Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Солтүстік-шығыс Үндістандағы этникалық топ. Этнолингвистикалық австроазиялық топ.
Ethnic group in North East India
the ethnolinguistic Austroasiatic group
Хаси халқы – Солтүстік-шығыс Үндістандағы Мегалая штатының этникалық тобы. Олардың көптеген өкілдері көршілес Ассам штатында және Бангладештің кейбір аймақтарында қоныстанған. Хаси халқы Мегалаяның шығыс бөлігінде, атап айтқанда Хаси таулы аймағында халықтың басым бөлігін құрайды – аймақтың 78,3 пайызын, және Мегалая штатының ең ірі қауымдастығы болып табылады, штат халқының шамамен 48 пайызын құрайды. Олар Оңтүстік Азияда австроазиялық тілдерінде сөйлейтін сирек халықтардың қатарында. Хаси тайпасы аналық текті қоғамды сақтап қалған азазды тайпалардың бірі ретінде ерекшеленеді. Үндістан Конституциясы бойынша, хасилер Белімді тайпалар тізіміне енгізілген.
The Khasi people are an ethnic group of Meghalaya in north eastern India with a significant population in the bordering state of Assam, and in certain parts of Bangladesh. Khasi people form the majority of the population of the eastern part of Meghalaya, that is Khasi Hills, constituting 78.3% of the region's population, and is the state's largest community, with around 48% of the population of Meghalaya. They are among the few Austroasiatic speaking peoples in South Asia. The Khasi tribe holds the distinction of being one of the few remaining tribes that have a matrilineal society. Under the Constitution of India, the Khasis have been granted the status of Scheduled Tribe.
Хаси мифологиясы
Хаси мифологиясы тайпаның бастапқы мекенін 'Ки Хинььевтрепке ("Жеті үй") дейді. Хаси мифологиясына сәйкес, У Блей Трай Кинрад (Құдай, Иеміз) бастапқыда адамзатты 16 аспандық отбасыға (Хадинриев Треп) бөлген. Алайда, осы 16 отбасының жетісі жерде, ал қалған тоғызы көкте қалды. Аңыз бойынша, қасиетті Лум Сохпетбненг шыңында (қазіргі Ри Бхой ауданында орналасқан) көктегі баспалдақ адамдарға қалағанда көкке еркін және жиі баруға мүмкіндік берді. Бір күні олар Лум Диенгией шыңында (қазіргі Шығыс Хаси қыраттары ауданында) орналасқан қасиетті ағашты кесуге алданды. Бұл қателік оларға көкке мәңгілікке кіруге мүмкіндік бермеді. Бұл аңыз көбінесе табиғат пен, әсіресе ағаштардың, жердегі құдайлықтың көрінісі екендігінің метафорасы ретінде қарастырылады. Табиғатты және ағаштарды жою – құдаймен байланысымызды үзуге тең. Жапондықтар сияқты, хасилер де әтешті символ ретінде пайдаланады, себебі олар оның Құдайды оятқанына және ғаламды жарату үшін Құдайға жол ашқанына сенеді. Әтеш таңның символы, жаңа бастаманы және күннің тууын білдіреді. Хас тілі Мьянманың палаунг тілімен тығыз байланысты. Хастарға дейінгілер Жоғарғы Бирма арқылы Брахмапутра аңғарына, содан кейін Мегалеяға көшіп келген.
Khasi mythology traces the tribe's original abode to 'Ki Hynñiewtrep ("The Seven Huts"). According to the Khasi mythology, U Blei Trai Kynrad (God, the Lord Master) had originally distributed the human race into 16 heavenly families (Khadhynriew Trep). However, seven out of these 16 families were stuck on earth while the other 9 in heaven. According to the myth, a heavenly ladder resting on the sacred Lum Sohpetbneng Peak (located in the present day Ri Bhoi district) enabled people to go freely and frequently to heaven whenever they pleased until one day they were tricked into cutting a divine tree which was situated at Lum Diengiei Peak (also in present day East Khasi Hills district), a grave error which prevented them access to the heavens forever. This myth is often seen as a metaphor of how nature and trees, in particular, are the manifestation of the divine on Earth and destroying nature and trees means severing our ties with the Divine. Like the Japanese, the Khasis use the rooster as a symbol because they believe that it was he who aroused God and also humbly paved and cleared the path for God to create the Universe at the beginning of time. The rooster is the symbol of morning marking a new beginning and a new sunrise. Khasian is closely related to Palaungic language of Myanmar. Pre Khasian migrated through Upper Burma to Brahmaputra Valley on the way to Meghalaya.
Қазіргі заман
Хасилер алғаш рет 1823 жылы, ағылшындар Ассамды жаулап алғаннан кейін, британдықтармен байланысқа түсті. Хасилер қоныстанған аймақ, Хаси таулары мемлекеттері (шамамен 25 патшалықтан тұратын) британдықтармен қосалқы одақ жасасқаннан кейін Ассам провинциясының құрамына кірді. Хаси халқының негізгі егістіктері – бетель жапырақтары, арека жаңғағы, апельсин, ананас, өрік, личи, жергілікті сортты күріш және көкөністер.
The Khasi first came in contact with the British in 1823, after the latter captured Assam. The area inhabited by the Khasi became a part of the Assam Province after the Khasi Hill States (which numbered to about 25 kingdoms) entered into a subsidiary alliance with the British. The main crops produced by the Khasi people are betel leaves, areca nut, oranges, pineapples, plums, litchis, local varieties of rice and vegetables.
Киім
Хасилердің дәстүрлі киім-кешегі «i shongkun bad i Don burom» деп аталады, бұл «ұлы / құрметті және қарапайым» дегенді білдіреді. Хаси еркектерінің дәстүрлі киімі – Джимфонг, ол жағасы жоқ, жеңсіз, алдынан шынжырлармен бекітілетін ұзын пальто. Бүгінде көптеген хасилер батыс киімдерін таңдайды. Салтанатты шараларда олар Джимфонг пен саронг киіп, әшекейлі белдікпен әсемделеді, сондай-ақ тюрбан да тағулары мүмкін. Хаси әйелдерінің дәстүрлі киімі – Джайнсем немесе Дхара, екеуі де бірнеше матадан тұратын және денеге цилиндр тәрізді пішін беретін күрделі киім. Салтанатты шараларда олар күміс немесе алтын тәж киеді. Тәждің артқы жағына еркектердің қауырсындарына ұқсас тік немесе шың орнатылады. Джайнсем екі иыққа байланатын екі матадан тұрады. Ал «Дхара» бір матадан жасалып, екі иыққа бекітіледі. Риндия тоқу – ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан өнер, ол осы аймақтағы отбасыларға күнкөріс табуға көмектесетін кәсіп саналады. Мегалаяда ерлер мен әйелдер мақтанышпен қолмен иірілген, қолмен тоқылған матаны киеді. Матаның боялмаған ақ түсі немесе бордо және горчица түсті ұзын жолақты дизайны – хаси халқының мәдени символы. Эри жібі «бейбіт жібі» деп те аталады, себебі оның өндіріс процесі зорлықсыз деп есептеледі. Тоқу ісін көбінесе әйелдер атқарады. Мегалаядағы Эри жібі әйелдер үйлерінде немесе шағын топтарда бастауынан соңына дейін өндіріледі.
The traditional costume of the Khasis is known to be ‘i shongkun bad i Don burom” which translates to being grand/respectful and modest. The traditional Khasi male dress is a Jymphong, a longish sleeveless coat without collar, fastened by thongs in front. Nowadays, most male Khasis have adopted western attire. On ceremonial occasions they appear in a Jymphong and sarong with an ornamental waist band and they may also wear a turban. The traditional Khasi female dress is called the Jainsem or Dhara, both of which are rather elaborate with several pieces of cloth, giving the body a cylindrical shape. On ceremonial occasions, they may wear a crown of silver or gold. A spike or peak is fixed to the back of the crown, corresponding to the feathers worn by the menfolk. The Jainsem consists of two pieces of material fastened at each shoulder. The "Dhara" consists of a single piece of material also fastened at each shoulder. Weaving Ryndia is an art passed down through the generations and treated as an occupation, providing livelihood to families in the region. Traditionally a hand spun, hand woven fabric, worn with pride by both the men and women in Meghalaya, the fabric in its un dyed off white state, or maroon and mustard plaid design, is a cultural symbol of the Khasi people. Eri silk is also known as ‘peace silk’ as the production process is considered to be non violent. Weaving is primarily done by women. Eri silk in Meghalaya is produced from start to finish by women working from home or in clusters.
Дін
Хасилер арасындағы дін (2011 жылғы санақ) Дін Халық саны % Христиандар 1,173,693 83.14% Ниам Хаси 217,488 15.41% Индустар 10,302 0.73% Буддистер 1,803 0.12% Мұсылмандар 1,689 0.11% Атеистер 6,800 0.49% Барлығы 1,411,775 100%
Христиан миссионерлері келгенге дейін және дінге қайта оралғаннан кейін, Хаси халқының көбісі жергілікті тайпалық дінді ұстанған. Солтүстік-Шығыс Үндістан тілдерінің кез келгеніне алғаш рет аударылған Киелі кітап – 1891 жылы миссионерлер жариялаған Хаси тіліндегі нұсқасы болды. Бүгінде Хасилер арасындағы негізгі христиан діндері: католицизм, англиканизм, пресвитериандық (Хасилер арасындағы ең ірі христиан діні) және басқалары. Шамамен 1.17 миллион халықты құрайтын Хаси тайпасының 83.14%-ы түрлі діндердің (көбінесе пресвитериандық және католик) христиандары, ал 15.41%-ы әлі де "Ка Ниам Хаси" деп аталатын жергілікті Хаси дінін ұстанады. Бұл дін монотеистік сипатта. Хаси дәстүрлі діні Ниам Хасиде, бір және пішінсіз У Блей Нонгтау – бүкіл әлемнің Жоғарғы жаратушысы болып табылады. Хаси халқының шағын бөлігі индуизм және буддизм діндерін ұстанады. 2011 жылғы санақ бойынша, шамамен 10.3 мың Хаси өз дінін индуизм деп, ал 1.8 мың Хаси буддизмді ұстанады. 73 жастағы зейнеткер, Мегалая мемлекеттік қызметкері Лесли Хардинге Пде, сондай-ақ Хаси актері және комедияшысы "Бхагавад-гитаны" Хаси тіліне аударды, бұл жергілікті жерде "Құдайдың әні" немесе Хаси тілінде "Ка Цзингруаи У Блей" деп белгілі. Кітап 2011 жылдың 9 мамырында жарық көрді. Автор сонымен қатар "Рамаяна", "Махабхарата" және "Упанишадтарды" Хаси тіліне аударған. Тарихшылар Ассамның Нилачал төбелеріндегі Камахия ғибадатханасы – Хаси тайпасының австроазиялық тайпа құдайының ежелгі құрбандық шалу орны болған деп санайды, оны жергілікті тұрғындар "Ка Мей Ха" (әдеби мағынасы: "ескі туысқан ана") деп атайды. Калика Пуранадағы (10 ғасыр) және Йогини Тантрадағы дәстүрлі есептерде Камахия құдайы Кирата тегінен шыққандығы айтылады. Камахия құдайына табыну Камарупаның құрылуына дейін (4 ғасыр) басталған деп есептеледі. Шиллонг және оған іргелес аудандарда тұратын, тарихи мұсылман саудагерлерінің әсерінен сүннит исламын қабылдаған Хаси мұсылмандарының өте шағын эндогамиялық қауымдастығы да бар. 2019 жылдың 3 ақпанында Хаси тілінде Құран жарық көрді. 1251 беттен тұратын Құранды Хаси мұсылман көшбасшысы Мубарак Лингдо аударды, мақсаты – жергілікті Хасилер арасында ислам дінін тарату. Аударма "Сенг Бхаланг Ислам" (Шиллонг, Мегалаяның жергілікті ислам ұйымы) бастамасымен жасалды. 2011 жылғы санақ бойынша Хаси мұсылмандарының саны 1689-ға жуық. Сондай-ақ, Хаси халқының белгілі бір дінді ұстанбайтын шағын бөлігі бар. 2011 жылғы санақ бойынша шамамен 6.8 мың Хаси өздерін атеист деп санайды және ешқандай дінге немесе Құдайға сенбейді.
Before the arrival of Christian missionaries and post conversion, almost all of the Khasi people practised an indigenous tribal religion. The first translation of the Bible into any of the languages of Northeast India was a Khasi version, published in 1891 by missionaries. The main Christian denominations today followed among the Khasis include Catholicism, Anglicanism, Presbyterianism (largest Christian denomination among the Khasis), and others. Around 83.14% of the Khasi tribe numbering around 1.17 million are Christian of various denominations (mainly Presbyterian and Catholic) and 15.41% of them numbering around still follow their Indigenous khasi religion called "Ka Niam Khasi" which is monotheistic in nature. In Khasi traditional religion Niam Khasi, the principal deity U Blei Nongthaw, who is One and formless is the Supreme creator of the whole universe. A significant small number of Khasi population also adheres to Hindu and Buddhist faith. As per as 2011 census, around 10.3 thousands Khasi people have stated their religion as Hindu and Around 1.8 thousand Khasis follow Buddhism. Lesli Hardinge Pde, a 73 year old retired Meghalaya civil servant, who is also an Khasi actor, comedian have translated Bhagavad Gita into Khasi language, locally known as "The Song of God or in Khasi, Ka Jingrwai U Blei". The book was published on 9 May 2011. The author have also translated the Ramayan, the Mahabharat and the Upanishads into Khasi. Historians suggested that the Kamakhya temple of Assam's Nilachal Hills was an ancient sacrificial site for an Austroasiatic tribal goddess, locally called or known as “Ka Mei Kha” (literally: old cousin mother), of the Khasi tribe supported by the folk lores of these very peoples. The traditional accounts from Kalika Purana of (10th century) and the Yogini Tantra too recorded that the goddess Kamakhya is of Kirata origin, and It is said that the worship of Kamakhya goddess predates the establishment of Kamarupa in (4th century CE). There is also an endogamous very small community of Khasi Muslims, mostly residing in Shillong and adjoining areas of the city, who accepted Sunni Islam as a result of historic Muslim traders in the region. On 3 February 2019, Quran, Islamic Holy Book, was released in the Khasi language. The translation of 1251 pre pages and pages of Quran, was done by a Khasi Muslim leader Mubarak Lyngdoh, to propagates Islam among the local Khasis. The translation was done at the initiative of the Seng Bhalang Islam (A local Islamic organisation of Shillong, Meghalaya). Khasi Muslims numbers around 1,689 as per 2011 census. There are also a small segment of Khasi population who don't follow any particular faith. Around 6.8 thousand Khasis have stated that they are atheist and don't believe in any particular religion or God as per 2011 census.
Ұрықтық деңгейі
Үндістанның Ұлттық отбасылық денсаулық сараптамасының (NFHS) 1998-99 жылдарғы зерттеуіне сәйкес, Хаси тайпасы, сондай-ақ Джаянтия және Гаро тайпалары Үндістандағы жалпы туылу коэффициенті (TFR) 4,57-ге тең ең жоғары фертильділік деңгейін көрсетті.
According to a 1998 99 research by the National Family Health Survey of India (NFHS), the Khasi tribe, along with Jayantia and Garo had the highest fertility in India at TFR=4.57.
Генетика
2007 жылғы генетикалық зерттеуге сәйкес, Мегалайя штатындағы хаси халқының шамамен 72,8%-ы О гаплотобына, 10,8%-ы F гаплотобына, 6,5%-ы H гаплотобына және 4,4%-ы P гаплотобына жатады.
According to genetic study in 2007, the Khasi people of Meghalaya carry around 72.8% Haplogroup O, 10.8% Haplogroup F, 6.5% halpogroup H and 4.4% Haplogroup P.