasion of India through the Pamir mountains. The Pamir Mountains were demarcated as a border line between the Russian Empire and Afghanistan as well. The Taghdumbash would be the subject of a later Afghan China agreement. To conclude their agreement, one peak was named Mount Concord. In exchange for a British agreement to use the term Nicholas Range in honor of the Emperor Nicholas II of Russia on official maps, the Russians agreed to refer to Lake Zorkul as Lake Victoria in honour of Queen Victoria of the United Kingdom. The Russians had gained all of the lands north of the Amu Darya which included the land claimed by the Khanate of Khiva, including the approaches to Herat, and all of the land claimed by the Khanate of Khoqand, including the Pamir plateau. To ensure a complete separation, this new Afghan state was given an odd eastern appendage known as the Wakhan Corridor. "In setting these boundaries, the final act of the tense game played out by the British and Russian governments came to a close." For a time, the British and Russian Empires moved together against potential German entrance into the Great Game, and against a constitutional movement in Iran that threatened to dispel the two way sphere of influence. Additional brigades of the Russian Army were also deployed to assist the Shah and occupied Tabriz after April 1909. Nonetheless, the constitutionalists were able to retake the capital and were initially victorious with the Triumph of Tehran in July 1909, and dispelled Mohammad Ali Shah Qajar, who was exiled and took refuge with the Russians. When a new ruler, Ahmad Shah Qajar, took power he found it difficult to completely reverse the constitutional reforms, yet the Qajar state was weakened by the upheaval and the Qajar court dependent on foreign powers. Meanwhile, Britain and Russia aligned to oust Shuster from Iran by an ultimatum in 1911 which was unanimously rejected by the Majilis. British and Russian officials coordinated as the Russian army, still present in Persia, invaded the capital again and suspended the parliament. The Tsar ordered the troops in Tabriz "to act harshly and quickly", while purges were ordered, leading to many executions of prominent revolutionaries. The British Ambassador, George Head Barclay reportedly disapproved of this "reign of terror", though would soon pressure Persian ministers to officialize the Anglo Russian partition of Iran. By June 1914, Russia established near total control over its northern zone, while Britain had established influence over Baluch and Bakhtiari autonomous tribal leaders in the southeastern zone. Sergeev believes that the Great Game started in the aftermath of the Caucasus War (1828–59) and intensified with the Crimean War (1853–56).

"Англистер Ресеймен Орталық Азияда келісімге келді"

1850 жылдары Карл Маркс пен Фридрих Энгельс Крым соғысы кезінде парламент мүшесі және премьер-министр Лорд Палмерстонды Ресеймен тым жақын байланыста болғаны үшін айыптады. Сол кезде Маркс Палмерстонның Ұлыбританияның Осман империясын қорғауын әлсіреткенін мәлімдеді. Бұл пікір кеңінен таралмағанмен, Дэвид Уркхарт (1805-1877) да осындай айып тақты. Лондон мен Калькутта арасындағы хат-хабар алмасу үш айға дейін созылуы мүмкін еді. 1850 жылдары Ресейдің бүкіл территориясы бойынша ұзақ қашықтыққа арналған телеграф желілері салынды. 1870 жылы Үнді-Еуропа телеграф желісі құрылысын аяқтады, ол Ресей арқылы өтіп, Лондон мен Калькутта арасында байланыс жасауға мүмкіндік берді. Келесі жылы ол Үндістан Кеңесінің мүшесі Роулинсонға: «Оғанстан шекарасы бойынша Ресеймен жасасқан келісіміміз, Кабул әміріне бағынған территорияларға Мерв түркімендерін қосуға бізді ынталандырмайды» деп хат жазды. Нортбрук Персияның Мервке қарай кеңеюіне келіспеді. Үндістан Жоғарғы Сотының адвокаты және медиаторы Аман М. Хингорани өзінің «Кешмир түйінін шешу» атты кітабында Уинстон Черчилльтің Соғыс кабинетіне «Британ империясының Үндістандағы және Үнді мұхитындағы стратегиялық мүдделерін сақтау үшін қажетті ұзақ мерзімді саясатты» бағалауды тапсырғанын жазды. Ол кітапта былай делінген: Бұл есепте «Британия Кеңес Одағының аймаққа қауіп төндіруінен қорғану үшін субконтинентпен әскери байланысын сақтауы керек» деп көрсетілген. «Британия үшін Үндістанның стратегиялық маңызы» деп аталатын төрт себеп келтірілді: Үндістанның «Үнді мұхиты аймағында, Таяу Шығыста және Алыс Шығыста күштерді тиімді орналастыруға қолайлы база ретіндегі құндылығы»; ол «әуе және теңіз байланысы үшін транзиттік пункт қызметі атқаруы»; «жақсы жауынгерлік қабілеттері бар үлкен еңбек ресурсы болуы»; және Кеңес Одағына қарсы қысым көрсетуге мүмкіндік беретін солтүстік-батыс аймақтың стратегиялық маңызы.

Ұлы ойынның мифологиялық аспектілері

А. Вескови Киплингтің бұл терминді қолдануы толығымен ойдан шығарылған деп мәлімдеді, "өйткені романға сипатталған Ұлы ойын ешқашан болған емес; бұл Киплингтің өзінің туындысы. Оқиға орын алатын кезеңде (яғни 80-жылдардың аяғында) Ұлыбританияда барлау қызметі де, этнографиялық департамент те болған жоқ; тек "Үндістанды зерттеу" деп аталатын үкіметтік топ болды, оған бүкіл Үндістанды картаға түсіру міндеті жүктелді, бұл әдеттегі британдық бақылауға ұмтылыстың нәтижесі еді. Екі автор, Джеральд Морган мен Малкольм Япп, Ұлы ойын – аңыз екенін және Британдық Радж мұндай қадамға баруға қабілетсіз болғанын ұсынды. Радждың түрлі ведомстволарының мұрағаттарында Орталық Азияда британдық барлау желісінің ешқандай дәлелі табылған жоқ. Ең жақсы жағдайда, Ресейдің Орталық Азиядағы қимылдары туралы ақпарат алуға жасалған әрекеттер сирек кездесетін, сопақтап жасалған кәсіптер еді, ал ең жаман жағдайда "Ким" романындағы оқиғаларға ұқсас интригалар негізсіз қауесеттер болып шықты, және мұндай қауесеттер "Орталық Азияда әрқашан кең таралған, және олар Ресейге де, Ұлыбританияға да қатысты". 1842 жылы Бухарада екі британдық өкіл тазартылғаннан кейін, Ұлыбритания офицерлерді Түркістанға саяхаттаудан тыйым салды. Джеральд Морган Ресейдің Үндістанға қарсы қимыл жасауға ниеті де, мүмкіндігі де болмағанын, ал Үндістанның Орталық Азияға қарсы қимыл жасауға қабілеті болмағанын айтты. Ресей Ауғанстанды қаламады, себебі олар Хиваны жаулап ала алмады және Бірінші ағылшын-ауған соғысында британдықтар жеңіліске ұшырады. Ауғанстанға шабуыл жасау үшін оларға алдымен Персиядағы Хорасан қаласындағы база қажет болар еді. Санкт-Петербург сол кезде аймақтағы алдын ала саясаттың сәтсіздікке ұшырағанын, бірақ араласпау саясатының тиімдірек екенін шешті. Снех Манажан Орталық Азиядағы Ресейдің әскери ілгерілеуін жауапсыз ресейліктер немесе шекаралық провинциялардың ынталы губернаторлары ғана қолдап, жүзеге асырғанын жазды. Роберт Миддлтон "Ұлы ойын" – екі жақтағы кейбір жанкүйер саясаткерлердің, әскери шенеуніктердің және журналистердің шамадан тыс қозған қиялынан туған нәрсе деп болжады. Ресей мен Ұлыбритания арасындағы Ұлы ойын олардың шекараларындағы империялық ықпал аймақтарын бекіткен болса, Ресей мен Жапония арасындағы Ұлы ойын осыған ұқсас шекарамен аяқталған жоқ, соның нәтижесінде соғыс лордтары мен Хунхузи пайда болды.

A. Vescovi argued that Kipling's use of the term was entirely fictional, " because the Great Game as it is described in the novel never existed; it is almost entirely Kipling's invention. At the time when the story is set (i. e. in the late Eighties), Britain did not have an intelligence service, nor an Ethnographical Department; there was only a governmental task force called 'Survey of India' that was entrusted with the task of charting all India in response to a typically English anxiety of control." Two authors, Gerald Morgan and Malcolm Yapp, have proposed that The Great Game was a legend and that the British Raj did not have the capacity to conduct such an undertaking. An examination of the archives of the various departments of the Raj showed no evidence of a British intelligence network in Central Asia. At best, efforts to obtain information on Russian moves in Central Asia were rare, ad hoc adventures and at worst intrigues resembling the adventures in Kim were baseless rumours, and that such rumours "were always common currency in Central Asia and they applied as much to Russia as to Britain". After two British representatives were executed in Bukhara in 1842, Britain actively discouraged officers from traveling in Turkestan. Gerald Morgan also proposed that Russia never had the will nor ability to move on India, nor India the capability to move on Central Asia. Russia did not want Afghanistan, considering their initial failure to take Khiva and the British debacle in the First Anglo Afghan War. To invade Afghanistan they would first require a forward base in Khorasan, Persia. St. Petersburg had decided by then that a forward policy in the region had failed but one of non intervention appeared to work. Sneh Manajan wrote that the Russian military advances in Central Asia were advocated and executed only by irresponsible Russians or enthusiastic governors of the frontier provinces. Robert Middleton suggested that The Great Game was all a figment of the over excited imaginations of a few jingoist politicians, military officers and journalists on both sides. Whereas the Great Game between Russia and Britain was codifying imperial spheres of influence at their frontiers, the supposed Great Game between Russia and Japan did not end up in a similarly defined frontier, with warlord states and Honghuzi emerging through the period.

Ұлы Ойындағы аңыздар мен мистиканың рөлі

Бірнеше ғалымдар Ұлы ойын кезінде және одан кейінгі уақытта аңыздар мен мистиканың рөліне назар аударды (кейде бұл 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында кең таралған Шығыстану түрі ретінде қарастырылды). Карл Мейер және Шарин Брайсак сияқты жазушылар Ұлы Ойынды Ішкі Азиядағы бұрынғы және кейінгі экспедициялармен байланыстырды, олардың көпшілігі британдық, орыс және неміс шығыстанушыларына тиесілі болды. Роберт Ирвин экспедицияларды былай сипаттайды: «Уильям Муркрофт, британдық Үндістандағы ат әскері үшін жаңа мал табу миссиясымен келген ат дәрігері; Чарльз Меткалф, 19 ғасырдың басында шекарадағы белсенді саясатты қолдаған адам; Александр «Бохара» Бернс, ауған халықтың қолынан қаза тапқан саяси офицер; Сэр Уильям Хей Макнагтен, Кабулдағы британдық миссияның басшысы (сонымен қатар «Мың бір түндік» әңгімелер жинағының маңызды басылымын жасаған ғалым); Николай Пржевальский, аты ауыр атқа есімін берген саяхатшы; Фрэнсис Янгхусбанд, мистикалық империалист; Аурел Штайн, қолжазбаларды іздеуші; Свен Гедин, Азияны зерттеуді «үстем адамды» сынау алаңы ретінде қарағандай сезімтал адам; Николас Рорих, Шамбаланың құпия қаласын іздеген суретші және мистик». Теософияның негізін қалаушы, эзотерик Хелена Блаватская да Ұлы Ойынмен байланысты болды, оның Гималайдан бастау алған батыс мистикасы британдық және орыс империяларының Шығысты анықтау және иелену үшін бәсекелескен Шығыстанудың екі түрін сынады, сонымен қатар оларға бой алдырды. Ақын Велимир Хлебников Блаватскаяға сілтеме жасады, ол Ұлыбритания мен Ресейдің Азиядағы отаршылдық күресінде Қазан хандығы мен Моңғол империясынан белгілі бір ерекшеліктерді алғанын айтты. Блаватская Ресейдің Азияға қарсы еуропалық держава және Азиядағы империя ретіндегі екі жақты ұғымын айтты, сонымен қатар өзін «орыс жабайысы» деп атау арқылы Ресейге қатысты британдық риториканы пайдаланды. Блаватская да, Хлебников та дәстүрлі көшпелі мәдениеттің үлгісімен калмык тегінен екенін мәлімдеді. Ғалым Аниндти Банерджи бұл «діни, географиялық және этникалық басқа» тұлғалармен сәйкестендіру арқылы ұлттық бірегейліктің «деконструкциясын» көрсетеді деп санайды, бұл Орталық Азия мен Үндістанның әртүрлілігіне және британдық және орыс империялары арасындағы шекараға қатысты. Ғалым Андрей Знаменскийдің сөзіне сәйкес, 1920 жылдардағы кеңес коммунистері Моңғолия мен Тибетке ықпалын кеңейтуді мақсат етіп, бұл миссияны ілгерілету үшін «үлкен большевиктік ойын» түрінде Шамбаланың мифтік буддалық патшалығын насихаттауды пайдаланды. Ресейлік символист Николай Рерихтің экспедициясы Тибетке деген қызығушылығына байланысты Ұлы Ойын аясында қарастырылды. Рерих коммунистерді ұнатпаса да, Ұлыбританияға қатысты ортақ паранояға және «Шығыстың қасиетті одағы» деп аталатын Рерихизм құру мақсатына байланысты кеңес барлау қызметіне көмектесуге және ықпал етуге келісті. 1920 жылдардың басында Рерих Үндістандағы буддалық қауымның өкілдері Ресейдің Жердегі миссияға тағайындалғанын айтты. Бұл Рерихтің «Ұлы жоспарын» жасауына итермеледі, ол болашақ Будда немесе Майтреяны қолданатын діни қозғалыс арқылы миллиондаған азиялық халықтарды «Шығыстың екінші одағына» біріктіруді көздеді. Сол жерде Шамбала патшасы Майтреяның болжауына сәйкес, жер бетіндегі барлық зұлым күштерге қарсы ұлы шайқасқа шығады. Рерих мұны «жалпы игілікке жетуге ұмтылу» деп түсіндірді. Жаңа мемлекет құрамына оңтүстік-батыс Алтай, Тува, Бурятия, Сыртқы және Ішкі Монғолия, Синьцзян және Тибет кіретін болды, ал оның астанасы «Звенигород», «Қоңыраулы қала» болар еді, ол Алтайдағы Белуха тауының етегінде салынуы керек еді. Рерихтің айтуынша, сол Махатмалар 1922 жылы оған өзінің Бесінші Далай-ламаның жаңа өмірі екенін білдірген.

Several scholars have focused on the role of legends and mysticism (sometimes interpreted as a form of Orientalism that was prominent in the late 19th and early 20th century), during the Great Game and in its aftermath. Some writers such as Karl Meyer and Shareen Brysac have connected the Great Game to earlier and later expeditions in Inner Asia, predominantly those expeditions by British, Russian, and German orientalists. Robert Irwin summarizes the expeditions as "William Moorcroft, the horse doctor with a mission to find new stock for the cavalry in British India; Charles Metcalfe, the advocate of a forward policy on the frontier in the early 19th century; Alexander 'Bokhara' Burnes, the foolhardy political officer, who perished at the hands of an Afghan mob; Sir William Hay Macnaghten, the head of the ill fated British Mission in Kabul (and a scholar who produced an important edition of The Arabian Nights); Nikolai Przhevalsky, the explorer who gave his name to a hard to spell horse; Francis Younghusband, the mystical imperialist; Aurel Stein, the manuscript hunter; Sven Hedin, the Nazi sympathiser who seems to have regarded Asian exploration as a proving ground for the superman; Nicholas Roerich, the artist and barmy quester after the fabled hidden city of Shambhala." The founder of Theosophy, esotericist Helena Blavatsky, has also been connected to the Great Game, with her Himalayas inspired Western mysticism both critiquing, and falling for, two forms of Orientalism by the British and Russian Empires, as they competed to define and claim "the Orient". Blavatsky would be referenced by the poet Velimir Khlebnikov, who argued that Britain and Russia had both taken traits from the Kazan Khanate and Mongol Empire respectively, in their colonial struggle over Asia. Blavatsky would also refer to Russia's double layered conception of itself as a European power in contrast to Asia as well as an empire based in Asia; meanwhile, she would also "consciously appropriate" British rhetoric on Russia in labelling herself a "Russian savage". Both Blavatsky and Khlebnikov claimed Kalmyk ancestry in imitation of the traditionally nomadic culture. Scholar Anindita Banerjee argued this shows a "deconstruction" of national identities by identifying with a "religious, geographic, and ethnic other", relevant to the diversity of Central Asia and India and the frontier that existed between the British and Russian Empires. According to the scholar Andrei Znamenski, Soviet Communists of the 1920s aimed to extend their influence over Mongolia and Tibet, using the mythical Buddhist kingdom of Shambhala as a form of propaganda to further this mission, in a sort of "great Bolshevik game". The expedition of Russian symbolist Nicholas Roerich has been put in context of the Great Game due to his interest in Tibet, Although Roerich did not like the Communists, he agreed to help Soviet intelligence and influence operations due to a shared paranoia towards Britain, as well as his goal to form a "Sacred Union of the East" called Roerichism. In the early 1920s, Roerich asserted that beings from an esoteric Buddhist community in India told him that Russia was destined for a mission on Earth. That led Roerich to formulate his "Great Plan," which envisaged the unification of millions of Asian peoples through a religious movement using the Future Buddha, or Maitreya, into a "Second Union of the East." There, the King of Shambhala would, following the Maitreya prophecies, make his appearance to fight a great battle against all evil forces on Earth. Roerich understood that as "perfection towards Common Good." The new polity was to include southwestern Altai, Tuva, Buryatia, Outer and Inner Mongolia, Xinjiang and Tibet, with its capital in "Zvenigorod," the "City of Tolling Bells," which was to be built at the foot of Mount Belukha, in Altai. According to Roerich, the same Mahatmas revealed to him in 1922 that he was an incarnation of the Fifth Dalai Lama.

"Ұлы ойын" терминінің басқа қолданыстары

Советтік Ауғанстанға басып кіруі 1980-ші жылдардағы Ұлы Ойынмен салыстыруға мүмкіндік берді. Бір журналист бұл терминді аймақтың минералды ресурстарына деген қызығушылықпен байланыстырды, ал екіншісі – минералды ресурстары мен энергиясына. Мұнай мен газға деген қызығушылық Қытайдың шығыс жағалауына энергия тасымалдайтын құбырларды қамтиды. Жаңа Ұлы Ойынның бір көзқарасы – бұл геосаяси бәсекелестікке қарағанда геоэкономикалық бәсекелестікке қарай жүзеге асуы. Сянмин Чен "Қытай мен Ресей – Орталық Азияның әлсіз тәуелсіз мемлекеттеріне қарсы екі үлкен күш иесі" деп санайды. Басқа авторлар "Ұлы Ойын" терминін қайта қолдануды сынға алды. Олардың пікірінше, бұл Орталық Азия мемлекеттерін үлкен мемлекеттердің қарапайым құрылықтары ретінде көрсетуі мүмкін, бұл олардың теңгерімді күштеріне назар бөлмейді. Стратегиялық сарапшы Ажай Патнайк "Жаңа Ұлы Ойын" терминінің дұрыс еместігін айтады, себебі бұрынғыдай аймаққа назар аударған екі империяның орнына, қазір Қытай мен Үндістанның ірі экономикалық державалар ретінде өсуімен бірге көптеген жаһандық және аймақтық күштер белсенді. Орталық Азия мемлекеттері саяси, экономикалық және қауіпсіздік байланыстарын әртараптандырды. CEIBS Шанхайдан Дэвид Госсет "2001 жылы құрылған Шанхай ынтымақтастық ұйымы (ШЫҰ) Орталық Азияның қатысушыларының белгілі бір деңгейде тәуелсіздікке қол жеткізгенін көрсетеді. Бірақ негізінен, Қытай факторы болжау мүмкіндігін ұсынады". Ұлы Ойын клишелік метафора ретінде сипатталды, және қазір авторлар Антарктидада, әлемнің солтүстігінде және ғарышта "Ұлы Ойын" тақырыбында жазып отыр.

Тарихнама және есте сақтау

Амос, Филипп. "Азиядағы Ұлы ойын туралы соңғы зерттеулер". Халықаралық тарих шолуы 2#2 1980, 308–320-беттер. Онлайн
Бекер, Сеймур. "Ұлы ойын: есте қалдыратын тіркестің тарихы". Азия ісі 43.1 (2012): 61–80.
Мартель, Гордон. "Ұлы ойынды құжаттау: 1890 жылдардағы "Әлемдік саясат" және "Тұрақсыз шекара"". Халықаралық тарих шолуы 2#2 1980, 288–308-беттер. Онлайн
Морисон, Александр. "Кіріспе: Мақтаның жалғандығын жою және Ұлы ойыннан құтылу: Ресейдің Орталық Азияны жаулап алуын қайта жазу, 1814–1895". (2014): 131–142. Онлайн

Негізгі дереккөздер

Гималайдың Хиндустан және Панджаб провинцияларындағы саяхаттар; Ладакх және Кашмирде; Пешаварда, Кабулда, Кундузда және Бохарада; Уильям Муркрофт пен Джордж Требектің 1819-1825 жылдар аралығында жасаған саяхаты. Редактор: Хорас Хейман Уилсон. Джон Мюррей басып шығарған, Лондон, 1841. 1-том және 2-том.

Бохараға саяхат; Үндістаннан Кабулға, Тартарияға және Парсыға жасалған саяхат есебі; сондай-ақ, Ұлыбритания королінің сыйлықтарымен Инд өзенімен теңізден Лахорға дейінгі саяхат туралы баяндама; 1831, 1832 және 1833 жылдары Үндістанның жоғарғы үкіметінің тапсырмасы бойынша орындалды. (Лондон: Джон Мюррей). 1834 жыл. 1-том, 2-том және 3-том.