Кіріспе
Оңтүстік Азияның этникалық тобы – нагалар – қазіргі этникалық топ. Нагалар Үндістанның солтүстік-шығысы және Мьянманың солтүстік-батысында туған түрлі этникалық топтарды қамтиды. Бұл топтар ұқсас мәдениет пен дәстүрлерге ие және Үндістанның Нагаланд штатының және Мьянманың (Бірма) Нагалардың өзін-өзі басқару аймағының басым бөлігін құрайды; Үндістанда Манипур, Аруначал Прадеш және Ассам штаттарында, ал Мьянмада Сагаинг аймағы мен Качин штатында да көптеп қоныстанған. Нагалар саны мен құрамы нақты белгісіз әртүрлі нага этникалық топтарына бөлінеді. Олардың әрқайсысы өзгелерге түсініксіз, ерекше нага тілдерінде сөйлейді, бірақ бәрі де шала байланысты.
the modern ethnic group
Nagas are various ethnic groups native to northeastern India and northwestern Myanmar. The groups have similar cultures and traditions, and form the majority of population in the Indian state of Nagaland and Naga Self Administered Zone of Myanmar (Burma); with significant populations in Manipur, Arunachal Pradesh and Assam in India; Sagaing Region and Kachin State in Myanmar. The Nagas are divided into various Naga ethnic groups whose numbers and populations are unclear. They each speak distinct Naga languages often unintelligible to the others, but all are loosely connected to each other.
Этимология
Қазіргі Нага халқы тарихи түрде көптеген аттармен белгілі болған, мысалы, қазіргі Ассам аймасындағы Ахом патшалығының тұрғындары оларды "Ного" немесе "Нака" деп атаған, бұл "құлақтары тесілген адамдар" деген мағынаны білдіреді, Имфаль аңғарының мейтей халқы "Хао" деп, ал қазіргі Мьянма деп саналатын Мьянманың бірнеше тұрғындары "Накас" деп атаған. Бірақ, уақыт өте келе "Нага" атауы кеңінен қабылданды және британдықтар да осы атауды қолданды. Бірманың анықтамалығында айтылғандай, "Нага" терминінің шығу тегі нақты емес және ол оңтүстіктегі чиндер мен солтүстік-шығыстағы качиндер (сингфостар) арасындағы аймақты мекендейтін тау тайпаларын сипаттау үшін қолданылады.
Өнер
Нага халқы түстерді жақсы көреді, бұл әйелдер тоқыған шальдардан және екі жыныстың да дизайнерлері жасаған бас киімдерден анық көрінеді. Әр тайпаның киім үлгісі дәстүрлі, ал маталарды әйелдер тоқиды. Олар әшекейлерінде түрлі-түрлі, көптеген және күрделі буынды білезіктерді, сондай-ақ шыны, қабық, тас, тістер, тырнақтар, мүйіздер, металл, сүйек, ағаш, тұқым, шаш және талшық сияқты алуан түрлі материалдарды пайдаланады. Доктор Верриер Элвиннің сөзіне сәйкес, бұл тайпалар өздері қолданған барлық заттарды өздері жасаған, бұл бұрын көптеген дәстүрлі қоғамдарда кең таралған еді: олар өз маталарын, өз шапақтарын және жаңбырдан қорғайтын жамылғыларын жасаған; өздерінің дәрі-дәрмектерін, тамақ пісіруге арналған ыдыстарын және ыдыс-аяқтарын дайындаған. Қолөнерге сабадан тоқу, мата тоқу, ағаштан ою, қыштан ыдыс жасау, металл өңдеу, әшекей жасау және білезік тоқу кіреді. Барлық нага әйелдері үшін түсті жүн және мақтадан шаль тоқу – маңызды қызмет. Нага шальдарының ерекшелігі – үш бөлігін жеке-жеке тоқып, кейін тігіп біріктіру. Тоқу өте күрделі және көп уақытты қажет ететін жұмыс, әр шалдың тоқылуына кем дегенде бірнеше күн уақыт керек. Шальдар мен орамалдардың (көбінесе мехала деп аталады) дизайны ерлер мен әйелдер үшін әртүрлі болады. Көптеген тайпаларда шальдың дизайны оны киген адамның әлеуметтік статусын көрсетеді. Ең танымал шальдардың қатарында Ао тайпасының Цүнгкотепсу және Ронгсу; Лотха тайпасының Сүтам, Этасу, Лонгпенсу; Сангтам тайпасының Сүпонг, Йимкхиунг тайпасының Ронгхим және Цүнгрем Кхим; және Ангами Лохе шалдары, олар қалың тігіспен жануарлар бейнесімен кестеленген. Нага әшекейлері де бірегейліктің маңызды бөлігі болып табылады, барлық қауым мүшелері ұқсас білезіктерді, әсіресе мойынға тағатын әшекейлерді киеді. Үндістан сауда палатасы Нагалендте жасалған дәстүрлі шальдарды географиялық таңбалау үшін Үндістанның географиялық тіркеліміне тіркеу туралы өтініш берді.
they have made their own cloth, their own hats and rain coats; they have prepared their own medicines, their own cooking vessels, their own substitutes for crockery. Craftwork includes the making of baskets, weaving of cloth, wood carving, pottery, metalwork, jewellery making and bead work. Weaving of colorful woolen and cotton shawls is a central activity for women of all Nagas. One of the common features of Naga shawls is that three pieces are woven separately and stitched together. Weaving is an intricate and time consuming work and each shawl takes at least a few days to complete. Designs for shawls and wraparound garments (commonly called mekhala) are different for men and women. Among many groups the design of the shawl denotes the social status of the wearer. Some of the more known shawls include Tsüngkotepsü and Rongsü of the Aos; Sütam, Ethasü, Longpensü of the Lothas; Süpong of the Sangtams, Rongkhim and Tsüngrem Khim of the Yimkhiungs; and the Angami Lohe shawls with thick embroidered animal motifs. Naga jewelry is an equally important part of identity, with the entire community wearing similar bead jewelry, specifically the necklace. The Indian Chamber of Commerce has filed an application seeking registration of traditional Naga shawls made in Nagaland with the Geographical Registry of India for Geographical Indication.
Ас мәзірі
Нага асханасы қопарылған және ашытылған тағамдарымен ерекшеленеді.
Халық әндері мен билері
Халық әндері мен билері – дәстүрлі нага мәдениетінің аса маңызды бөлігі. Ауызша дәстүр халық ертегілері мен әндер арқылы тірі делінеді. Нага халық әндері махаббатқа толы да, тарихи да, атақты бабалар мен оқиғалар туралы толық хикаялар айтады. Маусымдық әндер нақты бір шаруашылық цикл кезеңіндегі шаруашылық жұмыстарын суреттейді. Батыстың алғашқы миссионерлері нага христиандарының халық әндерін қолдануына қарсы шықты, себебі олар рухқа табыну, соғыс және әдепсіздікпен байланысты деп есептелді. Осының салдарынан, батыс әндерінің аудармалары енгізілді, бұл нага төбелеріндегі жергілікті музыканың бірте-бірте жойылуына алып келді. Нагалардың халық билері көбінесе топта, үйлесімді түрде, би түріне қарай ерлер мен әйелдер орындайды. Билер әдетте мерекелер мен діни жораларда көрсетіледі. Соғыс билерін көбінесе ерлер орындайды, олардың стилі еңбекке толы және жауынгерлік. Барлық билер бишілердің әндерімен және соғыс шақыруларымен бірге өтеді. Халық жасап, пайдаланатын музыкалық аспаптар: тати, бамбук сырнайлары, бамбук флейталары, кернейлер, сиыр терісінен жасалған барабандар және ағаш барабандар.
Этностық топтар
Нага сөзі бастапқыда экзоним ретінде пайда болған. Бүгінде ол Үндістанның Нагаланд, Манипур, Ассам және Аруначал Прадеш штаттарында, сондай-ақ Мьянмада тұратын бірнеше этникалық топтарды қамтиды. Британдықтар келгенге дейін "Нага" терминін ассамдықтар белгілі бір оқшауланған этникалық топтарды атау үшін қолданған. Британдықтар айналасындағы бірнеше этникалық топтарды белгілеу үшін осы терминді қабылдады, бұл тілдік және мәдени байланыстардың шала жақындығына негізделген еді. "Нага" деп жіктелетін топтардың саны 20-шы ғасырда едәуір артты: 2015 жылдың желтоқсанына дейін әртүрлі дереккөздер бойынша 89 топ Нага деп жіктеледі. "Нага" ұғымының кеңеюіне Нагаленд қоғамында жақсырақ өмір сүруге ұмтылу және басқа топтардың ықпалына қарсы тұрудың ортақ мақсатын құру сияқты бірқатар факторлар ықпал етті. Осылайша, "Нага" идентитігі әрқашан да тоқталмаған.
Үндістандағы Нагалар
Наға халқы Трипурадан басқа Солтүстік-Шығыс Үндістанның барлық штаттарында қоныстанған және Аруначал Прадеш, Ассам, Манипур, Мегалайя, Мизорам және Нагаланд штаттарындағы 6 штаттың ішінде жоспарланған тайпалар тізіміне енгізілген.
Тілдер
Нага тілдері Чин-Нага тілдері немесе Сал тілдері тобына жатады. Нагалардың тілдік әртүрлілігі Үндістандағы кез келген басқа этностық топтан немесе штаттан артық. Нага халқы 89-дан астам тіл мен диалектіде сөйлейді, олардың көпшілігі бір-бірін түсінбеуге шалады. Дегенмен, олардың сөйлейтін тілдері арасында көптеген ортақ белгілер бар. Нагалардың тілдері мен дәстүрлерінің алуан түрлілігі, көбінесе, олардың бірнеше рет көшіп-қону кезінде болған мәдени сіңірулердің нәтижесі болып табылады. Аңыз бойынша, осы аймаққа қоныстанғанға дейін бұл топтар кең аумақтарда жылжып, осы процесте кейбір рулар басқа бір немесе бірнеше топтарға сіңіп кеткен. Сондықтан, соңғы уақытқа дейін сіңірулер рулар арасындағы көптеген қақтығыстардың себебі болды. 1967 жылы Нагаланд Мәжілісі ағылшын тілін Нагаландтың ресми тілі деп жариялады және ол Нагаландтағы білім берудің тілі болып табылады. Ағылшын тілінен басқа, Ассам тілінің креол түрі – нагамез тілі де кеңінен қолданылады. Әр қауымның өз ана тілі бар, бірақ басқа қауымдармен нагамез немесе ағылшын тілінде байланысады. Дегенмен, ағылшын тілі Нагаландта басым сөйленетін және жазылатын тіл болып табылады. Хинди тілі де көптеген мектептерде ағылшын тілімен бірге оқытылады және көптеген нагалар штаттың, негізінен Бихар, Уттар-Прадеш және Мадхья-Прадеш штаттарынан келген, көшіп келген жұмысшыларымен байланысу үшін хинди тілін пайдалануды жөн көреді. 2022 жылдан бері Солтүстік-Шығыс Үндістанындағы мектептерде хинди тілі 10-сыныпқа дейін оқытылады.
Романдар
Бен Доэрти, Нагаленд, Wild Dingo Press, Мельбурн, 2018.