Кіріспе
Қытайдағы этнос Нахи немесе Наши (; Naxi: Naqxi) – Юньнань провинциясының солтүстік-батыс бөлігіндегі Шығыс Гималайға тікелей жанасатын Хенгдуан тауларында және Қытайдың Сычуань провинциясының оңтүстік-батыс бөлігінде қоныстанған халық. Нахилер бастапқыда Солтүстік-Батыс Қытайдан келген, Тибет халқы қоныстанған аймақтарға оңтүстікке қарай көшіп, көбінесе ең құнарлы өзен жағалауларын мекендеген, ал басқа бәсекелес тайпаларды төбелерге, құнарсыз жерлерге ығыстырған деп есептеледі. Нахилер, байлар және тибеттіктер Лхаса мен Үндістанға қауіпті құрлық арқылы сауда жолдарымен – «шай және жылқы керуені» деп аталатын жолдар арқылы сауда жасаған. Нахилер Қытай Халық Республикасының ресми түрде таныған 56 этностың бірі. Қытай үкіметі мосуоларды Нахи халқының құрамына жатқызады. Екі топ та Цян халқының ұрпақтары болғамен және тілдерінің арасындағы айқын ұқсастықтарға қарамастан, екі топтың мәдени тұрғыдан ерекше екені анықталды. Нахилерге патриархалдық Хан қытай мәдениетінің ықпалы күшті. Нахи мәдениеті көбінесе өзінің туған донгба діни, әдеби және шаруашылық тәжірибелеріне негіделген, сонымен қатар Хан қытай тарихының конфуцийлік тамырларының да әсерін сезінеді. Әсіресе, музыкалық ноталары Нахи әдебиетінің негізін құрайды. Нашилердің өз жазуы, ерекше тілі және ұлттық киімдері бар.
The Nakhi or Nashi (; Naxi: Naqxi) are a people inhabiting the Hengduan Mountains abutting the Eastern Himalayas in the northwestern part of Yunnan Province, as well as the southwestern part of Sichuan Province in China. The Nakhi are thought to have come originally from northwestern China, migrating south toward Tibetan populated regions, and usually inhabiting the most fertile riverside land, driving the other competing tribes farther up the hillsides onto less fertile land. The Nakhi, along with the Bai and the Tibetans, traded over the dangerous overland trading links with Lhasa and India, on the so called Tea and Horse Caravan routes. The Nakhi form one of the 56 ethnic groups officially recognized by the People's Republic of China. The official Chinese government classification includes the Mosuo as part of the Nakhi people. Although both groups are descendants of the Qiang people and notwithstanding very striking resemblances between their respective languages, the two groups are now understood to be culturally distinct. The Nakhi are more influenced by the very patriarchal Han Chinese culture. Nakhi culture is largely its own native Dongba religious, literary and farming practices, influenced by the Confucian roots of Han Chinese history. Especially in the case of their musical scores, it acts as the foundation of the Nakhi literature. The Nashi have their own writing, their own distinct language and their own native dress.
Өнер және сәулет
Нахи халқының көптеген өнер түрлері бар, мысалы, сирек кездесетін Нахи қолмен жасалған кестелеу, Донгба сурет салу, Донгба ағаш ою және тағы да басқалар. Нахи үйлеріне тән ағаш ою-өрнектерінің көбісі қазіргі таңда бай қолөнершілерімен жасалады. Хан архитектурасының стильдерін сіңіріп, Нахи үйлері стандартты Хан стилімен бір ауламен, оның айналасында бір, екі, үш немесе төрт ғимаратпен, кейде іргелес аулалармен байланыстырылады. Бірінші көріністе саз кірпіш пен ағаштан жасалған құрылыстар қарапайым және әдемі емес көрінеді, бірақ мұқият тексеруден кейін қақпалар мен есіктердегі күрделі және нәзік үлгілер, сәнді бағаналар мен бағана тіректері және өте жайлы және ауалы тұру ортасы байқалады. Нахи ғибадатханалары ішкі жағынан бағаналардағы ою-өрнектермен, аркалармен және қабырға суреттерімен безендірілген, олар көбінесе Донгба мен буддалық әсерлердің бірегей үйлесімін көрсетеді. Суреттер эпостық оқиғаларды, бишілерді, жауынгерлерді, жануарлар мен құстарды, гүлдерді бейнелейді. Қабырға суреттерінде Донгба құдайлары бейнеленген, ал стильдік тұрғыдан хан қытайлықтарының тибет буддалық тақырыптарды түсіндіруінен алынған. Оның жақсы мысалы - Делвада ғибадатханасы. "Өткенде негізгі ритуалдық іс-әрекет екінші айдың алғашқы күндері (әдетте айдаһар немесе жылан күні) Шу табиғат рухтарына табыну болды және бұл Нахи халқының дәстүрлі Жаңа жылы болды деген пікірді қолдайтын көптеген дәлелдер бар. Байдиде ескі дәстүрлер сақталған, бұл ең маңызды мереке, онда барлық адамдар ең жақсы киімдерін киіп, Байшутай террасасының айналасында мерекелік атмосферада жиналып, табиғат құдайларына құрмет көрсетеді". "Байдиде Шу табиғатының рухтарына табынумен бірге, адамдар Байша мен Лицзянға Сандуоға құрмет көрсету үшін жиналады". "Жаспанға құлшылық ету рәсімі" - бұл "Шуға құлшылық ету" рәсіміне бірнеше күн бұрын өткізілетін рәсім. Бұл рәсім Нахи ата-бабаларының аспаннан келгенін еске түсіреді. Қазіргі таңда Жаңа жыл Лицзян Нахи халқының басты мерекесі болып табылады. Жаңа жыл - адам үшін, оның үйлері мен егістіктері үшін жаңару уақыты, әрбір адам өткен жылдың ауыр өмірінен тазаланып, рухани және физикалық жаңа тууға тиіс (Ceinos 2012). Нахи халқы жыл сайынғы Шамыраң фестивалін Ай күнтізбесінің алтыншы айының 24 және 25 күндері тойлайды, бұл шамамен 8-9 шілдеге сәйкес келеді, ал Сандуо фестивалі 8 ақпанда өтеді. Аңыз бойынша, Сандуо - жергілікті халықты қорғайтын соғыс құдайы. Ежелгі заманда бір аңшы Жеміс Аждаһа тауынан таңғажайып тас тауып, үйіне алып келген. Ол үйге бара жатқанда, тасты жерге қойып, демалуға мәжбүр болды, өйткені ол өте ауыр еді. Ол сапарды жалғастыруды шешкенде, тасты көтере алмады, сондықтан көптеген адамдар оны құдайдың бейнесі деп ойлады. Нахи халқы кейіннен осы құдайға құрмет көрсету үшін ғибадатхана салдырды, оны кейін Сандуо деп атады және ақ халат пен ақ қалқан киген, ақ найза ұстаған және ақ атта отырған өлмейтін адам ретінде бейнеледі. Олар Сандуо жергілікті халықты және олардың жерін қорғайды деп сенді. Сандуо ешкінің жылында дүниеге келген деп саналатындықтан, оның мерекесінде құрбандыққа шалынады.
Дәстүрлі киімдер
Кремциялау ежелгі заманнан бері дәстүр болып келеді, бірақ Қытайдың Цин әулетінің соңғы кезеңінде көптеген Нахи аймақтарында жерлеу қабылданды және бүгінге дейін өлгендерді қоюдың басты әдісі болып табылады. Қорым рәсімінде қайтыс болған адамның күнәларын өтеу үшін діни кітаптар оқылады. Юньнань провинциясының Йоннин ауданындағы және Сычуань провинциясының Яньюань ауданындағы Нахи халқы арасында Мосуо аналық туыстық құрылымының іздері әлі де сақталған, ол коммунистік кезеңде белсенді түрде, бірақ сәтсіз жойылды. Әйел отбасының басшысы ретінде мүлігін балаларына анасы немесе әпкелері мен олардың балалары арқылы қалдырады. Нахи қоғамында әйелдер үй шаруасының және егіншілік жұмыстарының көп бөлігін атқарады, қонақтар келгенде ас үйде болып, үйдің тіршілігі үшін маңызды болғандықтан отбасылық шешімдерге әсер етеді. 2005 жылы белгілі қытай сценарийшісі Куан Цзяньрен Юньнаньдағы Нахи этностық азшылықтарының өміріне негізделген "Қар білезігі" фильмін жасады. Аз ғана Нахи еркектері ежелгі қытай дәстүрін сақтап, бүркітпен аң аулауды жалғастыруда. Бұл практика бүгінде Қытайдың басқа аймақтарында сирек кездеседі.
Нахи аналық қоғам
Солтүстік аймақтағы Нахи, Йоннинг аналық және аналық туыстық қағидаларға негізделген, яғни әкелік шежіресі ана арқылы жүреді және барлық балалар – ерлер мен әйелдер – туғаннан өмір соңына дейін анасының үйінде тұрады. Олардың отбасылық жүйесі бізге батыста таныс жүйеден өзгеше, себебі институттың мойындауымен жүзеге асырылатын неке – яғни екі адамның одағы – мүлдем жоқ. Жыныстық қатынас туыс емес ересектер арасында еркін жүзеге асырылады: түнде ер адам, жыныстық қатынас құруға ниеттенген әйелге барады, ал әйел қабылдау не қабылдамау құқығына ие. Еркектер мен әйелдердің екеуі де бірнеше серіктес таңдауға бостандықтары бар. Осының салдарынан балалар өздерінің биологиялық әкесін әрдайым білмейді. Балаларды үйдің тұрғындары тәрбиелейді, ал анасының інілері мен әкелері батыстағыдай «әке» рөлін атқарады. Бұл ұғымның бір бөлігі олардың сенімдерінің бірінен туындайды, онда ер адамды шөпке жауған жаңбыр ретінде бейнелейді: ол барды дамытуға көмектеседі. Сондықтан ер адамның репродуктивтік рөлі – әйелдегі ұрықты «суландыру». Нахи халқы үшін мұрагерлік белгілер сүйектерде сақталады және әйелдер арқылы беріледі. Дегенмен, туризмнің дамуы және кейбір тұрғындардың көшіп кетуі салдарынан салты-дәстүрлер өзгеруге бейімделді, ал кейбір Нахи моногамдық отбасылық модельге көшуде.
Нахи музыкасы
Нахи халқында бірнеше өзгеше музыка түрлері бар, оның ішінде жоғарыда айтылғандай, биша сиюэ және қытай әсерімен туған донгцзинг музыкасы бар.
Киім
Нахи әйелдері кең жеңді, кең көйлектер киеді, оған жаке мен ұзын шалбар жарасады, белдеріне әсем әшекейленген белбеулер байланады. Иықтарына қой терісі жабылады. Әсіресе Нингланг ауданында әйелдер қысқа күртешелер мен еңімен жерге дейін жететін ұзын юбкалар киеді. Бастарына үлкен қара мақтадан жасалған тымақ оралады, оған ірі күміс сырғалар тағады. Ерлердің киімі шамамен ханьқытайлардың киіміне ұқсас. Қазіргі заманда дәстүрлі киімді жас буын сирек киеді. Оны көбінесе мәдени шараларда және ерекше жағдайларда киеді.
Тіл және жазу
Тіл Геба және Донгба әрпімен жазылады.
Тарих
Нахи, Мосуо сияқты, көшпелі прото-Циан тайпасының ұрпақтары деп саналады. Жалғастырып, көрші тайпалардың шабуылына ұшыраған прото-Нахи сол кезде оңтүстікке қарай Нюцзян және Цзиньша өзендерінің жағалауына, содан кейін қазіргі Қытайдың батысындағы Сычуань провинциясындағы Алонг өзеніне көшкен. Басқа жаулап алушы тайпалардың оңтүстікке ығыстыруынан кейін, Наши біздің заманымыздың 3 жылына дейін өте құнарлы Байша және Лицзян аймақтарына қоныстанды. Нахи тарихтарында ата-бабалары әлі Баишада болған кезде үш топқа бөлінгендігі айтылады. Қалғандары Наши, Далидегілер Бай, ал Лугу көлі маңында тұратындары Мосуо деп аталды. Бүгінде Бай және Мосуо тайпаларының тегі туралы бұл сипаттамаға қарсы күшті пікірлер айтылуда. Тарихшылар 10-13 ғасырлар аралығында Лицзян аймағындағы ауыл шаруашылығы мал шаруашылығынан басымдыққа ие болғанын анықтады. Ауыл шаруашылығы, қолөнер, минералдық және мал өнімдерін өндіру айтарлықтай өркендеуге алып келді, осы кезеңде Нингланг, Лицзян және Вэйси округтеріндегі құл иеленуші топтар феодалдық иелер кастасына айналды. Тибет буддизмі 14 ғасырдан бастап Кармапалардың Лицзян аймағына сапарларынан кейін орнықты. 1278 жылы Юань әулеті Юньнаньдағы императорлық сарайды бейнелейтін Лицзян префектурасын құрды. Мюде есімді басшы Лицзян префектурасының мұрагерлік басшысы болып тағайындалды, ол Мин әулеті кезінде Нахи халқы мен басқа этностық топтарды (әсіресе Кам аймағында тұратын шығыс тибеттіктерді) бақылауға алды. Му әулетінің мұрагерлік басшылары салықтар мен міндетті сыйлықтарды жинады, олар күміс және астық түрінде Мин сарайына жіберілді. Мин әулеті Юньнань провинциясының солтүстік-батысындағы түрлі этностық топтарды бақылауда Му әулетіне сенді. 1723 жылы Цинь әулеті кезінде Лицзян аймағындағы мұрагерлік жергілікті басшылар сот қызметкерлерімен ауыстырылды, ал Му басшылары жергілікті әкімшілер лауазымын сақтап, осы топқа қосылды. Ежелгі Нахи қаласы Лицзян қазір маңызды туристік орынға айналды. Ескі қалада Нахи халқы ғимараттарды туристерге қызмет көрсететін дүкендер ашқан Хан саудагерлеріне жалға береді.
Дін
Нахи халқы дәстүрлі түрде діни мәселелерде өздерінің туған жергілікті донгбаларымен басшылыққа жүреді. Хан қытайлары мен басқа мәдениеттердің әсері арқылы Тибет буддизмі кеңінен құрметке ие болды (әсіресе Мосуо халқы арасында). Даоизм, әсіресе оның "фэншуй" тәжірибелері 10-шы ғасырдан бері кеңінен таралған.
Донгба
Дунба діні тибеттік бон дінінің наным-сенімдеріне негізделген; "Дунба" сөзі нахи тілінде сөзбе-сөз "дана адам" дегенді білдіреді. Нахи аңызына сәйкес, Донгбаның шығу тегі шығыс Тибеттен шыққан Донгба Шило (丁巴什罗) деген бон шаманынан бастау алады. Ол 12 ғасырда Байшутайдың жанындағы үңгірде өмір сүрген. Антропологтар Донгбаның көптеген рәсімдері бон дінінің күшті ықпалында екенін және олардың шығу тегі жергілікті емес деп санайды. Бон ламалары Наши халқының арасында шаруа ретінде қоныстанған және аздап табыс табу үшін жын-перілерді қуумен айналыса бастаған деп есептеледі; олар жергілікті рәсімдерді білетін Ллю бу немесе Ссан ньи есімді адамдармен бәсекелестікке түсті. Бұл пікірге қарсылық бар, себебі бон діні бүгінде тибет буддизмімен араласып кеткендіктен, салыстыру үшін таза және нағыз тәжірибелі адамдарды табу қиын. Діни жазбаларда Ллю бу – әйел шамандар, олар трансқа түсіп, бақ дұға жасап, жын-перілерді қуатын және басқа да рәсімдер атқаратын. 19 ғасырдың басына қарай Донгба діни қызметкерлері көптеген рәсімдермен бірге үлкен діни сөздік құрастырды және Ллю буды көптеп ығыстырды. Бұл И шамандары үшін де осылай, бірақ Донгба практикасымен байланысы әлі де анық емес. Донгбаның ізбасарларының ғибадат орындары болған жоқ, сондықтан олар коммунистер аймаққа келгеннен кейін дін ретінде ресми танылмады. Донгба шаманы – бұл тек қосымша діни қызметкер, ол көптеген нашилердің оқи алмайтын Донгба діни мәтіндерін біледі, өйткені олар өз тілінде оқуға үйретілмейді. Дунба діні табиғат пен адам арасындағы қарым-қатынасқа негізделген. Дунба мифологиясында "Табиғат" пен "Адам" – әртүрлі аналардан туған жартылай бауырлар. Шу Мин ауылының тұрғындарының айтуынша, табиғатты "Шв" деп аталатын рухтар басқарады. Бұл құдайлар адам-жылан араластырылған бейнеде бейнеленеді. Донгба діни қызметкерлері осы рухтарды қанағаттандыру және олардың ашуын жер сілкінісі мен құрғақшылық сияқты табиғи апаттарға айналдырмау үшін "Шв Гу" сияқты рәсімдерді орындайды. Қытайда коммунистік үкімет орнағанға дейін көптеген ауылдарда Шу сияқты табиғат құдайларына арналған киіз үйлер немесе ғибадат орындары болған. Лицзян Нахи автономиялық округінің Таченг қаласының наши тұрғындары әлі де "табиғат пен адам" қарым-қатынасына сенеді. Олардың табиғатқа деген көзқарасын Донгба діни қызметкері Хе Шунның оқиғасы көрсетеді. Ол үш ұлына өздеріне қажет болғаннан артық ағаш кесуге тыйым салды, өйткені бұл құдайларды ашуландырып, отбасына бақытсыздық әкеледі. Шуминг ауылында Дунбаның ең көп тараған рәсімдерінің бірі – Ззерк Цюль Цуак (сөзбе-сөз, ағашқа қарызды өтеу) туралы айтылған. Егер біреу ауырып немесе бақытсыздыққа ұшыраса, онда донгба діни қызметкеріне жүгіну керек. Көп жағдайда, нәтиже адамның орманды ағаш кесу немесе лас суды орманда жуу артық екенін көрсетеді, ал отбасы немесе мүдделі адам Донгба діни қызметкерінен рәсімді сол жерде өткізуді және табиғат құдайы Шудан кешірім сұрауды өтінеді. Ауыл тұрғындары консервативті халық болғандықтан, ағаш кесуге тыйым салды, тіпті ағаш бұтақтарын кесуге және қылқан жапырақты ағаштардан құрғақ қарағай инелерін жинауға да рұқсат етілмеді. Қарағай инелерін жинауға тек шілде айында, орман жасылданғанда ғана рұқсат етілді. Алайда, әр үйден бір адам ғана бұл жұмысты атқаруға рұқсат етілді, бұл көп немесе аз жұмысшысы бар үйлер арасындағы әділдікті сақтау үшін жасалды. (Құрғақ қарағай инелері шошқа тыңайтқышымен араластырылып тыңайтқыш ретінде қолданылады. Жасыл қарағай инелері мерекелерде аулаларда төсеуге қолданылады.) Сондай-ақ, ақсақалдар, жергілікті жерде Лао Мин деп белгілі, ауылдың қоғамдық істерін де қадағалап, өз еріктерімен атқарды. Дәстүр бойынша олар маңызды рөл атқарды, бұл әлі де көптеген ауылдарға әсер етеді. Әсіресе Лонгкуанда ауыл тұрғындары ағаш кесу және отын жинаудың дәстүрлі ережелерін сақтайды. Жергілікті тұрғындар оны Джүк ссайк немесе Джүк хал киль деп атайды, бұл ауылдың жанындағы орманды аймақта 2-3 жылда бір рет ағаштарды және отынды үнемі кесуді білдіреді. Лао Мин, ауыл басшысы және тау күзетшілерінен құралған топ рәсімді алдын ала ұйымдастырады. Соңғы жылдары да наши ауылдарында орманды қорғайтын ұйым бар. Бұл ұйым ауыл комитетінің мүшелері басқарады, оның құрамына ауыл шаруашылығы өндірістік кооперативтерінің басшылары, әйелдер одағының мүшелері және ауылдың тау күзетшісі кіреді. 1949 жылға дейін наши ауылдары осы дәстүрлі қағидаларды сақтап, табиғат ресурстарын ақылмен пайдалануға тырысты, болашақ ұрпақтар үшін сақтау туралы ойласты. Алайда, 1949 жылдан кейін наши халқында маңызды мәдени және әлеуметтік өзгерістер болды, ал үкімет наши аудандарында хань әскерінің ағаш кесуін ынталандырды, бұл дәстүрлі әдет-ғұрыптардың ықпалын әлсіретті.
The elders, locally known as Lao Min , would watch all these activities. The elders also voluntarily carried out the public affairs of the village. Traditionally, they played an important role, which still influences many villages. Especially in Longquan, the villagers have traditional regulations for logging and firewood collection. Known as Jjuq ssaiq or Jjuq Hal Keel by the local people, this refers to the regular logging of trees and firewood every two to three years in the forested area near the particular village. A group of people comprising the Lao Min, the village headman, and the mountain guards will organize the procedure in advance. Even in recent years, Nakhi villages still retain an organization that protects the forests. This organization is administered by the members of the village committee, which necessarily includes the heads of the agricultural Productive Cooperatives, the members of the female union, and the village mountain guard. Until the communists came to power in China in 1949, villagers followed these traditional principles and tried to use the natural resources conservatively, with thought for the preservation of the natural resources for future generations. However, after 1949 serious cultural and social change came to the Nakhi, and the government encouraged logging by the Han army in Nakhi areas, which in turn led to a loss of influence of the traditional customs.
Тибет буддизмі
Нахилердің көпшілігі Тибет буддизмінің Кагью дәстүрін қабылдаған, бұл он төртінші ғасырда Лицзян аймағында сегізінші және оныншы Кармапалардың болуының нәтижесі болды. Жылдар бойы Лицзяндағы нахилер буддалық гомпалар салған, олар нахи буддалық қауымның құлшылық ететін орны ретінде қызмет еткен. Лашибадағы алғашқы монастырь – Огмин Намлинг, оныншы Кармапа Чойинг Дордже құрған. Нахилердің кейбір үйлерінде діни Мани тастарын да кездестіруге болады. Нахи патшасы 1516 жылы сегізінші Кармапа Микё Доржені Лицзянға шақырды. Патша Кармапаның Лицзянға қауіпсіз сапар жасауына алаңдап, төрт генерал мен он мың сарбазды оны сүйемелдеу үшін жіберді. Төртінші айдың үшінші күні Кармапа Тибет пен Нахи патшалығының шекарасына жетті. Ағасы мен әкесінің ілесіп, филдерге мініп, көптеген аттылармен бірге, Нахи патшасы паланкинмен келді және оларды осы ұлы құрметпен қарсы алды. Патша Кармапаға иіліп құрмет көрсетті, ал филдер өздерінің байлауларын жұлып, үш рет иіліп құрмет көрсетті, сосын өздерінің хоботтарын аспанға көтеріп, дауылдай шу өрнеді.
Батыспен танысу
Батыс әлеміне оларды екі адам таныстырды: американдық ботаник Джозеф Рок және орыс саяхатшысы және жазушысы Питер Гуларт, екеуі де Лицзян қаласында тұрды және 20-ғасырдың басында аймақтың барлық бөлігін аралады. Питер Гуларттың "Естен кеткен патшалық" кітабы нахилер мен көршілес халықтардың өмірі мен сенімдерін баяндайды, ал Джозеф Рок қалдырған мұраға күнделiктер, карталар және аймақтың көптеген фотосуреттері кіреді, олардың көпшілігі National Geographic журналында жарияланды.